سنت معرفی الگو (پرسش و پاسخ)

کد خبر: ۲۶۴۳۹۸

تاریخ: ۱۶ ارديبهشت ۱۴۰۲ - ۲۰:۴۶

پرسش:

چرا خدای متعال در قرآن کریم، الگوهایی را در مسیر خیر و نیکی و یا در مسیر شر و بدی به انسان‌ها معرفی می‌کند؟

پاسخ:

معرفی الگوهای خیر و شر

یکی از سنت‌هایی که در قرآن کریم در بحث هدایت الهی انسان‌ها آمده، سنت معرفی نمونه و الگوهای رفتاری در مسیرهای فراروی انسان است. به طور کلی انسان مخیر و آزاد، دو راه برای انتخاب در مقابل خود دارد: 1- راه خیر، نیکی و سعادت 2- راه شر، بدی و شقاومت. «انا هدیناه السبیل اما شاگراً و اما کفوراً» همانا ما راه هدایت الهی را به شما ارائه دادیم. یا شما (در این مسیر حرکت می‌کنید و) شاکرید و یا (در مسر مقابل آن حرکت می‌کنید و) کفر می‌ورزید (انسان- 3) «و هدیناه النجدین» آیا ما راه خوب و بد را جلوی پای انسان نگذاشته‌ایم (بلد- 10) «فالهمها فجورها و تقواها» راه خوب و بد را به او الهام کرد و نشانش داد (شمس- 8) خدای متعال در قرآن کریم همچنین علاوه بر ارائه نقشه راه هدایت، سعادت و رستگاری انسان الگوهای رفتاری و نمونه‌های عینی انسانی را نیز معرفی کرده است. به عنوان نمونه دو نفر از پیامبران بزرگ الهی را رسماً به مثابه الگوهای برتر عالم بشریت به انسانها معرفی فرموده که عبارتند از: 1- حضرت ابراهیم: «قد کانت لکم اسوهًْ حسنه فی ابراهیم والذین معه» برای شما الگوی نیکی در زندگی ابراهیم و کسانی که با او بودند وجود داشت (ممتحنه- 4) 2- حضرت محمد(ص)، که خدای متعال او را برای آیندگان تاریخ، و همه مردم جهان در هر زمان و مکان و تا روز قیامت معرفی کرده است: لقد کان لکم فی‌رسول‌الله اسوه حسنه» همانا برای شما در (سیره نظری و عملی) رسول خدا(ص) الگو و سرمشقی نیکو است (احزاب- 21) یعنی اینکه در مسیر در مسیر اطاعت و بندگی خدا، پیامبر اکرم(ص) مقتدای خوبی است و شما می‌توانید با تأسی و اقتدا به او در مسیر صراط مستقیم و هدایت الهی قرار گیرید، که معنی اسوه هم در واقع همان تأسی و اقتدا نمودن و حالتی است که انسان به هنگام پیروی از دیگری به خود می‌گیرد.

جایگاه  معرفی الگو در نظام تعلیم و تربیت

علمای تعلیم و تربیت اتفاق نظر دارند که یکی از مؤثرترین و کارآمدترین شیوه‌های تربیت صحیح، معرفی و ارائه الگوهای تربیتی ملموس و محسوس است. از این جهت خدای متعال بر بندگان خود منت نهاد، و بندگان برگزیده معصوم خود را که از هر گونه خطا و اشتباهی مبرا هستند را به عنوان الگوهای مطلوب و کاملی معرفی فرموده و بهترین راهکار و روش تحقق آموزه‌های وحیانی خود را عملی کردن آنها بر طبق الگوهای رفتاری معصومین(ع) قرار داده است. از این جهت باید ابتدا سعی کنیم رفتار آن حضرات را در ساحت‌های گوناگون به تفصیل شناسایی کنیم و پس از آن بکوشیم تا در ابعاد گوناگون سبک زندگی خود را با آن الگوها تطبیق دهیم. نظر روان‌شناسان و علمای تعلیم و تربیت هم در این رابطه این است که با روش معرفی الگوهای کامل بهتر می‌توان انسان‌ها را به سوی حق و حقیقت و اهداف مورد نظر راهنمایی کرد. دلیل آن هم این است که انسان براساس فطرت خود، عاشق کمال است و از نقص و عجز منزجر است و همین عشق به کمال و انزجار از نقص، آدمی را به الگوطلبی و الگو‌پذیری می‌کشاند، به این جهت است که روش الگویی، روش مطلوب فطرت آدمی در تعلیم و تربیت است و از موثرترین روشها شمرده می‌شود. در این روش انسان نمونه عینی و محسوس را مطلوب خویش می‌گیرد و به شبیه‌سازی دست می‌زند و تلاش می‌کند در همه امور خود را همانند الگوی مطلوب خود سازد و پا جای پای او نهد. در اینجا هرچه نمونه و الگوی ارائه شده از کمال بیشتر و جاذبه فراگیرتری بهره‌مند باشد، روش الگویی روش مطلوب‌تر و کارآمدتر و موثرتر خواهد بود. بنابراین بهترین الگو، نمونه‌ای است تام و تمام و انسانی کامل که الگوهای دیگر نیز باید، آدمی را بدین سمت هدایت کند. علی(ع) می‌فرماید: برای تو کافی است که پیامبر اکرم(ص) را الگوی خود قرار دهی... پس به پیامبر پاکیزه و پاک خود اقتدا کن، که راه و رسمش سرمشقی است (نیکو) برای کسی که بخواهد تاسی و اقتدا جوید و انتسابی است (عالی) برای کسی که بخواهد منتسب گردد. و محبوب‌ترین بندگان نزد خدا کسی است که رفتار پیامبر(ص) را سرمشق قرار دهد و به دنبال او رود(نهج‌البلاغه-خطبه 160).

بنابراین معرفی و ارائه الگوهای متعالی و قابل پیروی از مهمترین ساز و کارهای امور تربیتی انسان است که امام علی(ع) مکرر به آن اشاره فرموده است. آن حضرت در خطبه 110 می‌فرماید: «به سیرت پیامبرتان اقتدا کنید که بهترین سیرت است، و به سنت او بگروید که راهنماترین سنت‌ها است» آری انسان برای سیر به سوی کمال مطلق به الگوهایی کامل نیاز دارد که از نقص، عجز، اشتباه و نسیان به دور باشند و بتوانند سرمشق مطلوبی برای هدایت انسان به سوی کمال مطلق قرار بگیرند. خداوند در آیات پایانی سوره تحریم چهار زن را برای کافران و مؤمنان مثال می‌زند، برای کفار همسر نوح(ع) و لوط(ع) و برای مؤمنان همسر فرعون و حضرت مریم(س).