برکات ماه رمضان و فضیلت شب‌های قدر (بخش پایانی)

انس با قرآن در سایه سیره علوی

کد خبر: ۲۶۲۸۶۷

تاریخ: ۲۱ فروردين ۱۴۰۲ - ۲۰:۴۶

امیرحسین بسطامی

امشب شب قدر و شب شهادت مولای متقیان امیرمومنان علی علیه‌السلام است.

سیره علوی در پاسداشت شب‌های قدر می‌تواند ما را به سر منزل مقصود برساند، چرا که شب قدر فرصتی است زرین و طلایی برای شست‌وشوی آینه دل. این شب بهترین فرصت است تا خوبی‌ها را جایگزین بدی‌ها، صلح و صفا را جایگزین اختلاف و تفرقه، احسان و نیکی را جایگزین ظلم و ستم، احسان به والدین را جایگزین عاق والدین، و صله‌رحم را جایگزین قطع رحم کنیم. شایسته و خوب است با صدقات قَدمی در جهت آبادانی خانه آخرت برداریم و با اعمال نیک و خیر، ثواب دوچندان ببریم. در شب قدر شب‌زنده‌داری کنیم، خداوند نام ما را در گروه نیک‌بختان ثبت می‌کند و آتش جهنم را بر ما حرام می‌سازد.

آیا توفیقی بالاتر از این هست که آتش جهنم بر ما حرام شود و به خدا نزدیک شویم؟ دعاهای شب‌های رمضان مجموعه‌ای است بصیرت بخش که با تکرار تلاوت آنها، به‌صورت هدف‌هایی برای ما در می‌آید. پس هنگام خواندن این ادعیه شایسته و بهتر است مفهوم آنها را نیز همواره مدنظر داشته باشیم و با تلاش و کوشش به‌سوی هدف‌های مطرح شده در دعاها گام برداریم. قدر این لیالی را باید خیلی بدانیم چون‌که فقط یک بار در سال است و ممکن است سال بعد زنده نباشیم و دوباره به فرصت شب قدر نرسیم.

معنای شب قدر

رشید دهدشتی کارمند پتروشیمی و ساکن اصفهان از شب‌های قدر استقبال می‌کند و می‌گوید: «ماه رمضان برکت و بخشش گناهان است. شب‌های قدر را باید قدر دانست و سرنوشت یک سال انسان در این لیالی رقم می‌خورد. در قرآن هم آمده و آنها را بسیار معظم می‌شمارم و امیدوارم گناهانم بخشیده شود.»

چرا این شب «شب قدر» نامیده شده است؟ چه اسراری در آن نهفته و چه وقایع و حوادثی در آن رخ‌داده و می‌دهد؟ مفسران قرآن کریم با استفاده از قرآن و احادیث پیشوایان معصوم دین درباره علت نام‌گذاری این شب به «شب قدر» مطالب و دلایل زیادی آورده‌اند. شب قدر یعنی شب بزرگ و باعظمت، زیرا در قرآن کریم «قدر» به معنای منزلت و بزرگی خدا آمده است. همه مقدّرات بندگان نیز در طول سال در این شب رقم می‌خورد: همچنان که امام رضا‌(ع) فرمودند: «خداوند در شب قدر آنچه را که از این سال‌تاسال بعد پیش خواهد آمد، مقدّر می‌فرماید؛ از زندگی یا مرگ، از خوب یا بد یا روزی. پس آنچه خداوند در این شب مقرر می‌کند، به حتم واقع خواهد شد.»

از حسین فلاحی کارشناس ارشد فقه اسلامی می‌پرسم: «آیا این مقدر شدن سرنوشت در شب قدر باقدرت اختیار انسان منافانی ندارد؟» وی پاسخ می‌دهد: «البته این امر هیچ‌گونه تضادی با آزادی اراده انسان و مسئله اختیار ندارد؛ زیرا تقدیر الهی به‌وسیله فرشتگان بر طبق شایستگی‌ها و لیاقت‌های افراد و به‌اندازه ایمان، تقوا، پاکی نیت و اعمال آنهاست. بدون شک مفاهیمی چون: وعده‌ووعید، انذار و بشارت، کیفر و پاداش، بدون برخورداری انسان از اراده و اختیار بی‌معناست. حضور انسان در محافل شب قدر، عبادت و دعا و... جلوه‌هایی از حضور اراده و اختیار انسان است. بزرگ‌ترین اشتباه درباره حقیقت مشیت الهی این است که گروهی خود را صاحب همه چیز می‌دانند و تصور می‌کنند خداوند به‌صورت مطلق همه کارها را به بندگان خود واگذار کرده است، پس نه ثواب و عقاب در کار است و نه مسئولیت و اخلاق. گروهی دیگر نیز فکر می‌کنند انسان موجودی مجبور است که هیچ اختیار و آزادی ندارد و همه چیز با قضاوقدر تعیین می‌شود، درحالی‌که حقیقت امر میان این دو نظر است؛ یعنی نه جبر قضاوقدر و نه واگذاری مطلق به بندگان، چراکه بعضی از کارها را ما به خواسته و اراده خودمان انجام می‌دهیم؛ مثل خوردن، آشامیدن، رفتن، آمدن و... و در بعضی دیگر از کارها همچون به‌دنیاآمدن، از دنیا رفتن و... اراده و خواست ما مطرح نیست. در شب قدر فرشتگان بسیاری به زمین می‌آیند طوری که زمین بر آنها تنگ می‌شود؛ لذا آن را «شب قدر» نامیده‌اند، زیرا یکی از معانی «قدر» به معنای ضیق و تنگ است و در این شب قرآن با تمام قدر و منزلتش به‌وسیله فرشته صاحب قدر بر پیامبر(ص) نازل گردید.»

شب نزول قرآن

بدون تردید قرآن در شب قدر نازل شده است: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فی‏ لَیْلَه الْقَدْرِ

و بدون شک، شب قدر در ماه رمضان قرار دارد: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ

از بافت و پیوست این دو آیه برمی‏آید که اولاً شب قدر به‌یقین یکی از شب‌های ماه مبارک رمضان است. ثانیاً مجموع قرآن در آن نازل شده است، نه‌جزئی از آن و نه آیات آغازین آن که برخی بر آن و برخی بر این نظر، اصرار می‏ورزند.

حجت‌الاسلام علی رادیان پور یک کارشناس مذهبی ضمن بیان مطالب بالا می‌گوید: «تأکید بر این نکته ضروری است که نزول همه قرآن در شب قدر، منافاتی با نزول تدریجی آن در طول بیست و سه سال دوران رسالت ندارد، زیرا خود قرآن شاهد صادق است که آیات آن دو بار و به دو شکل نازل شده است:

الف ـ نزول دفعی و یکباره در ماه رمضان و در شب قدر به‌صورت نور، و بسیط و بسته و به‌دور از قالب مادی و حروف و کلمات؛ و به دیگر بیان، به‌صورت اجمال و فشرده و فهرست‏وار.

ب ـ نزول تدریجی، تفصیلی و به‌صورت باز و گسترده و به‌مقتضای زمینه و زمان و رویداد خاص.»

وی در ادامه می‌افزاید: «این مطلب به دو دلیل قابل‌اثبات است؛ نخست: دلالت قرآن: برخی از آیات بر این دو نزول دلالت روشنی دارد: کِتَابٌ أُحْکِمَتْ آیَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ کتابی است که آیات آن استوار گشته (و به‌هم‌پیوسته) سپس از جانب خدای حکیم و آگاه تفصیل داده شده است. این آیه، از نزول اول به‌عنوان نزول تحکیم یافته و استوار و به‌هم‌پیوسته (= اُحکمت) و از نزول دوم که با تأخیر و فاصله زیادی از نزول اول صورت‌گرفته با کلمه «فُصِّلت» (= تفصیل داده شده) تعبیر می‏کند.

دلیل دوم استفاده از کلمه نزول و تنزیل است که اولی در نزول دفعی و دومی در تدریجی کاربرد دارد.»

احیاء و شب قدر در سیره علما و بزرگان

شب قدر، پرارج‌ترین و پر رمز و رازترین شب‌ها در گردونه زمان است که قلم‌ها در وصفش می‌شکنند، زبان‌ها از توصیفش قاصرند و عقل در فهم آن مبهوت و متحیر می‌ماند؛ شبی که به فرموده امام صادق‌(ع) قلب رمضان به شمار می‌آید. بهترین شب سال، شب قدر است که خداوند در قرآن کریم آن را شبی پربرکت دانسته و ارزش آن را برتر از هزار ماه بیان کرده است. آیا به‌راستی برکتی بالاتر از این هست که یک شب هم‌تراز هزار ماه یعنی سی هزار شب یا 83 سال و چهار ماه قرار گیرد؟

آورده‌اند حاج‌محمد ابراهیم کلباسی که از معاصران میرزای قمی و سید شفتی و از شاگردان علامه بحرالعلوم بود شب قدر را با عبادت ادراک می‌کرد؛ زیرا مدت یک سال هر شب را تا صبح عبادت می‌کرد و معلوم است که شب قدر از شب‌های سال بیرون نیست.

ملامحمد تقی برغانی (ره)، عالم وارسته‌ای بود که به دست پیروان فرقه استعماری بابیت در قزوین به شهادت رسید. در احوال ایشان چنین نوشته‌اند: عبادت آن جناب چنان بود که همیشه، به‌خصوص در شب‌های ماه مبارک رمضان از نصف شب تا طلوع صبح صادق به مسجد خود می‌رفت و تا صبح به مناجات و ادعیه و تضرع و زاری و تهجد اشتغال داشت و مناجات خمس عشر را از حفظ می‌خواند و بر این روش و شیوه پسندیده استمرار داشت تا همان شب که شربت شهادت نوشید. مکرر در فصل زمستان دیده می‌شد که در پشت‌بام مسجد خود درحالی‌که برف به‌شدت می‌بارید در نیمه‌شب پوستینی بر دوش و عمامه‌ای بر سر داشت و مشغول تضرع و مناجات بود و باحالت ایستاده و دست‌ها را به‌سوی آسمان بلند کرده تا اینکه برف سراسر قامت مبارکش را از سرتاپا سفیدپوش می‌کرد.

مرحوم شیخ عباس قمی در شرح‌حال عالم بزرگوار آقا سید صدرالدین عاملی اصفهانی(ره)، می‌نویسد: «این سید جلیل، بَکّاء و کثیرالمناجات بود. نقل شده که شبی از شب‌های قدر داخل حرم امیرمؤمنان‌(ع) شد. بعد از زیارت، نشست پشت سر ضریح مقدس و شروع کرد به خواندن دعای ابوحمزه ثمالی. همین که شروع کرد به کلمه «الهی لا تؤدبنی بعقوبتک»‌ گریه او را فراگرفت و پیوسته این کلمه را مکرر کرد و ‌گریه کرد تا غش کرد و او را از حرم مطهر بیرون آوردند.»

پنهان بودن شب قدر

اینکه شب قدر در ماه مبارک رمضان واقع شده است، مورد قبول همه مسلمانان است و هیچ‌گونه شک و تردیدی در آن وجود ندارد؛ زیرا از سویی خداوند در قرآن می‌فرماید: «ماه رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده است» و از سوی دیگر در آیه اول سوره قدر می‌خوانیم: «ما آن (قرآن) را در شب قدر فرو فرستادیم.» باتوجه‌به این دو آیه مبارکه، چنین نتیجه‌گیری می‌شود که شب قدر خارج از ماه مبارک رمضان نیست و حتماً در این ماه قرار دارد. بنا بر روایات، خداوند اجابت را در میان دعاها پنهان کرده است تا مؤمنان به همه دعاها روی‌آورند؛ همان گونه که وقت مرگ را پنهان کرده است تا مردم در همه حال پذیرای آن باشند. وقت قیامت و ظهور امام‌زمان (عج) را نیز مخفی کرده تا اهل معصیت آنها را دستاویزی برای نیل به مقاصد شوم خود قرار ندهند و در مقابل، مؤمنان در همه حال مراقبت بیشتری از خود نشان دهند. بر همین مبنا شب قدر مخفی است و زمان دقیق آن مشخص نیست. امام علی‌(ع) دلیل مخفی بودن شب قدر را در این می‌داند که مؤمنان شب‌های بیشتری را قدر بدانند و در آرزوی درک فضیلت آن به کارهای نیک و عبادت بیشتری پرداخته، از معاصی و زشتی‌ها دوری گزینند و در‌پرستش خداوند تلاش بیشتری نمایند. حکمت دیگر مخفی ماندن شب قدر آن است که اگر شب خاصی معین می‌شد، برخی افراد بر اثر توفیق شب‌زنده‌داری و احیای آن به عُجب و غرور مبتلا می‌شدند؛ اما پنهان بودن آن باعث می‌شود تا ملکات فاضله در مؤمنان راسخ‌تر شود و در نتیجه از برکات و فیوضات بیشتری در این شب‌ها بهره‌مند گردند. اگر این شب معلوم بود، حرمت و عظمت در خور شأن را نداشت؛ زیرا مردم همواره برای امور پنهان، احترام بیشتری قائل‌اند.

فضایل شب قدر

عظمت و فضیلت این شب را بر سایر شب‌ها از این امور می‌توان به دست آورد:

1- آمرزش گناهان: پیامبر خدا (ص) در تفسیر سوره «قدر» فرمودند: «هر کس شب قدر را احیا بدارد و مؤمن باشد و به‌روز جزا اعتقاد داشته باشد، تمامی گناهانش آمرزیده می‌شود.»

۲- قلب رمضان: امام صادق (ص) فرمودند: «از کتاب خدا استفاده می‌شود که شماره ماه‌های سال نزد خداوند، دوازده ماه است و سرآمد ماه‌ها ماه رمضان است و قلب ماه رمضان لیلةالقدر است.»

3- بهتر از هزار ماه: در فرهنگ غنی اسلام، همه چیز را با معیارهای الهی می‌سنجند و بر همین اساس قرآن در مورد شب قدر می‌فرماید: «لَیلَةُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْر» در دعای 44 صحیفه سجادیه نیز می‌خوانیم: «(عبادت و بندگی در) شبی از شب‌های آن، آن را برابر با (عبادت در) شب‌های هزار ماه قرارداد (چون خیرات و برکات و سودهای دینی و دنیوی در آن است) و آن را شب قدر نامید.»

4- نزول قرآن: طبق روایات، مجموع قرآن در شب قدر نازل شده است. این نزول دفعی و یکباره قرآن است، اما نزول تدریجی قرآن طی 23 سال دوران نبوت پیامبر گرامی (ص) به‌صورت الفاظ نازل شده است.

5- نزول ملائکه: نزول ملائکه و روح در شب قدر نشانه شرافت آن بر هزار ماه است. امام باقر‌(ع) فرمودند: «عمل صالح در شب قدر از قبیل نماز، زکات و کارهای نیک دیگر بهتر است از عمل در هزار ماهی که در آن شب قدر نباشد.»

6-عرضه اعمال بر حجت خدا: بنا بر روایات و ظاهر آیات سوره قدر، شب قدر منحصر به زمان رسول خدا (ص) نیست و فرشتگان در شب قدر مقدّرات یک سال را نزد «ولی مطلق زمان» می‌آورند و بر او عرضه می‌کنند. این واقعیت از روز نخستین وجود داشته است و تا قیامت هم ادامه خواهد یافت. از سویی نیز بنا بر روایات زمین از نخستین روز خلقت تا آخر فنای دنیا بی‌حجّت نخواهد بود. چنان‌که امام علی‌(ع) فرمودند: «شب قدر در هر سالی هست، در این شب امور همه‌سال (و تقدیرها و سرنوشت‌ها) فروفرستاده می‌شود.

پس از رحلت پیامبر(ص) نیز این شب صاحبانی دارد.» حجت خدا در زمین در زمان حاضر وجود مقدّس و مبارک حضرت مهدی(عج) است و اوست که حجت خدا و وصی اوصیا و خلیفه رسول خدا(ص) و معصوم از هر گناه و پلیدی است، لذا صاحب شب قدر است.