درنگی در موضوع برنامه «محفل» و زیبا و شاد زیستن در زندگی معنوی

وقتی از زیست دینی حرف می‌زنیم از چه چیزی حرف می‌زنیم؟

کد خبر: ۲۶۲۷۸۹

تاریخ: ۲۰ فروردين ۱۴۰۲ - ۲۲:۱۷

محمدرضا محقق
برنامه تلویزیونی «محفل» که این شب‌های مبارک از شبکه سه سیما پخش می‌شود علاوه‌بر نکات و ویژگی‌های مثبت و منفی فنی و محتوایی که در جای خود قابل ارزیابی و نقد و تحلیل است، حایز یک ویژگی «فضا»یی است که در فرم کار، تمهید و تدارک دیده شده و آن بروز عنصر «شادی» در فضای برنامه بخصوص در دکور و رنگ‌بندی و ترکیب اجرایی آن است.
در این نوشتار و به همین مناسبت به این بخش مستتر و منتشر در محفل می‌پردازیم. شادي يكي از اصول زندگي است و اصول زندگي زيرساخت زيستن و زندگي؛ كه اگر بر مبناي اصول و زيرساخت‌هاي محكمي استوار نباشد فروخواهد پاشيد.
مقوله شادي و شاد زيستن شايد يكي از بديهي‌ترين امور زندگي باشد، اما در عين اين بداهت، به سختي پيچيده است و نكات متنوع و متعددي درباره چيستي و چگونگي اين حالت انساني از ديرباز و
تاكنون در قلمرو فكر و‌انديشه و عمل وجود داشته است.
در عين حال مقوله شادي كردن و شاد بودن در دين و برنامه‌هاي الهي زندگي بشر نيز جايگاه ويژه‌اي دارد؛ به طوري كه فرامين متعدد و متنوعي در دين مبين اسلام در اين حوزه و حيطه تعريف شده است و احاديث فراواني در باب شادي كردن و ارزش و اهميت و ثواب و اجر معنوي آن وجود دارد.
آنچه از آن به عنوان «ادخال السرور في قلوب المومنين» در تعابير و مضامين ديني ياد مي‌شود، در واقع همين شادي است و نيز شاد كردن ديگران كه در احاديث متنوعي از حضرات معصومين‌(ع) اجر و پاداش شاد كردن مومنين كاري بسيار زياد و از شمارش بيرون است؛ به طوري كه معصوم‌(ع) برترين و والاترين كار نزد خداوند را شاد كردن دل برادران و خواهران ديني مي‌داند و آن را از افضل اعمال مي‌شمارد.
همه اينها به علاوه موارد متعددي از باورها، سنت‌ها و رفتارهاي آييني و قومي در حوزه شادي وجود دارد؛ به نحوي كه شادي به عنوان يك مقوله فكري، ديني و به مثابه يك روحيه و احساس بشري هميشه مطمح نظر اهالي فكر و خرد انسان شناسي بوده است.
نكته و نقطه ديگري كه در اين موضوع يعني شادي و شاد زيستن وجود دارد، بحث نقشي است كه اين مقوله در حوزه تربيت انساني و به‌ويژه قوام و پايداري كانون خانواده ايفا مي‌كند؛ به نحوي كه هم آمارهاي متنوع و گوناگون و هم مشاهدات و تجربيات همه افراد بشر نشان مي‌دهد خانواده‌هايي پايدارتر، ماندگارتر و متشكل‌ترند كه شادترند و به تبع جوامعي كه از خانواده‌هاي شادتر و انسان‌هاي بانشاط‌تر تشكيل شده‌اند از قوام و استحكام بيشتري برخوردارند و پويايي و مانايي بيشتري را تجربه مي‌كنند تا انسان‌ها و خانواده‌ها و جوامعي كه يأس و نااميدي در آنها به غباري تبديل شده كه فضاي تنفسي افراد را دچار مشكل نموده و آنها را از هستي و زيستن به شكل پايدار و حقيقي كلمه ساقط كرده است.
«محفل» برنامه شادی است و این شادی یک صورت و سیرت محتوایی و عینی دارد و همین امر هم بخصوص در بستر مناسبت دینی و آیین و مناسک مذهبی رمضان، مثل حرکت بر لبه برنده تیغ، کار سخت و صعبی است.
در مقوله شادي كردن و شاد زيستن شاخص‌ها و مولفه‌هاي متعددي دخيلند كه مي توان آنها را در حوزه‌هاي گسترده اي همچون دين، اخلاق اجتماعي، رفتار فردي و جمعي و تربيت و فرهنگ عمومي مورد نقد و بررسي قرار داد.
اما يكي از موضوعات جدي و اساسي و مبنايي مقوله شادي كه بيشتر به حوزه فكر و‌انديشه و مباحث تئوريك مربوط مي‌شود، بحث شناخت رهيافت‌ها و راهكارهاي عملي شادي كردن است؛ به عبارت ديگر اينكه پس از قبول اين بحث كه شادي جزو امور مبنايي و اصالت‌هاي زندگي بشري است، به اين بينديشيم كه همين مقوله هستي‌شناسانه‌ چگونه و بر اساس كدام راهكارها و رهيافت‌ها قابل اجراست.
يكي از مباحث اصلي در اين حوزه كه شايد بتوان آن را به عنوان يكي از زمينه‌هاي مهم كشف رهيافت‌ها و راهكارهاي استاندارد و قابل اطمينان شادي پي ‌گرفت، دقت و تأمل در متون و فرامين ديني است و دنبال كردن اين سؤال كه اساساً پيشنهاد و نقش دين در مقوله شادي چيست و چه برنامه‌هايي را مي‌توان از آن توقع داشت و در آن جست‌وجو كرد. این زمینه برای ناظران خبره فراهم و ضروری است که ببینند محفل درخصوص فهم مقوله شادی از پایگاه دین، و آن‌گاه اجرایی کردن آن چقدر توفیق داشته است.
البته در این میانه باید زنگارها و اشتباهات گاه فاحش را بررسی و تنبیه و تنبهی بجا برایش بررسید. مثل آن موضوع شعبده بازی با آیات قرآن که واکنش تند و ناخوشایندی را در فضای ایران به همراه داشت و موجبات وهن قرآن را در پی داشت!
بررسي متون ديني و البته دقت در آيين ‌هاي اجتماعي دين گوياي اين واقعيت است كه در عين حال كه برنامه‌ها، مراسم‌ها و آيين‌هاي ديني و آييني در موضوع عزاداري و سوگواري به شكلي كاملاً حرفه‌اي، همه‌جانبه، يكپارچه و حتي هنرمندانه و مانا و گيرا در طول تاريخ وجود داشته و دارد و اساساً آيين‌هاي عزاداري ديني به مثابه يك رفتار فردي و اجتماعي در طول تاريخ و از قرن‌ها پيش تا كنون وجود داشته و دارد، اما در حوزه شادي و شور اجتماعي آن چنان كه بايد و شايد اين مسئله از منظر ديني- وظيفه كشف و پرورش آيين‌هاي ‌ديني - مورد توجه قرار نگرفته و دچار يك غفلت فراگير و طولاني شده است تا جایی که می‌تواند به شعبده بازی با آیات قرآن در یک برنامه رمضانی بینجامد!
به عبارت ‌ديگر مي‌توان اين چنين گفت كه در ساخت اجتماعي و رفتارشناسي رويكردهاي جمعي در جامعه مذهبي ما شاهد باورهاي متعدد در حوزه عزاداري و سوگواري جمعي هستيم، اما همين روحيه جمعي و شكل و شمايل مشخص و متعين و تاريخي در مقوله شادي وجود ندارد و به‌شدت دچار نقصان و كمبود است. ما شاهد هستيم كه در طول سال و در زمان‌بندي‌هاي مشخصي آن هم با شكل و شمايل كاملاً معين و هنرمندانه‌اي به مناسبت‌هاي مختلف مراسم عزاداري و سوگواري انجام مي‌گيرد و ضمن اداي دين به آرمان‌هاي نيك و بزرگداشت بزرگان و بزرگان دين و آيين و برجستگان معرفت و فكر يك نوع تخليه رواني و اجتماعي از طريق عزاداري جمعي به بهترين و گسترده‌ترين شكل ممكن انجام مي‌گيرد، اما چنين روندي را در مقوله شادي كردن و شاد زيستن از منظر ديني و آيين شاهد نيستيم؛ مثلاً همان طور كه در آيين‌هاي عزاداري دسته‌های مختلف، جلسات متنوع و برنامه‌هاي گسترده‌اي با تمهيدات هنرمندانه و مردم شناسانه منطبق با تاريخ تقويمي و مناسبت‌ها برگزار مي‌شود، چنين چيزي در امر شادي ورزي و زيست شادمانه از همين منظر و حيطه آييني آن گونه كه بايد و شايد ديده نمي‌شود و جامعه فاقد آن است.
يكي از موارد اصلي كه در اين حوزه لازم به يادآوري است، غفلت و بي توجهي نخبگان اجتماعي، فكري و عالمان ديني، به‌ويژه در حوزه بازآفريني رفتارهاي اجتماعي در هيئت شادي جمعي است كه باعث شده جامعه ما در عين ديني بودن و توجه جدي و ريشه دار به امر دين از مقوله شادي جمعي ديني
بي‌نصيب بماند و در اين حيطه با خلا و فقدان جدي رو‌به‌رو باشد.
البته در همين جا بايد به بسترها و دلايل ديگر پديدار شدن اين موقعيت اشاره كرد و از آن جمله به نقش رسانه‌ها و نيز مديران و سياستگذاران اجتماعي و رهبران فكري جامعه توجه نمود.
آنچه مسلم است آن كه مقوله شادي ريشه‌اي فطري و سبقه‌اي ديني دارد و اين از بديهيات است كه شاد زيستن و تخليه رواني انسان در بستر شادي فردي و اجتماعي يكي از نيازهاي اوليه و برجسته و اصيل اوست و بي‌ترديد بسترسازي و فراهم كردن موقعيت‌هاي فكري و مابه‌ازاي بيروني چنين امري از وظايف اصلي عالمان دين و آگاهان حوزه اخلاق و جامعه‌شناسي ديني است.
ضمن يادآوري اين نكته كه به غفلت سپردن اين اصل و فضاي اجتماعي در طول سال‌هاي متمادي مضرات و هزينه‌هاي فراواني را براي جامعه ديني به همراه داشته است، قطعاً يكي از پرخطرترين محمل‌ها و پراستعدادترين موقعيت‌ها براي آسيب ‌ديدن از اين ناحيه، كانون مهم و جدي خانواده است.
بي‌ترديد يافتن راهكارهاي مقوله شادي اجتماعي جز از راه مباني و اصول ديني خاصه در اين جامعه دين‌مدار امكان پذير نيست و بر عالمان و آگاهان اين عرصه ‌است كه بيش از پيش نسبت به ابعاد نظري و عملي اين مقوله توجه و عنايت نشان دهند.
باری؛ محفل برنامه شادی است و از رنگ دکور و ترکیب‌بندی اش پیداست! اما فراموش نکنیم که این شادی یک صورت و سیرت محتوایی و عینی دارد و همین امر هم بخصوص در بستر مناسبت دینی و آیین و مناسک مذهبی رمضان، مثل حرکت بر لبه برنده تیغ، کار سخت و صعبی است و گاهی نقض غرض می‌شود و به قول معروف از قضا سرکنگبین صفرا فزود!