نظم جدید جهانی و سیاست خارجی ایران در سال جدید (بخش نخست)

معادلات جدید منطقه با حضـور مقتدرانه جمهوری اسلامی

کد خبر: ۲۶۳۳۰۱

تاریخ: ۲۹ فروردين ۱۴۰۲ - ۲۰:۵۴

حسن رضایی

«جنگ اوکراین مانند چراغ قوه‌ای بوده که جنبه جدیدی از چشم‌انداز جهانی را روشن کرده است. ما دیگر در دنیای تک‌قطبی نیستیم. ایالات متحده دیگر تنها تعیین‌کننده بازی‌ در شهر نیست و واکنش به جنگ اوکراین متناسب با چنین وضعیتی است. با این حال، من می‌خواهم آن را بیشتر پیش ببرم و بگویم که ما را به سمت اتفاق دیگری می‌برد که سال 2022 رخ داد. دو متحد نزدیک ایالات متحده در خاورمیانه -اسرائیل و عربستان سعودی- را در نظر بگیرید. هیچ یک از آنها به ایالات متحده در اوکراین کمک نمی‌کنند. هر دو آنها رویکردی غیرمتعهدانه در قبال آن اتخاذ کرده‌اند و عربستان سعودی درخواست دولت بایدن مبنی بر افزایش تولید نفت را- به عنوان راهی برای مقابله با تورم و همچنین کاهش درآمدهای روسیه- رد کرد. کشورهای دیگر همان‌طور که می‌بینید منافع خود را دنبال می‌کنند و انتخاب‌های خود را خواهند داشت. آنها لزوماً مجبور نیستند فقط در صف واشنگتن قرار گیرند، و این چیزی است که ما باید به آن عادت کنیم. 2022 شروع به افشای این داستان کرد. هند یکی از نمونه‌های اصلی داستان خواهد بود؛ کشوری که به وضوح یک شریک مهم ما در اقیانوس هند و اقیانوس آرام است اما به دلایل خاص خود در واکنش جهانی به تهاجم روسیه به اوکراین غایب است.»

این سخنان را استفان والت نظریه‌پرداز مطرح رئالیست روابط بین‌الملل و استاد دانشگاه‌ هاروارد در واپسین روزهای سال 2022 و در گفت‌وگو با نشریه فارن پالیسی بازگو کرده است.

والت معتقد است:« روایت غربی نتوانسته کشورهای جنوب را به حمایت از غرب ترغیب کند، زیرا این روایت‌ها دقیقا تناقض رفتار و گفتار غربی‌ها درباره مسائل بین‌المللی را به رخ جهان می‌کشد. به‌ عنوان نمونه، روایت غرب این است که از بعد از جنگ دوم جهانی، نظم بین‌المللی اجازه کشورگشایی به یک کشور را نداده است و نباید اجازه داد دنیا به نظم قبل از جنگ دوم جهانی بازگردد. این در حالی است که سران غرب نمی‌توانند شهرک‌‌سازی‌های صهیونیست‌ها در اراضی اشغالی را با این منطق توضیح داده یا توجیه کنند.» این یعنی آنکه آمریکا نه تنها توان ائتلاف ‌سازی خود در فضای جهانی را از دست داده، که در اقناع نزدیک‌ترین متحدین خود برای همراهی با او در حیاتی‌ترین پرونده‌ها نیز عاجز مانده است.

بادبان‌ها تغییر جهت داده‌اند

والت پیش از آن و در یادداشت دیگری با عنوان «آمریکا باید با جهان چندقطبی سازگار شود»، به تغییر شرایط قدرت آمریکا در سطح جهان اشاره کرده است.

حالا اما ظاهرا زنگ‌ها نواخته شده و بادبان‌ها تغییر جهت داده‌اند، والت و دیگر نظریه پردازان آمریکایی اکنون می‌گویند دنیا به سمتی خواهد رفت که دوست دارد و این برای کسانی که پیش از این، دنیا را به هر جهتی که دوست داشتند، می‌بردند، خبر ناگواری است.

اتحادهای جدید، بر ائتلاف‌های کهنه سایه می‌اندازد و خبرهای شگفت، تدریجا برای افکار عمومی جهان عادی‌تر خواهد بود.

از سرگیری روابط ایران و عربستان با میانجیگری چین، شاید مهم‌ترین بمب خبری ابتدای سال 2023 بود.

‌اندیشکده آمریکایی هوور در همین زمینه می‌نویسد:

«در دوران جنگ سرد از بُعد اقتصادی، سیاسی و نظامی عربستان سعودی متحد و شریک آمریکا بود. روابط راهبردی میان دو کشور به شکست اتحاد جماهیر شوروی در افغانستان منجر شد. عربستان سعودی در آن دوره با افزایش تولیدات نفتی خود قیمت نفت را تا سطوحی کاهش داد که تلاش نظامی شوروی را با شکست همراه کرد. سعودی‌ها در میدان جنگ در کنار افغان‌های مورد حمایت ایالات متحده علیه دولت مورد حمایت شوروی در کابل جنگیدند. عربستان سعودی همچنین از رسانه‌های ضد کمونیستی در اروپا حمایت و پشتیبانی مالی و با نفوذ شوروی در سراسر منطقه خاورمیانه مقابله کرد. با وجود این، در جنگ سرد امروزی عربستان سعودی برای حفظ جایگاه و موقعیت منطقه‌ای خود به سمت تعامل با چین گام برداشته است.»

بازی موفق ایران

در زمینی که شهید سلیمانی ساخت

محمد رحمانی کارشناس مسائل سیاسی در تحلیل روابط جدید ایران و عربستان به گزارشگر روزنامه کیهان می‌گوید: «خبر این روابط برای غرب پیامدهای خوشایندی نداشت و در واقع اگر به سابقه این مسئله نگاه کنیم می‌بینیم از زمان شهید حاج قاسم سلیمانی تا کنون این برقراری رابطه با عربستان در دستور کار سیاست خارجی کشورمان بوده است، آن‌گونه که عادل عبدالمهدی نخست‌وزیر سابق عراق گفته است، ایران در مقوله از سرگیری روابط با عربستان، یک کار ناتمام چندساله سردار سلیمانی را تکمیل کرده است.»

وی در ادامه تصریح می‌کند: «جمهوری اسلامی ایران از اینکه چین واسطه این اقدام بود، قطعا خوشنود است. قرار گرفتن عربستان در کنار چین برای احیای روابط این کشور با ایران، از چند جهت، واجد جنبه‌هایی نمادین است و معنایی جز ضربه زدن به حیثیت، نفوذ و جایگاه آمریکا در منطقه نخواهد داشت. و رسانه‌های غربگرای ایرانی نیز در بازتاب این اعلام موضع آمریکایی‌ها در داخل، سنگ تمام گذاشتند!»

این تحلیلگر مسائل سیاسی می‌گوید: « روایت عادل عبدالمهدی از نقش کلیدی شهید سردار سلیمانی در این زمینه نشان می‌دهد کسانی که طی سال‌های قبل دوگانه دیپلماسی- میدان را ساخته و مکرر در آن دمیدند، همگام با آمریکایی‌ها نباید چندان از توافق ایجادشده خشنود باشند.»

عادل عبدالمهدی به فاصله پنج روز از انتشار بیانیه مشترک ایران و عربستان در 10 مارس، طی یادداشتی در همین زمینه می‌نویسد: «گام اتخاذی اخیر در پکن و صدور بیانیه سه جانبه میان چین، عربستان و ایران دارای اهمیت تاریخی است و بسیاری در این رویداد راهبردی سهیم‌اند. رویدادی که اگر موفق باشد، می‌بایست چهره منطقه و حتی جهان را تغییر دهد. زیرا مسئله، تنها بازگشت روابط میان دو کشور که با یکدیگر اختلاف داشتند، نیست. بلکه علاوه‌بر این، این توافق به حل و فصل مجموعه پرونده‌های حساس و خطیری منجر خواهد شد.» عبدالمهدی در ادامه به نقش شهید سلیمانی در معماری توافق اخیر میان ایران و عربستان پرداخته، می‌نویسد:«سپتامبر سال 2019 میلادی در سفری رسمی در چین بودم، پیش از دیدار با رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر این کشور، شهید قاسم سلیمانی با من تماس گرفت و گفت آیا می‌توانی به عربستان بروی؟ من دلیلش را پرسیدم، گفت: «برای میانجیگری میان ما و عربستان. موضوع فوری است». پاسخ دادم به محض بازگشت به بغداد به ریاض سفر خواهم کرد، این درخواست شهید را با طرف چینی در میان گذاشتم و آنها هم از این درخواست استقبال کردند.»

نامه‌ای که با شکست آمریکا به مقصد رسید

نخست‌وزیر پیشین عراق در ادامه به موافقت سعودی‌ها با این پیشنهاد اشاره کرده، از سفر خود به ریاض و انتقال پیام سعودی‌ها به شهید سلیمانی خبر داده است. وی در ادامه می‌گوید: «چند هفته پیش از ترور شهید سلیمانی، از وی درباره پاسخ مقامات ایرانی سؤال کردم، سؤالی که مقامات سعودی نیز داشتند. شهید سلیمانی نیز اطلاع داد که سران ایران این موضوع را بررسی کرده و به محض بازگشت به بغداد، جواب را با خود خواهد آورد. اما با تاسف شدید، دولت سابق آمریکا آن عملیات بزدلانه و احمقانه را انجام داد و کیف او نیز پیدا نشد که در آن برگه‌هایش بود.»

عبدالمهدی در تاریخ 2020/5/7 نخست‌وزیری عراق را ترک کرده و الکاظمی به مسئولیت ریاست دولت عراق رسید و به هنگام سفر رسمی به عربستان، تصمیم به تداوم این ابتکار عمل گرفته شد.

الکاظمی اما بعدها در مصاحبه با روزنامه سعودی الشرق الاوسط سخنان قابل تاملی درباره دلایل ناکامی مذاکرات ایران و عربستان در بغداد در رسیدن به توافق نهایی می‌گوید.

الکاظمی در این گفت‌وگو که قبل از امضای معاهده پکن صورت گرفته است، می‌گوید:« مذاکرات ایران و عربستان در بغداد در سطح رؤسای دستگاه‌ها «امنیتی» برگزار شد و به مسائل متعددی پرداخته شد و این گفت‌وگوها بسیار موفقیت‌آمیز بود و به مراحل نهایی رسیدیم اما دخالت‌ها در منطقه برخی مسائل را به تعویق می‌اندازد!»

رحمانی کارشناس مسائل منطقه در همین زمینه می‌گوید:« اگر صحبت الکاظمی را بپذیریم که «دخالت‌ها» مانع از به نتیجه رسیدن گفت‌وگوهای بغداد بین ایران و عربستان شده، باید به این مهم اشاره کنیم که یکی از دلایلی که دیگر تهران و ریاض تمایلی به تداوم مذاکرات در عراق نداشتند، همین دخالت‌ها بوده است. دخالت‌هایی که بدون شک از طرف آمریکایی‌ها صورت می‌گرفت و با توجه به اشراف آنها در بغداد و ریاض، آنها مانع از نتیجه‌گیری نهایی می‌شدند. این اظهارنظر الکاظمی یک مسئله بسیار مهم دیگر را هم ثابت می‌کند و آن نیز دروغگویی امروز مقامات آمریکایی در مورد ابراز رضایت از امضای معاهده پکن است، در واقع آمریکایی که مانع از رسیدن به توافق در بغداد شد، به هیچ عنوان راضی به توافق در پکن هم نبود.»

همکاری‌های جدید منطقه‌ای

در سایه کوچ اجباری آمریکا

دکتر کریم جعفری کارشناس و تحلیل گر مسایل منطقه درباره تحولات جدید منطقه و خصوصا روابط اخیر کشورمان با عربستان، به گزارشگر روزنامه کیهان می‌گوید:« این موضوع البته امر مهمی را هم ثابت می‌کند و آن این است که هر مذاکره و گفت‌وگویی که در منطقه خارج از اراده طرف آمریکایی بخواهد صورت بگیرد، نمی‌گذارند به نتیجه برسد. این موضوع را می‌توان در موارد بسیار زیادی دید و مذاکرات بغداد با توجه به آنکه میان دو قدرت منطقه‌ای یعنی ایران و عربستان بود، باز هم چون طرف آمریکایی در میز گفت‌وگوها حضور نداشت مانع از نتیجه‌گیری در آن می‌شد. به همین دلیل سعودی‌ها با درس گرفتن از مذاکرات بغداد، گفت‌وگوهای پکن را به شدت محرمانه نگه داشتند تا آنکه به نتیجه برسد.»

وی در ادامه می‌گوید:« در یک نگاه کلی باید اذعان کرد که منطقه ما دیگر جایی برای آمریکا و آمریکایی‌ها و برنامه‌های استکباری آنها نیست و امروز جمهوری اسلامی ایران میداندار غرب آسیا و تصمیم گیر نهایی است. خود آمریکایی‌ها و صهیونیست‌ها هم اذعان دارند که هر تصمیمی در این منطقه بدون نظر و رای مثبت ایران قطعا به نتیجه نخواهد رسید.»

جعفری معتقد است توافق ایران و عربستان بدون شک شکستی جدی برای آمریکا و منافع او در غرب آسیا بود.