فواید جسمی و بهداشتی روزه‌داری با اصول تغذیه‌‌ای مناسب (بخش نخست)

سلامتی روح و روان نهفته در رمضان

کد خبر: ۲۶۲۴۲۵

تاریخ: ۱۵ فروردين ۱۴۰۲ - ۲۱:۰۹

گالیا توانگر

خداوند در آیه 184 سوره بقره می‌فرماید: «روزه‌گرفتن براى شما بهتر است اگر بدانید.» پیامبر اسلام (ص) هم درباره روزه‌داری فرمودند: «روزه بگیرید تا سالم بمانید.»

یکی از دانشمندان قدیم روم می‌گوید: «اولین بیماری مربوط به پرخوری و نخستین درمان نیز روزه‌گرفتن است.»

یک پزشک مصری نیز در 3600 سال قبل گفته است: «انسان پرخور با یک‌چهارم غذایی که می‌خورد زنده می‌ماند و با سه‌چهارم دیگر آن پزشکان امرارمعاش می‌کنند.»

فیثاغورث طبیب و دانشمند بزرگ یونانی، هنگام مرگ، شاگردانش را به روزه‌گرفتن توصیه می‌کرد. در زمان بقراط اطبا بیماران خود را که به بیماری سخت دچار بودند از غذاخوردن منع  می‌کردند.

از نظر پزشکی و علمی فواید روزه برای سلامت بدن به اثبات رسیده است. از جمله این فواید می‌توان به کاهش فشارخون، سم‌زدایی، برطرف‌شدن بیماری‌های التهابی، کاهش قند خون و تجزیه چربی‌ها اشاره کرد. افراد کمی از فواید روزه برای سلامتی آگاه هستند. اگر روزه‌داران تمام نکات ایمنی و پزشکی روزه را رعایت کنند، روزه یک تمرین خوب برای حذف سموم بدن و کاهش قند و ذخایر چربی خون است.

اتفاق‎ درون بدن در حین روزه‌داری

معده و دستگاه گوارش از اعضای پرکار‌اندام آدمی است و با سه وعده‌غذا که معمول مردم است تقریباً در همه ساعات دستگاه گوارش به هضم، تحليل و جذب و دفع مشغول است. از يک سو روزه باعث می‌شود اين اعضای بدن استراحت کنند و از فرسودگی و کار مداوم مصون بمانند و نيروی تازه‌ای بگيرند. از سوی ديگر از ذخاير چربی که عوارض زیادی برای بدن دارند؛ تحليل رفته و کاسته می‌شود. روزه عادت غذاخوردن سالم را ترویج داده و ایمنی بدن را نیز تقویت می‌کند.

در شش روز نخست ماه مبارک رمضان: حرارت بدن 1/5 درجه پایین می‌آید که افرادی که دارای عفونت هستند، عفونت بدن‌شان کاهش پیدا می‌کند.

از روز ششم ماه مبارک رمضان تا دهم: عفونت‌های بدن دفع پیدا می‌کنند و همچنین کلسیم مازاد از بدن خارج می‌شود، معده شروع به پاک‌‌سازی می‌کند و مواد زائد را خارج می‌کند.

از روز دهم تا چهاردهم ماه مبارک رمضان: پاک‌‌سازی سیستم عصبی و تقویت سیستم عصبی انجام می‌گیرد.

از روز چهاردهم تا بیست و یکم ماه مبارک رمضان: پاک‌‌سازی عروق و قلب انجام می‌گیرد. غلظت خون در این روزها پاک‌‌سازی و تخلیه می‌شود.

از روز بیست و یکم تا سی‌ام ماه مبارک رمضان: تمامی عفونت‌ها و مواد زائد از بدن بیرون می‌رود.

در پایان ماه مبارک رمضان: با بدنی سالم و تصفیه شده از مواد زائد رو‌به‌رو هستیم، به‌شرط تغذیه‌ای صحیح در ماه رمضان.

چندین مزیت برای روزه‌گرفتن وجود دارد. در طول گرفتن روزه‌های طولانی‌مدت، بدن از ذخایر خود تغذیه می‌کند. بدن بیمار که از مواد مغذی موردنیاز به‌ویژه پروتئین‌ها و چربی‌ها محروم شده است، بافت‌های خود را از طریق فرآیند اتولیز یا خودکافت یا خود گوارشی سوزانده و جذب می‌کند. اما بدن در ابتدا سلول‌ها و بافت‌های بیمار، صدمه‌دیده، پیر شده یا مرده را تجزیه کرده و خواهد سوزاند. بافت‌ها و‌اندام‌های حیاتی بدن، غده‌ها، سیستم عصبی و مغز در طول دوران روزه‌گرفتن صدمه نمی‌بینند. در طول دوران روزه‌گرفتن، ایجاد سلول‌های جدید و سالم به‌وسیله آمینواسیدهایی که از سلول‌های بیمار شده آزاد می‌شوند، تسریع پیدا می‌کند.

ظرفیت‌اندام‌های دفعی یعنی ریه‌ها، کبد، کلیه و پوست به‌شدت افزایش پیدا می‌کند، زیرا آنها از حجم معمولی هضم غذا و حذف مواد زائد منتج از آن خلاصی پیدا می‌کنند؛ بنابراین آنها می‌توانند به‌سرعت مواد زائد و سمی جمع شده قدیمی را از بدن دفع کنند. روزه باعث استراحت فیزیولوژیکی‌اندام‌های گوارشی، جذبی و محافظتی بدن می‌شود.

در نتیجه، هضم غذا و استفاده از مواد مغذی بعد از روزه به‌شدت بهبود می‌یابد. روزه همچنین باعث طبیعی، متعادل و احیاکردن تمامی عملکردهای مهم فیزیولوژیکی، عصبی و ذهنی بدن می‌شود.

شربت‌های ضد عطش در وقت سحر

آداب و کم‌وکیف بهداشت خوردن و آشامیدن مخصوصاً در ماه مبارک رمضان از منظر طب اسلامی مبحث مهم و مطول است.

حکیم دکتر خیراندیش متخصص طب سنتی درباره تغذیه سالم مخصوصاً در ماه مبارک رمضان توضیح می‌دهد: «دو چیز را خوب یاد بگیرید و خودتان را نجات بدهید: سردی و گرمی مزاجتان. نبض خودتان را بگیرید، اگر ارتفاع داشت و به‌راحتی قابل‌لمس بود، یعنی گرم‌مزاج هستید؛ اما اگر این‌طور نبود، گرمی بخورید.

افراد سرد مزاج به شدت بدبین، بدگو، تندخو و افسرده می‌شوند. راه درمانش خوردن گرمی است. برای همین هست که شیخ الرئیس‌حکیم ابوعلی سینا معتقد است: «کند فهمی ناشی از سردی مغز است و یکی از دلایلش خوردن ترشی (به شدت سرد) است. این مصداق همان است که می‌گویند: ترشی نخوری یک چیزی می‌شوی. دلیل سستی بدن و پاهایتان فقط و فقط سردی بدن است.»

وی در ادامه توصیه دارد: «غذاهای گرم‌مزاج را بر سر سفره افزایش بدهید. شب‌ها غذای سرد نخورید، چون صبح همراه با کسالت بیدار می‌شوید. در وعده شام از ماست، ماهی، مرغ، برنج و انواع غذاهای سرد استفاده نکنید؛ چون احتمال سکته را به‌شدت افزایش می‌دهد. شام باید گرمی باشد که با مقدار کم سیر شوید، خواب خوب و سنگینی داشته باشید و هم صبح سحرخیز باشید و بانشاط برخیزید. شام گرم حجمش کمتر و قوتش بیشتر است. غذاهای گرم زودهضم‌تر هستند. یکی از موادی که می‌تواند معده را جمع کند و بدن را گرم کند نعناع ا‌ست. نعناع استریل‌کننده و ضد سم در معده و گوارش است و طبیعتش گرم است.»

از دکتر خیراندیش سؤال می‌کنم: «شربت‌های ضد عطش در وقت سحر کدامند؟» وی پاسخ می‌دهد: «شربت آبلیمو، شربت خاکشیر و شربت بیدمشک. زمان افطار تا سحر از عرقیات خنک مثل شاتره و کاسنی استفاده کنید تا حرارت کبد و قلب فروکش کند و تشنگی برطرف شود. بدترین کاری که با بدن خود می‌توانید بکنید این است که از افطار تا سحر بیدار بمانید و مداوم غذا بخورید. این کار آسیب‌های بسیار جدی به بدن وارد می‌کند. نوشیدنی تخم شربتی به دلیل نگه‌داشتن آب در دانه‌های این گیاه در ساعات پایانی سحر توصیه می‌شود. نوشیدن سه قاشق گلاب در هنگام افطار به دلیل خاصیت ضد «سودا» که دارد، خاصیت دارویی داشته و برای تقویت معده مفید است.

نوشیدن دوغ موقع افطار ممنوع، چون که دوغ موجب بی‌حالی و بی‌حسی بیشتر بدن می‌شود. علل نوشیدن آب گرم بعد از افطار به‌جای آب سرد و یخ از ترک‌خوردگی دندان‌ها جلوگیری کرده و سلامت کبد و معده را تأمین می‌کند.»

وی در تکمیل صحبت‌هایش تأکید دارد: «در ماه رمضان از مصرف میوه غافل نشوید. قبل از خواب با مصرف یک عدد سیب می‌توانید هم به کاهش وزن خود کمک کنید و هم دهان خود را ضدعفونی کنید.»

باید و نبایدهای وعده‌های غذایی

بسیاری از روزه‌داران در ایام ماه مبارک رمضان ممکن است با دردهای رایج در این ماه مانند یبوست، سردرد، افت قند خون، گرفتگی عضلات، زخم معده و غیره مواجه شوند که با پیروی از تغذیه مناسب می‌توان این دردها را کاهش داد.

برخی از پزشکان بر این باورند که روش صحیح تغذیه در ماه رمضان یکی از موارد مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد تا از عوارض جسمی یا عصبی جلوگیری شود، در غیر این صورت ممکن است عوارضی حاصل شود که یا روزه‌گرفتن را عامل آنها محسوب کنند یا اثرات آن باعث عدم تداوم روزه‌گرفتن شود. آن‌ها معتقدند، چهار فاکتور در تغذیه در ماه رمضان از جمله زمان غذاخوردن، میزان غذاخوردن، چگونه غذاخوردن و انتخاب نوع غذا باید موردتوجه قرار گیرد تا افراد دچار درد نشوند.

مهدی قادری متخصص داخلی در این باره می‌گوید: «در ماه مبارک رمضان زمان غذاخوردن اصلی سه مرحله سحر، افطار و شام بوده که لازم است از هم مجزا باشند، در سحر طوری برنامه‌ریزی شود که علاوه‌بر زمان کافی برای ذکر و دعا و عبادت زمان کافی برای غذاخوردن در نظر گرفته شده باشد.»

وی می‌افزاید: «یکی از موارد اشتباه غذایی در این مرحله تسریع در غذاخوردن در وقت سحر است که اثرش بعد از چند روز روزه‌گرفتن در سیستم گوارش خواهد بود؛ مثل سنگینی معده، عدم مراحل هضم طبیعی غذا در طول روز، ترشی معده و در ادامه به ناراحتی‌های معده و روده دچار خواهند شد.

قادری با بیان اینکه یبوست می‌تواند باعث هموروئید و سوءهاضمه همراه بااحساس پری معده شود، می‌گوید: «مصرف زیاد غذاهای تصفیه شده مثل نان‌های تهیه شده از آرد سفید (نان لواش و فانتزی) و کاهش مصرف آب و غذاهای حاوی فیبر (میوه و سبزی) در ماه رمضان از سوی روزه‌داران باعث یبوست می‌شود و به همین خاطر ممنوع است.»

این متخصص داخلی ادامه می‌دهد: «مصرف زیاد غذاهای چرب، سرخ‌کردنی و ادویه‌دار، غذاهایی مثل تخم‌مرغ، کلم، عدس، نوشابه‌های قندی گازدار مثل کولاها ایجاد نفخ می‌کنند و پرهیز از غذاهای چرب و نوشابه‌های گازدار و مصرف آب به‌جای آنها توصیه می‌شود.»

قادری می‌افزاید: «تعریق زیاد، ضعف، کاهش انرژی، سرگیجه، رنگ‌پریدگی و حالت غش که ممکن است هنگام بعدازظهر در ماه مبارک رمضان اتفاق بیفتد از علائم افت فشارخون است و علت آن مصرف کم مایعات و نمک بوده به همین دلیل خنک نگه‌داشتن فرد و افزایش مصرف مایعات و نمک از راه‌های درمان این عارضه است.»

وی به سردرد به‌عنوان یکی از دردهای رایج در روزه‌داران اشاره می‌کند و می‌گوید: «به علت عادت به کافئین و تنباکو و قطع آن، خستگی و عدم استراحت و خواب کافی به علت فعالیت زیاد یا افت فشارخون و سردرد به وجود می‌آید و بهتر است مصرف مواد حاوی کافئین و تنباکو را کاهش دهید.»

این پزشک اظهار می‌دارد: «ضعف، سرگیجه، خستگی، عدم تمرکز، تعریق، لرزش، کاهش فعالیت و قدرت جسمانی، سردرد، طپش قلب از علائم افت قند خون است و مصرف زیاد قندهای ساده در وعده سحر چون این امر باعث ترشح زیاد انسولین و افت قند در طول روز می‌شود.»

وی می‌گوید: «مصرف ناکافی غذاهای حاوی کلسیم، منیزیم و پتاسیم باعث گرفتگی عضلات در روزه‌داران می‌شود و مصرف غذاهایی مانند سبزی‌ها، میوه‌ها، لبنیات (مثل شیر، ماست، پنیر و کشک)، گوشت و خرما منبع غنی از این مواد هستند که لازم است بیشتر مصرف شوند.»

قادری با بیان اینکه افزایش اسید در معده خالی باعث زخم معده می‌شود، می‌افزاید: «سوزش سردل ابتدا در قسمت فوقانی معده در بالای دنده‌ها شروع شده و تا ناحیه گلو گسترش می‌یابد. غذاهای ادویه‌دار، نوشابه‌های گازدار مثل کولا و نیز قهوه این حالت‌ها را بدتر می‌کند.»

وی توصیه می‌کند: «کودکان به‌خصوص آنهایی که از نظر جثه کوچک و کم‌وزن هستند، بهتر است روزه کامل نگیرند. اگر مایل هستند در برنامه سحر و افطار شرکت کنند، می‌توان آنها را تشویق کرد، چون این ایام و گرمی حضور اعضای خانواده به‌دور سفره سحری و افطاری و محیط سرشار از معنویت آنها را به وجد خواهد آورد و خاطره شیرینی برای آنها خواهد بود.»

قادری تأکید می‌کند: «سالمندان اگر روزه می‌گیرند باید مراقبت بیشتری کنند، کاهش میزان آب در بدن سالمندان و کاهش قند خون ممکن است موجب سرگیجه شود و این‌گونه سرگیجه‌ها اگر موجب افتادن شود برای سالمندان خطرآفرین است، مصرف میوه رنده شده، لبنیات به‌ویژه شیر کم‌چرب، استفاده از انواع سوپ‌ها و آش‌ها در افطار و سحر و نوشیدن چای کم‌رنگ برای آنان مفید است و می‌تواند تعادل آب و املاح را برقرار کند.»