چگونگی مصونیت در برابر زلزله (بخش دوم)

مدیریت مدبرانه برای پیشگیری از سوگ فاجعه

کد خبر: ۲۵۶۴۷۵

تاریخ: ۰۳ دی ۱۴۰۱ - ۱۹:۱۰

کشور ما بر روی کمربند لرزه آلپاید واقع شده که این کمربند از شرق پرتغال شروع می‌شود و پس از گذر از جنوب اروپا و ایران و جنوب شرق آسیا تا اقیانوس آرام پیش می‌رود طبیعی است که ۹۵ درصد زلزله‌های جهان در این منطقه به وجود آید.

همچنین فشرده‌شدن فلات ایران بین صفحه عربستان از جنوب غرب و پهنه توران از شمال شرق و کوتاه‌شدن پوسته آن عامل بروز این زلزله‌ها می‌شود، بنابراین با فشارآوردن صفحه عربستان به صفحه اوراسیا این اتفاق رخ می‌دهد.

ناحیه مرکزی ایران که بم را هم شامل می‌شد زلزله‌ها کم‌عمق هستند و قدرت بیشتری دارند و دوره تکرار زلزله بر روی یک گسل کوتاه است به این معنی که امکان بازگشت زلزله وجود دارد.

اما در منطقه البرز زلزله‌ها قدرت بالا و عمق کمی دارند؛ ولی دوره بازگشت آنها تقریباً درازمدت است.

در زاگرس زلزله‌ها باانرژی بالا و دارای عمق بیشتر و تعداد آنها نیز زیاد است مثل زلزله سرپل ذهاب، پس این لرزه‌خیزی‌ها نمی‌تواند به هم ارتباط داشته باشد و صرفاً بر اساس ساختار زمینی است که کشورمان در آن قرار دارد.

فریبرز ناطقی الهی استاد نمونه کشوری در مهندسی سازه، زلزله و مدیریت بحران، بنیان‌گذار مقاوم‌‌سازی و مدیریت بحران در ایران هشدار می‌دهد: «زلزله احتمالی تهران باتوجه‌به تأخیرافتادن آن از موعد مقرر، بزرگ‌تر و احتمالاً در محدوده 7/3 خواهد بود، یعنی 3/2 برابر بزرگ‌تر و نزدیک به ۶ برابر قوی‌تر از نظر انرژی نسبت به زلزله 6/8 اخیر مکزیک و تایوان! تقریباً ۱۶ برابر ویرانگرتر از زلزله تایوان و حدود ۱۷۸ برابر قوی‌تر از بمب اتمی هیروشیما!» آیا هنوز هم علی‌رغم هشدارهای جدی چشم بسته به سمت ساخت‌وسازهای غیراستاندارد به‌پیش می‌رویم و رویه خود را در جهت ساخت‌وساز ایمن‌ و بهبود وضعیت بافت‌های فرسوده کلان‌شهرها تغییر نخواهیم داد؟!

77 درصد شهرهای کشور بر روی گسل قرار دارند

آمارها نشان از این دارد که ۷۷ درصد شهرهای کشور بر روی گسل و پهنه‎بندی زلزله قرار دارند و حدود ۳۰ درصد جمعیت شهرها به لحاظ عدم توسعه متوازن از شرایط بحرانی برخوردارند که بافت‌های ناکارآمد را تشکیل داده‌اند و نیاز به توجه ویژه دارند.

سمانه سام نژاد کارشناس امور مسکن وزارت راه و شهر‌سازی کرمان ضمن بیان مطلب بالا در ادامه می‌گوید: «بر اساس تحقیقات به‌عمل‌آمده، کشور ما بر روی گسل بنا شده که هر لحظه امکان وقوع زمین‌لرزه دارد، اما می‌توانیم در کنار هم با توجه ‌به تجربیات، خسارت جانی و مالی را کاهش بدهیم.»

وی می‌افزاید: «باتوجه‌به مشوق‌های بسته شهرسازانه می‌توان گفت در محدوده بافت‌های فرسوده دیگر بن‌بستی برای نو‌سازی بافت‌های فرسوده وجود ندارد.»

این کارشناس امور مسکن وزارت راه و شهر‌سازی با اشاره به برنامه شرکت بازآفرینی شهری ایران به مناسبت پنجم دی‌ماه سالروز حادثه غم‌انگیز زلزله بم می‌افزاید: «باید از ظرفیت‌های عاطفی و انسانی حادثه بم حداکثر استفاده را ببریم تا دیگر شاهد بروز حوادث تلخ در کشور نباشیم.»

وی با اشاره به اینکه بر اساس آمار سالانه ۱۰۰۰ زلزله کوچک و بزرگ در کشور رخ می‌دهد، عنوان می‌کند: «از این تعداد حدود ۲۴۰ زلزله بیش از ۴ ریشتر است و هرچند سال یک‌بار نیز زلزله‌های با بزرگی ۶ داریم که از قدرت تخریبی بالایی برخوردارند.»

سام نژاد با یادآوری اینکه بعد از وقوع زلزله بم شورای‌عالی معماری و شهر‌سازی شاخص بناهای ناپایدار را به‌عنوان یکی از شاخص‌های اصلی تعیین محدوده بافت‌های فرسوده شهری در ایران تعیین کرد، می‌گوید: «برای کاهش بناهای ناپایدار نیاز به یک‌سری اقدام‌ها در حوزه سیاست‌گذاری و اجرا وجود دارد که باید از طریق ظرفیت‌‌سازی، ابزار‌سازی، جریان‌‌سازی و نهاد‌سازی به ارتقا ایمنی و پایداری محیطی پرداخت.»

تهران چه‌اندازه آمادگی برای زلزله دارد؟

در بحث زلزله باید گفت هرچقدر مدعی شویم که آمادگی داریم، باز هم کم است و کفایت نمی‌کند؛ چرا که پایتخت با جمعیت میلیونی که در دل خود دارد، باید درخصوص مقابله با بحران‌هایی همچون زلزله آمادگی زیادی داشته باشد.

مطالب بالا را سید محمد آقامیری عضو شورای شهر تهران بیان کرده و در پاسخ به این سؤال که پایتخت به چه‌اندازه آمادگی مقابله با زلزله را دارد، می‌‌گوید: «علاوه‌بر جمعیت میلیونی تهران، زمان وقوع زلزله مشخص نیست که با چه بحران‌های جدیدی مواجه خواهیم بود؟ لذا باید هر روز در پی آمادگی بیشتری باشیم.»

عضو شورای شهر تهران در تکمیل صحبت‌هایش می‌افزاید: «سازمان مدیریت بحران قرار بود که حدود 120 سوله با امکانات حداقلی برای این قبیل حوادث و مواقع احداث کند تا شهروندان گرامی در مواجهه با این قبیل حوادث بتوانند به آن مکان‌ها پناه بیاورند و از آن امکانات استفاده کنند.»

سکونت ۳۷ درصد مردم تهران

در ۶ درصد پهنه پرمخاطره

از کل مساحت تهران 6 درصد آن پهنه پرمخاطره و فرسوده ارزیابی شده، اما ۳۷ درصد جمعیت پایتخت در این محدوده‌ها زندگی می‌کنند که اغلب مناطق ۹ تا ۱۶ را شامل می‌شود. از ۷۰ هزار هکتار مساحت تهران ۴۳۲۸ هکتار در بافت فرسوده قرار دارد که تنها ۶.۱ درصد از مساحت این کلان‌شهر را شامل می‌شود، اما بنا به گفته‌ معاون شهر‌سازی شهرداری تهران، ۳۷ درصد جمعیت تهران در بافت فرسوده زندگی می‌کنند. مناطق ۹ تا ۱۶ شهر تهران پرمخاطره‌ترین مناطق از نظر فرسودگی ارزیابی شده که از تراکم بالای جمعیت برخوردار است.

دولت سیزدهم بسته تشویقی شهرسازانه را به‌منظور نو‌سازی و بهسازی بافت‌های ناکارآمد به تصویب رسانده که از جمله این مشوق‌ها می‌توان به اعطای یک یا دوطبقه تشویقی نسبت به تراکم طرح مصوب، تسهیل در ضوابط پارکینگ، امکان احداث واحدهای مسکونی با زیربنای کمتر از حدنصاب و عدم احتساب مساحت بالکن و تراس در محاسبه تراکم ساختمانی اشاره کرد. همچنین گفته می‌شود شهرداری همکاری خوبی با دولت در این زمینه دارد؛ اما گلایه‌هایی درخصوص عملکرد سیستم بانکی مطرح شده است.

حمیدرضا صارمی معاون شهر‌سازی شهرداری تهران نیز بیان می‌کند: «شورای شهر باید بسته‌های تشویقی بهتری را طراحی کند تا تحرک بیشتری برای ساخت‌وساز در بافت فرسوده ایجاد شود.»

صارمی با بیان اینکه حجم زیادی از واحدهای مسکونی کمتر از ۵۰ متر در محدوده جنوب انقلاب قرار گرفته است، می‌گوید: ‌ «اعتبار نو‌سازی ۱۰ درصد از بافت فرسوده در طول سال ۴۴ هزار میلیارد تومان است که از این میزان ۲۰ هزار میلیارد تومان به بهبود کیفیت خدمات عمومی اختصاص دارد.»

وی در ادامه می‌افزاید: «وام ۶۰۰ میلیون‌تومانی تنها برای بافت فرسوده در نظر گرفته شده و امیدواریم بتوانیم با پیگیری‌هایی این تسهیلات را برای بافت ناپایدار نیز اختصاص دهیم و انتظار داریم شورا در بافت فرسوده به شهرداری تهران بیش از گذشته کمک کند.»

اما خلیل محبت‌خواه مدیرکل راه و شهر‌سازی استان تهران از بدقولی‌هایی دررابطه‌با پرداخت تسهیلات برای باز‌سازی بافت فرسوده خبر داده و صراحتاً عنوان می‌کند: «متأسفانه شاهد بدقولی‌های زیادی در پرداخت تسهیلات بانکی هستیم که انتظار ما از بانک‌ها این است تا به تعهدات خود در قبال پرداخت وام‌های نو‌سازی عمل کنند تا جریان تولید مسکن با اولویت بافت فرسوده متوقف نشود. در حال حاضر سقف وام نو‌سازی ۴۵۰ میلیون تومان و در اطراف حرم‌های مطهر چهار شهر مشهد، قم، شیراز و تهران ۶۰۰ میلیون تومان است.»

مدیرکل راه و شهر‌سازی استان تهران با اعلام اینکه در حال حاضر در کلان‌شهر تهران با مشکل یک میلیون کسری واحد مسکن رو‌به‌رو هستیم، اظهار می‌دارد: «باتوجه‌به شرایط مخاطرات طبیعی پیرامون بافت شهر تهران به لحاظ سیل و یا زلزله و همچنین تسهیلات و امکانات در نظر گرفته شده در بافت‌های فرسوده به لحاظ وام و یا بخشودگی‌های شهرداری و نظام‌مهندسی ضرورت نو‌سازی و ایمن‌‌سازی بافت‌ها طی فرآیند ساخت‌وساز نهضت ملی مسکن بیش‌ازپیش احساس می‌شود و باید جدی گرفته شود.»

مثلث حیات در زلزله

هنگام زلزله ساختمان‌ها تخریب می‌شوند، بار سقفی که بر روی اشیا سنگین و مبلمان ریزش می‌کند، آنها را در هم می‌کوبد و به‌اندازه‌ای محکم نیست که این وزن را تحمل کند، ولی فضای خالی را در کنار آنها ایجاد می‌کند که می‌تواند فضایی امن را ایجاد کند.

رضا نورمحمدی یک امدادگر برایمان توضیح می‌دهد: «این فضا همان مفهومی است که به آن مثلث حیات گفته می‌شود. هراندازه اجسام طویل‌تر و مستحکم‌تر باشد در برابر فشار مقاوم‌تر است و هر مقدار کمتر فشرده شوند، فضای خالی که احتمال زنده ماندن افرادی را که به آن پناه می‌برند، بیشتر می‌شود.»

وی در ادامه متذکر می‌شود: «هنگام شروع زلزله باید با خونسردی هرچه‌تمام‌تر به محل امن از پیش تعیین شده

در ساختمان مراجعه کرد. توجه شود که به جز طبقه همکف به‌هیچ‌وجه برای خروج از ساختمان نباید تلاش کرد، چرا که آسیب‌پذیری را بیشتر می‌کند. خونسردی و آرامش هنگام زلزله بسیار مهم است. در هنگام زلزله ممکن است در منزل، محل کار، تئاتر، سینما، استادیوم، رستوران و یا در ماشین باشید. اولین اقدام شما خونسردی و حفظ آرامش است که توان و مقاومت شما را در زلزله افزایش می‌دهد.

اگر ساختمان تخریب یا حتی خراب نشده است به هنگام حرکت به سمت درب‌های خروج مواظب شیشه خردهای زیر پای خود و دیگران باشید، این تکه‌های شکستگی ممکن است به علت اتصال نامناسب تابلوها به دیوار، شکستگی لیوان یا پارچ و یا آینه باشد. ترجیحاً با یک‌تکه ملافه یا پارچه دور کف پای خود را به علت بریدگی بپوشانید و بعد راه بروید.

اگر شب باشد حتماً برق قطع شده است و تاریکی مطلق دارید از چراغ‌قوه‌ای که قبلاً در کیف نجات گذاشته‌اید استفاده کنید. به پخش بوی گاز توجه کنید، کلید برق و یا وسیله‌ای که دارای مدار الکتریکی است را روشن نکنید و یا در هنگام استفاده وسواس به خرج دهید. در مواجهه با آتش‌های کوچک نسبت به خاموش‌کردن آن اقدام کنید چرا که می‌توان از فاجعه‌ای بزرگ جلوگیری کرد.

از لمس کابل‌های بریده روی زمین یا آویزان از دیوار به‌شدت پرهیز کنید.

تلفن معمولاً قطع است. اگر وصل بود می‌توانید تقاضای کمک از اورژانس کنید؛ ولی به علت مشکل همگانی در سطح شهر معمولاً بی‌فایده است.»

وی درباره نحوه خروج از ساختمان می‌گوید: «اگر در طبقات بالا یا زیرین هستید، صبر کنید و فوری تلاش برای خروج نکنید. اگر در طبقه همکف باشید و به بیرون راه پیدا کردید به‌گونه‌ای عمل کنید که در راه‌های اصلی مانع تردد یا مزاحم تردد امدادگران نشوید.

در حرکت به‌سوی بیرون، گروهی باعجله حرکت نکنید، ابتدا شما جلو حرکت کرده و بقیه اعضا خانواده تک‌تک دنبال شما حرکت کنند تا در صورت صدمه‌دیدگی درب‌های چاه احتمال فرورفتگی و ریزش کمتر شود.اگر در ساختمان متوجه افراد مجروح شدید، به‌هیچ‌وجه آنها را جابه‌جا نکنید، خصوصاً اینکه وضعیت آنها خطرناک باشد، چه‌بسا به علت عدم آگاهی باعث تشدید آسیبشان شوید.»

وی در تکمیل صحبت‌هایش متذکر می‌شود: «اگر دستگاه قطع خودکار گاز را نداشته‌اید و بوی گاز به مشام شما می‌رسد به‌طرف شیر گاز بروید و گاز را قطع کنید.

لوله‌های آب را چک کنید. اگر لوله‌ها ترکیده‌اند از محل ورود شیر به ساختمان، شیر را قطع کنید.

از آسانسور استفاده نکنید. از رادیو ترانزیستوری موجود در کیف امداد استفاده کنید و از آخرین اخبار مطلع شوید. غذاهای فاسدشدنی درصورتی‌که برق قطع شود سریعاً خراب خواهند شد. این غذاها، اگر هنوز سرد هستند، باید اول پخته شوند. غذاهایی که در فریز هستند غالباً می‌توانند برای چند روز بدون برق و درصورتی‌که درب فریز باز نشود، هنوز هم سرد بمانند.اگر غذاهای فاسدشدنی برای ۲۴ ساعت بیرون یخچال مانده‌اند، آنها را مصرف نکنید. اگر تردید دارید، آنها را دور بیندازید.»

وسایل ضروری در هنگام زلزله شامل موارد زیر است: جعبه کمک‌های اولیه شامل باند و گاز، پماد سوختگی، بتادین، آنتی‌بیوتیک، آسپیرین، قیچی کوچک، قطره چشمی و داروهای موردنیاز که هرکدام از اعضای خانواده معمولاً از آنها استفاده می‌کنند، مثلاً داروی بیماران دیابتی، قلبی، فشارخون و یا هر بیماری جدی دیگری که در منزل، مصرف‌کننده آن وجود دارد.چراغ ‌قوه با باطری تازه. یک رادیوی ترانزیستوری با باطری‌های تازه. یک کپسول آتش‌نشانی کوچک. یک جفت کفش سبک. وسایل بهداشت فردی مانند حوله، صابون، مسواک، خمیردندان، پودر شوینده و دستمال. انبردست و پیچ‌گوشتی. حداقل ۴ لیتر آب جهت هرکدام از افراد خانواده. مواد غذایی کنسرو شده، کمپوت، بیسکویت و غیره.