بار دیگر زنگ هشدار زلزله برای همه کشورها (بخش دوم)

ساخت‌وسازهای استاندارد را جدی بگیریم

کد خبر: ۲۶۰۱۷۳

تاریخ: ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ - ۱۹:۴۸

زلزله را بلا و فاجعه می‌خوانیم، درحالی‌که عملکرد نادرست خود ماست که بلا و فاجعه است. اگر در ساخت و سازهایمان استانداردها را جدی می‌گرفتیم و آموزش‌های آمادگی در برابر زلزله را به خود و اعضای خانواده‌مان متذکر می‌شدیم، مطمئناً دیگر زلزله بلا و فاجعه نبود. یکی از مشکلات همیشگی در ساخت و سازهایمان این است که بدون درنظرگرفتن شرایط بومی منطقه محل سکونت و نیز آگاهی از اینکه بیشتر شهرهای کشورمان روی خط زلزله واقع شده‌اند، اقدام به ساخت‌وساز می‌کنیم.

چه‌بسا اگر با شناسایی ظرفیت‌های بومی هر منطقه نوع مصالح و شیوه معماری را بر می‌گزیدیم و نیز از مصالح سبک و مدرن با دانش و آگاهی لازم بهره می‌گرفتیم، حال‌وروز ساخت‌وسازهای امروزمان تا به این حد ناایمن نمی‌بود. هنوز هم‌ خانه‌ای را خانه می‌دانیم که با مصالح سنگین مثل آجر و ملات و سیمان ساخته شده و اگر از مصالح سبک ضد زلزله استفاده شود، خیال می‌کنیم این خانه یک‌خانه واقعی نیست!

تهران مستعد زلزله بزرگ است

حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید محمد آقامیری رئیس‌کمیته عمران شورای اسلامی شهر تهران با تأکید بر این که زلزله‌های خوی و ترکیه مربوط به دو گسل متفاوت بوده است، می‌گوید: «حدود ۳۰ سال از دوره بازگشت زلزله بالای ۷ ریشتر در تهران می‌گذرد و همیشه هشدارها در این زمینه بوده که تهران مستعد زلزله بالای ۷ ریشتر است.»

رئیس‌کمیته عمران شورای اسلامی شهر تهران تأکید دارد: «در حال حاضر طراحی‌های سازه‌ها بر اساس مقاومت در برابر زلزله ۸ تا ۹ ریشتر صورت می‌پذیرد، ولی آیا این کار به‌درستی انجام می‌شود؟ این مسئله نشان می‌دهد که ما باید هشدارها درباره زلزله تهران را کاملاً جدی بگیریم.»

وی تصریح می‌کند: «در زلزله ترکیه و سوریه شاهد فروریختن ساختمانی‌هایی بتنی بودیم که اغلب بر اساس استانداردهای بین‌المللی ساخته شده بودند، بنابراین ضروری است در تهران گروهی به‌صورت تخصصی این مسئله را بررسی کنند و از همین حالا زلزله ترکیه را به‌عنوان هشدار برای خودمان در نظر بگیریم.»

مقاومت ساختمان در برابر زلزله

به چه عواملی بستگی دارد؟

یکی از مواردی که سبب مقاومت ساختمان می‌شود بدون شک انتخاب مصالح باکیفیت و درجه یک است مانند خرید آجر باکیفیت.

بهزاد مدرسی یک مهندس عمران برایمان توضیح می‌دهد: «سقف طاق ضربی باید یکپارچه‌‌سازی شود، باید مراحلی را انجام داد: در ابتدا باید سنگ و خاک موجود بر روی آجرها را برداشت و میلگردها را به تیرآهن سقف جوش داد. سپس سقف را بتن‌ریزی کرد تا لایه‌ای با ضخامت ۵ سانتی‌متر بر روی تیرها به وجود آید. سپس‌اندود سقف را جدا کرده و مجدداً میلگرد نمره ۸ را به تیرآهن سقف جوش می‌دهیم. بعد از آن می‌توان فاصله بین تیرها را تمیز کرد و ۳ میلگرد ۱۸ را به آنها جوش داد.

مقاوم‌‌سازی با FRP در این روش نوارهای پیش‌ساخته را به دیوارها یا سازه می‌چسبانند. در این روش با استفاده از الیافی که با رزین اپوکسی در محل مقاوم‌‌سازی به FRP تبدیل می‌شوند. این روش با تقويت ديوارهاي آجري بدون استفاده از سازه‌های بتني يا فولادي محيط انجام می‌شود: تقویت برشی‌، تقویت خمشی.

با ایجاد روکش بتنی بر روی دیوار می‌توان مقاومت ساختمان را چندبرابر کرد. بدین صورت که میلگردها به‌صورت عمودی و افقی بر روی دیوار ثابت می‌شوند و روی آنها با بتن پوشیده می‌شود.

در ساختمان‌های نامتقارن می‌توان با جداکردن بخش‌هایی از ساختمان، پیچش ساختمان را متوقف کرد. سپس با ساخت دیوارهای جدید قسمت‌هایی را قرینه کرد. در ساختمان‌هایی که کاربری آنها خوابگاه، مدرسه و ... است، داشتن دیوار متقاطع به قدرت باربری بیشتر

دیوارهای طویل کمک می‌کند. همچنین استفاده از آجر لفتون برای دیوارچینی مقاومت آن را بالاتر می‌برد.»

از این مهندس عمران سؤال می‌کنم: «بهترین مصالح ساختمان برای مقاوم‌‌سازی کدام‌اند؟» وی پاسخ می‌دهد: «ساختمان‌ها از نظر سازه به ۴ دسته متفاوت تقسیم‌بندی می‌شوند، فولادی، چوبی، بتنی و آجری. امروزه به دلیل اهمیت زیاد مقاومت ساختمان‌ها اکثر سازه‌ها بتنی یا فولادی هستند؛ زیرا در غیر این صورت مجوز ساخت داده نخواهد شد. دو سازه بتنی و فولادی از نظر مقاومت با یکدیگر تفاوت زیادی ندارند. همان‌طور که می‌دانید فولاد مقاومت بسیار کمتری در برابر آتش‌سوزی، زنگ‌زدگی، ذوب‌شدن و ... نسبت به بتن دارد. همچنین در زمان زلزله نیز هر چه میزان انعطاف‌پذیری سازه بیشتر باشد، مقاومت ساختمان نیز بالاتر می‌رود در نتیجه میزان خسارت‌های جانی و مالی بسیار کم می‌شود.

در سازه‌های فولادی باید از فولاد کم‌کربن با قابلیت انعطاف‌پذیری بسیار بالا استفاده کرد. لازم به ذکر است سازه فولادی تنها عامل برای ایجاد مقاومت در ساختمان نیست و موارد دیگری نیز باید رعایت شود. مصالح باکیفیت بالا باید دارای ویژگی‌های زیر باشند: بتواند انرژی را جذب کند، به‌صورت خمیری تغییر شکل دهد، در برابر وزن و فشار زیاد مقاومت داشته باشد، همگن باشد، سهولت در اجرا.»

این مهندس عمران عوامل تخریب ساختمان را این‌گونه بر می‌شمرد: عدم استفاده از آجرهای باکیفیت، استفاده از ملات سست، عدم نظم در پلان در جهت عمودی، وجود دیوارهای باربر ضعیف، داشتن کنسول و بالکن نامناسب، عدم طراحی و اجرای مناسب سازه، حمله سولفات و کلرید، انجماد بتن خیس، کربناسیون لایه‌های اطراف آماتور بتن، واکنش قلیایی سنگ‌دانه‌ها، انبساط و انقباض بتن، ایجاد نمک بر اثر تبخیر آب در بتن، نرم بودن بنا و همکف.

رویارویی با اضطراب زلزله

ترس از زلزله یا سِیزوموفوبیا یکی از رایج‌ترین گونه‌های فوبیا در میان کسانی است که در مناطق زلزله‌خیز زندگی می‌کنند. به بیان ساده، فوبیا زلزله یا زلزله‌هراسی به ترس شدید، افراطی، غیرمنطقی و وسواس‌گونه از وقوع زلزله اطلاق می‌شود. واژه سیِزوموفوبیا به انگلیسی Seismophobia‌، ریشه‌ا‌ی یونانی دارد و از ترکیب دوکلمه سیزومو seismo به معنای زلزله یا جنگ و کلمه فوبوس Phobos که خدای ‌ترس در یونان باستان بوده، به وجود آمده است.

از نسیم غفاری یک روان‌شناس سؤال می‌کنم: «نشانه‌های فوبیای زلزله یا سیِزوموفوبیا چیست؟» وی برایمان نشانه‌های این بیماری را بر می‌شمرد و می‌گوید: «کند یا تند شدن ضربان قلب در هنگام یادآوری زلزله، تمایل به فرار یا پنهان‌شدن، سرگیجه، تهوع و سردرد‌های بی‌دلیل، شب‌ادراری در کودکان، وسواس فکری و فکرکردن به زلزله درحالی‌که احتمال وقوع آن وجود ندارد یا بسیار ناچیز است. ابتلا به افسردگی، ابتلا به انواع دیگر فوبیا مانند فوبیا مرگ یا فوبیا فضای بسته و غیره.

علاوه ‌بر موارد گفته شده، فردی که به زلزله‌هراسی مبتلاست ممکن است شب‌ها نتواند به خاطر ترس از زلزله به راحتی بخوابد و کابوس‌های شبانه ببیند. فرد مبتلا حتی ممکن است با یادآوری زلزله، شروع به‌گریه یا جیغ زدن کند. بیمار مبتلا به زلزله هراسی، ممکن است دائما در حال برنامه‌ریزی برای فرار از زلزله باشد.

فرد مبتلا به زلزله هراسی، بی‌وقفه با هراس از زلزله درگیر است و روز و شب به زلزله فکر می‌کند، به‌طوری‌که بر زندگی روزمره و حتی روابط شخصی‌اش تأثیر می‌گذارد. بدیهی است که این رفتارها نشان‌دهنده نوعی وسواس فکری در فرد است و نیاز به درمان دارد.»

وی در ادامه می‌گوید: «به طور طبیعی، همه ما از زلزله به‌عنوان یک فاجعه غیرقابل‌کنترل که می‌تواند منجر به نابودی کاشانه و همچنین گرفتن جان ما شود، در هراس هستیم، اما زمانی که از فوبیا سخن به میان می‌آید منظور ما نوعی هراس بیمارگونه است که علاوه‌بر شدید و وسواسی بودن، بر زندگی عادی فرد مبتلا به سِیزوموفوبیا تأثیرگذار است و گاه در شرایط حاد منجر به اخلال در زندگی روزمره او می‌شود. داشتن فوبیا زلزله در مواردی باعث ابتلای فرد به گونه‌های دیگری از فوبیا مانند هراس از مرگ، هراس از زیر آوار ماندن و غیره نیز می‌شود.»

از این روان‌شناس سؤال می‌کنم: «چرا به فوبیای زلزله دچار می‌شویم؟» وی پاسخ می‌دهد: «همان‌طور که اشاره شد، بیشترین احتمال دچارشدن به زلزله‌هراسی، در میان مردمان ساکن در مناطق زلزله‌خیز وجود دارد. ازآنجاکه وقوع زلزله‌های شدید عموماً با خرابی و کشته‌شدن بی‌شمار افراد همراه است، افرادی که در مناطق زلزله‌خیز زندگی می‌کنند، ممکن است با هر زلزله‌ کوچکی دچار نگرانی و اضطراب شده و آن را مقدمه‌ای برای وقوع زلزله بزرگ‌تر و قوی‌تر در نظر می‌گیرند و دچار حملات فوبیا و هراس می‌شوند. علاوه‌بر این، زلزله هراسی؛ مانند هر نوع فوبیای دیگر، ریشه در خاطرات ناخوشایند ما که در کودکی یا حتی بزرگسالی به وجود آمده است، دارد. خاطرات ناخوشایندی که می‌تواند حاصل تجربه‌ فردی ما و یا حتی شنیدن و دیدن حوادثی که برای نزدیکان ما رخ‌داده است، باشد.»

وی در تکمیل صحبت‌هایش متذکر می‌شود: «نکته قابل‌تأمل در مورد زلزله هراسی، تأثیر رفتارها و تربیت خانواده در بروز این بیماری ذهنی است. نحوه واکنش افراطی از طرف افراد خانواده و بستگان، می‌تواند در ابتلای فرد به این فوبیا تأثیرگذار باشد. به طور طبیعی، وجود ترس و تا حدودی اضطراب باعث می‌شود سطح هوشیاری و آمادگی ما نسبت به‌احتمال وقوع زلزله و عوارض بعد از وقوع زلزله، بالاتر رفته و اقدام به کارهایی مانند مستحکم کردن ساختمان‌ها کنیم که به طور حتم برای حفظ بقای ما مفید خواهد بود، اما میزان بیش از حد هراس و اضطراب از زلزله، می‌تواند به ما آسیب برساند و ذهن و جسم ما را دستخوش بیماری‌های روان‌تنی مختلف کند.»

شناسایی نقاط امن و بستن کیف زلزله

رسانه‌ها لبریز تصاویر و کلیپ‌های وحشتناک از زلزله بزرگ اخیر سوریه و ترکیه است. خواه‌ناخواه در این روزها به طور مکرر با اخبار زلزله رو‌به‌روییم. دراین‌بین متخصصان نسبت به بیماری هراس زلزله (فوبیای زلزله) هشدار داده‌اند.

تعدادی از بیماران با تپش و هراس شدید از زلزله به‌نوعی بی‌خوابی شبانه مبتلا هستند، به‌طوری‌که با بسته‌شدن درب منزل یا عبور کامیون از سر کوچه و لرزش‌های کوچک، ایشان دچار حالات وحشت و پانیک می‌شوند. این افراد در درجه اول باید داروهای اضطرابی موقت استفاده کنند.

دوم باید اطلاعات خود را از زلزله بالا ببرند؛ چرا آمادگی در برابر زلزله برای مثال شناسایی نقاط امن داخل منزل برای پناهگیری و مهیاکردن کیف زلزله که شامل برخی اقلام ضروری برای زمان بعد از وقوع زلزله است، می‌تواند تا حدود زیادی آرامش‌بخش باشد.

امیرمهدی نیکویی یک فعال امداد و نجات برایمان درباره شناسایی محل‌های امن پیرامون محل سکونتمان به گزارشگر روزنامه کیهان توضیح می‌دهد: «سعی کنید از مرتفع‌ترین سازه‌های موجود اعم از ساختمان‌ها، دکل‌های برق و درختان حدود حداقل یک و نیم برابر ارتفاع آنها فاصله بگیرید. همچنین از مراکز قابل‌انفجار و اشتعال مثل پمپ‌بنزین‌ها فاصله داشته باشید.»

این کارشناس ادامه می‌دهد: «محلی را انتخاب کنید که در صورت نیاز به اقامت موقت چندساعته و چندروزه نیاز شما را به آب، سرویس بهداشتی و... بر طرف کند. در انتخاب این محل از منزل و محل کارتان زیاد دور نشوید و قادر باشید مسافت موردنظر را بدون خودرو و پیاده طی کنید. توجه داشته باشید که در کلان‌شهرهایی مثل تهران در هنگام بحران استفاده از خودرو در برخی مناطق غیرممکن خواهد بود.»

وی اکیداً به شهروندان توصیه می‌کند: «محل تجمع ایمن را پس از شناسایی به همه اعضای خانواده و عزیزانتان اعلام کنید تا هنگام بحران درصورتی‌که در کنار هم نبودید، قادر باشید یکدیگر را پیدا کنید.»

این دانش‌آموخته امداد و نجات برایمان توضیح می‌دهد: «بعد از وقوع حادثه یا بحران، خانواده‌ها به‌ناچار مدتی فقط به امکانات خودشان اتکا دارند. این به آن معنی است که خوراک، آب و سایر ملزومات زندگی را به‌اندازه کافی به مدت حداقل سه روز از قبل ذخیره کنید. حتی‌الامکان مواد غذایی ذخیره کنید که تاریخ انقضای طولانی دارند؛ برای مثال می‌توانید با ذخیره چند بسته بیسکویت و نان سوخاری و چند قوطی کنسرو و شیشه مربا آغاز کنید. امدادگران و مقامات محلی بعد از وقوع بحران یا حادثه در محل حضور پیدا خواهند کرد، اما این حضور فوری نبوده و شامل حال همه نیز نخواهد شد. امکان دارد که چند ساعت یا حتی چند روز بعد، کمک به حادثه‌دیده برسد.»

وی درباره زلزله‌هایی که به‌ویژه در محدوده شهرستانی رخ می‌دهند و شهر به کل تخریب نمی‌شود، می‌گوید: «خدمات اساسی نظیر برق، گاز، آب، فاضلاب و تلفن ممکن است چند روز یا حتی یک هفته یا بیشتر قطع شوند. افراد ممکن است ناچار شوند به‌دفعات محل سکونت یا کار خود را ترک کرده و امکانات ضروری خود را با خود همراه ببرند. ممکن است فرصت خرید یا پیداکردن لوازم ضروری پیدا نشود. کیف اضطراری خانواده حاوی مجموعه‌ای از نیازهای اساسی است که اعضای خانواده به هنگام وقوع بحران به آن احتیاج دارند.»

کیسه‌های خواب، پتوی سبک و پلاستیک‌های محکم، پتوی مسافرتی، ابزار چندمنظوره برای باز کردن درب قوطی کنسرو، چراغ‌قوه، شارژ موبایل و پاوربانک، رادیو، کپسول کوچک آتش‌خاموش‌کن، کپی مدارک مهم اعضای خانواده، مقداری پول نقد و شماره‌حساب‌های بانکی، باتری‌های نو، انبردست و پیچ‌گوشتی، بیل و یک کلنگ کوچک، دستکش ضخیم، یک سوت برای زنده یابی، کنسرو و آب و وسایل کمک‌های اولیه همگی می‌توانند محتویات کوله‌پشتی آمادگی زلزله باشند.