خلأهای هدایت تحصیلی در نظــام آموزش و پرورش (بخش پایانی)

نقش انتخاب رشته تحصیلی در موفقیت‌های شغلی افراد

کد خبر: ۲۵۶۸۳۶

تاریخ: ۰۹ دی ۱۴۰۱ - ۲۰:۵۹

حسن رضایی
«آموزش و پرورش سنگ‌بنای آینده‌ کشور است. ما اگر مشکلاتی در زمینه‌های اخلاقی و رفتاری، علمی، اعتماد به نفسِ ملی و عمومی و در زمینه‌های گوناگون دیگر داریم، در ریشه‌کاوىِ اینها به آموزش و پرورش می رسیم. همان‌طور که بعضی دوستان گفتند، آموزش و پرورش از مراکز دیربازده است، لیکن بازده آموزش و پرورش یک بازده حیاتی، تعیین‌کننده و ماندگار است. اگر آموزش و پرورش در یک کشور ارتقاء پیدا بکند و اصلاح شود، در اقتصاد، سلامت و بهداشت، محیط زیست، مرگ و میر، باروری، زیبایی و هنر، رفتارهای گوناگون مردم در سطح جامعه با یکدیگر، و فراتر از همه‌ اینها، در دین، فلسفه و اخلاق تأثیر خواهد گذاشت.»
اینها بخشی از سخنان رهبر معظم انقلاب درباره جایگاه کلیدی آموزش و پرورش در پیشرفت و آینده کشور است.
بر این اساس، حل معضلات کشور در بخش های مختلف را باید در گرو حل معضلات آموزش و پرورش و ارتقای جایگاه این دستگاه حساس و کلیدی در سطح سیاست گذاری و افکار عمومی کشور دانست.
رهبر معظم انقلاب در جایی دیگر می‌فرمایند:« نگاه به آموزش و پرورش، نگاه به یک دستگاه مصرفی نباید باشد؛ نگاه به یک دستگاه زیربنائی باید باشد. شما اگر چنانچه مبالغ میلیاردها خرج کنید برای اینکه مثلاً یک سد بسازید یا مثلاً یک بزرگراه بسازید، هرگز فکر نمی کنید که پولتان را مصرف کردید و مثلاً هدر دادید. آموزش و ‌پرورش به مراتب، مهم‌تر از دستگاه‌های سازندگی دیگری است که در کشور وجود دارد. اینجا جای سرمایه‌گذاری است؛ شما در واقع هرچه اینجا پول خرج می‌کنید، دارید سرمایه‌گذاری می کنید، دارید زیربنا می‌سازید؛ این را بایستی همه [توجّه کنند]؛ هم مجلس توجّه کند، هم دولت توجّه کند، هم سازمان برنامه توجّه کند و هم خود آموزش و پرورش هم که توجّه به این معنا دارد.»
در بخش‌های پیشین گزارش به برخی معضلات موجود در حوزه هدایت تحصیلی در نظام آموزش و پرورش کشور اشاره کردیم. موضوعی که نهایتا باعث عدم هدایت افراد به سمت علایق و توانایی های خود شده، زمینه‌ساز معضلات مختلف اجتماعی-اقتصادی برای جامعه خواهد شد.
از هدایت تحصیلی اشتباه
تا دبیرستان‌های بدون مشاور
علی اکبر عباسی، کارشناس ارشد مشاوره و معلم آموزش و پرورش در همین زمینه به گزارشگر روزنامه کیهان می گوید:« پرداختن به موضوع هدایت تحصیلی و معضلات پیرامون آن، یک اقدام دقیق و بجا است. در این هم که یکی از عوامل اصلی بیکاری فارغ التحصیلان دانشگاهی، هدایت تحصیلی نادرست به خصوص در دوره دبیرستان است، شکی نیست. به نظرم حتی در بهترین دانشگاه‌ها و بهترین رشته ها اگر برویم و با دانشجویان حرف بزنیم، بخش قابل توجهی از آنها خواهند گفت که تصور قبلی آنها از رشته تحصیلی‌شان با آنچه الان می‌خوانند و می‌بینند، متفاوت بوده است. این یعنی آن طور که باید و شاید، آن رشته دانشگاهی برای آنها معرفی نشده است. اینکه بخش قابل توجهی از دانشجویان در مقطع کارشناسی ارشد، رشته تحصیلی خود را تغییر می دهند، مبین همین اشتباه در زمینه هدایت تحصیلی دوره متوسطه است.
البته به نظرم این یک بعد مثبت هم دارد و فرصتی برای جبران مسیر اشتباه است. به قول معروف، ماهی را هر وقت از آب بگیری، تازه است یا می گویند، جلوی ضرر را هر جا بگیری، منفعت است. هر چند تقریبا یک سال قبل بحثی مطرح شد که دانشجویان در این مقطع هم نتوانند رشته خود را تغییر دهند و فرد مجبور باشد تا آخر بر همان مسیر اشتباهش برود که خوشبختانه به تصویب نرسید و این امکان هنوز برای دانشجویان وجود دارد.»
این کارشناس حوزه مشاوره تحصیلی در ادامه با بیان اینکه ما علاوه بر اینکه در روند هدایت تحصیلی دوره متوسطه اشتباه داریم، متاسفانه در بخش قابل توجهی از دبیرستان‌ها اصلا مشاور نداریم، می افزاید: «کار مشاور هم فقط هدایت تحصیلی نیست. مسائل خانوادگی، اجتماعی، شخصیتی، عاطفی و انواع مسائلی که دانش آموز در دوره نوجوانی با آن درگیر است، می تواند موضوع کار مشاور باشد. با این حال، خیلی از مدارس هستند که اصلا مشاور ندارند یا در خیلی از شهرها صرفا تنها یک مشاور در اداره آموزش و پرورش هست که قرار است ده‌ها مدرسه موجود در آن شهرستان را پوشش بدهد! در چنین شرایطی، تنها وقتی که مسئله هدایت تحصیلی برای دانش آموز مطرح می شود، زمانی است که امتحان کنکور را داده و نتایجش آمده است و می خواهد انتخاب رشته و دانشگاه انجام بدهد. همین انتخاب رشته هم بیشتر از اینکه بر اساس علایق فرد شکل بگیرد، بر اساس مد شکل می گیرد. یعنی فرضا فلان رشته روی بورس است و به لحاظ اجتماعی خیلی مورد توجه است، همه توصیه می کنند که این رشته ی تاپ است و به این رشته برو. در حالی که بحث علایق و استعداد فرد در فرآیند انتخاب رشته، واقعا خیلی مهم است.»
ضعف جدی در زمینه هدایت تحصیلی
دوره متوسطه
عباسی در ادامه همین بحث می افزاید: «بخش قابل توجهی از فارغ التحصیلان دانشگاهی، حتی کارشناسی ارشد و بالاتر را هم گرفته‌اند ولی در آن رشته به لحاظ آموزشی، چیزی عایدشان نشده است.
البته نمی خواهم بگویم هیچ چیزی از حضور در دانشگاه عایدشان نشده است. بله، از تجربیات حضور در دوره دانشجویی و حواشی حضور در برنامه های مختلف، چیزهایی عایدشان شده است، ولی واقعا به لحاظ آموزشی چیزی دستگیرشان نشده است. البته این را هم بگوییم که میزان اشتغال فارغ التحصیلان دانشگاه های فنی-حرفه‌ای بسیار بالاست. دلیلش هم این است که رشته‌ها کاربردی‌تر است و جوابگوی نیازهای جامعه است.
لذا این یک مسئله دوسویه است، یعنی شما از یک سو باید نظام هدایت تحصیلی را درست سامان بدهی و از سوی دیگر، رشته‌های مرتبط با نیاز جامعه را در دانشگاه ارائه کنی.»
این کارشناس مسائل حوزه آموزش و پرورش با بیان اینکه ما در زمینه هدایت تحصیلی در دوره متوسطه ضعف جدی داریم و کسی نمی تواند این واقعیت را انکار کند یا نادیده بگیرد، می افزاید: «ما بایستی به سمت اصلاح این موضوع حرکت کنیم. 10-15 سال قبل شرایط به گونه ای بود که در شاخه نظری، رشته ریاضی بسیار پرطرفدار بود اما شما امروز می بینید که تعداد کسانی که در رشته ریاضی درس می خوانند، خیلی پایین است و چند وقت قبل، وزیر علوم از این مسئله اظهار نگرانی کرده بود.
الان دوباره هجوم به سمت تجربی شکل گرفته است و تعداد داوطلبان تجربی ظاهرا از کل داوطلبان رشته های هنر، ریاضی، انسانی و زبان بیشتر است. اینها همه بیانگر مشکلات ما در حوزه هدایت تحصیلی است. و طبعا بخش زیادی از آنها با اصلاح وضعیت هدایت تحصیلی در مدارس، برطرف خواهد شد.»
سند آمایش آموزش عالی
مکمل هدایت تحصیلی خوب
مهدی محمدی کارشناس حوزه مسائل آموزشی اما معتقد است رشته خوب یا بد در سیستم آموزشی وجود ندارد بلکه نیاز منطقه و کشف و شناسایی استعدادهای دانش آموزان عامل اصلی انتخاب رشته تحصیلی آنها است و شفاف‌سازی در این زمینه آینده شغلی دانش‌آموختگان را تعیین می کند. وی با بیان اینکه رشته های تحصیلی باید متناسب با نیازهای اشتغال مناطق باشد، می افزاید: «گرایش غیر اصولی و بدون آگاهی دانش آموزان به سمت رشته های نظری درصد بیکاری را افزایش داده و بیکاری را به یک معضل و چالش اساسی تبدیل خواهد کرد.»
در همین زمینه، تدوین سند آمایش آموزش عالی، یکی از موضوعات مهمی است که چند سالی هست لزوم توجه به آن در دستور کار وزارتین علوم و بهداشت قرار گرفته است.
آبان ماه سال 1399 دکتر منصور کبگانیان قائم مقام ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی در همین زمینه گفته است: «ستاد نقشه جامع علمی کشور کلیات ساماندهی آموزش عالی را تصویب و به وزارت علوم ابلاغ کرد. طرح ساماندهی یک جزء از محورهای هشت‌گانه طرح آمایش آموزش عالی است و موضوعاتی چون تجمیع و مأموریت‌گرا شدن دانشگاه‌ها، رتبه‌بندی دانشگاه‌ها و موارد دیگر در این طرح دیده شده است.
همچنین مقرر شده است که جذب هیأت علمی دانشگاه‌ها بر مبنای سند آمایش آموزش عالی صورت گرفته و بر اساس آن نیز وزارت علوم مجوز جذب را صادر ‌کند.»
بهره‌گیری از تجربیات مشاوران در حوزه هدایت تحصیلی، یکی دیگر از فرصت‌هایی است که می توان برای رفع خلأهای مشاوره و هدایت تحصیلی در ساختار آموزش و پرورش از آن بهره برد. به عنوان مثال، هدایت تحصیلی شامل مشاوره و راهنمایی، پشتیبانی روانی و آموزشی است که از مهدکودک‌ها آغاز و تا مدارس ادامه دارد. مشاوران نیازهای فردی و تحصیلی دانش‌آموزان را شناسایی و توانایی‌های روحی و جسمی و عوامل محیطی که بر عملکرد آنها در مهد‌کودک و مدارس تاثیرگذار هستند را بررسی کنند. ارزیابی نیازهای رشد کودکان و نوجوانان یکی از اصلی‌ترین مسئولیت‌های مشاوران است، معلمان موظف هستند در این زمینه با مشاوران همکاری لازم را داشته باشند.
معلمان و مربیان در مهدکودک و مدارس موظف هستند نیازهای فردی و تحصیلی، توانایی‌های روحی و جسمی و نقاط قوت دانش‌آموزان را شناسایی و علایق و استعدادهای آنان را پیش‌بینی کنند.