چگونگی مصونیت در بـرابـر زلزله-بخش نخست

آمادگی در برابر زلزله با رعـایت استانداردها

کد خبر: ۲۵۶۳۹۸

تاریخ: ۰۲ دی ۱۴۰۱ - ۱۹:۲۸

گالیا توانگر

زلزله یک بلای طبیعی است، بلایی که می‌توان خسارات و تلفات جانی آن را با مدیریت و انجام استاندارد‌سازی در سازه‌های شهری به حداقل رساند. این‌گونه بلا را می‌توان یک موهبت الهی قلمداد کرد که باعث تلنگرزدن و استاندارد‌سازی ساختمان‌هایمان می‌شود. پنجم دی‌ماه روز ایمنی در برابر زلزله و نوزدهمین سالگرد زلزله بم است، بهانه‌ای که زمینه‌ساز تهیه این گزارش شد.

بسیاری از نقاط کشور ما در معرض خطر زلزله است؛ بنابراین همه ما درصورتی‌که آمادگی کافی برای رویارویی صحیح با زلزله را نداشته باشیم؛ ممکن است از عواقب ناشی از آن، آسیب‌های شدیدی ببینیم. همه ما می‌توانیم با انجام اقدامات ساده، از سلامت خود و اطرافیانمان، به نحو مؤثری محافظت کنیم.

مرگ‌ومیر ناشی از زلزله بیشتر به علت ریختن آوار، شکستن شیشه، سقوط اشیا و حرکت زیاد در زمان وقوع زمین‌لرزه رخ می‌دهد و ازآنجایی‌که پیش‌بینی زمان رخداد زلزله در حال حاضر غیرممکن است، تنها راه کاهش خسارت جانی و مالی ناشی از زلزله، رعایت اصول ایمنی است.

انبوه‌‌سازی ارجح بر ایمن‌‌سازی

نوزده سال از وقوع زلزله 6/6 ریشتری شهرستان بم می‌گذرد، درحالی‌که هنوز فرهنگ ساختمان‌‌سازی کشورمان از پیامدهای این زمین‌لرزه مرگبار عبرت نگرفته و همچنان صنعت ساختمان ایران به دنبال تولید مسکن غیر ایمن است.

زلزله پنجم دی 1382 با 32 هزار کشته در شهرهای بم و بروات نشان داد که صنعت ساختمان‌‌سازی ایران نیازمند یک تحول بنیادین و حرکت در مسیر ایمن‌‌سازی است.

از آن زمان به بعد تغییرات زیادی در مقررات ملی ساخت‌وساز مسکن ایجاد شده، ولی متأسفانه ضعف نظارت بر ساخت‌وسازها (به‌ویژه در حوزه فعالیت سازمان‌های نظام‌مهندسی و شهرداری‌ها) به همراه گرانی شدید قیمت مصالح ساختمانی موجب شده است تا شاخص ایمنی ساختمان‎های جدید تفاوت چندانی با گذشته نداشته باشد.

در سال‌های اخیر، آمار ویرانی واحدهای مسکونی در 9 زلزله بزرگ رخ‌داده، پس از زمین‌لرزه شهرستان بم، نشان داد، حتی در پروژه‌های انبوه‌‌سازی مقررات ملی ساخت‌وساز مسکن و استانداردهای اجباری تولید مصالح ساختمانی رعایت نشده است.

به اذعان انجمن‌های مردم‌نهاد، هنوز هم عمده کارگران فعال در حوزه ساخت‌وساز مسکن، اعم از بنا، جوشکار، سیم‌کش، بتن ساز، قالب‌بند، لوله‌کش و... فاقد مهارت‌های علمی شاخه صنعتی خود هستند و هیچ آگاهی از روش‌های اجرایی استاندارد ندارند.

رضا نعمتی یک ناظر فنی ساختمان می‌گوید: «بی‌توجهی به مقوله استاندارد‌سازی را حتی می‌توان در واحدهای بزرگ صنعتی نظیر کارخانه‌های سیم و کابل، فولاد و بتن آماده مشاهده کرد که بعضاً محصولات تولیدی آنها از استاندارد بالایی برخوردار نیستند، اما ناگوارتر از این موارد، غفلت برنامه‌های بالادستی توسعه ساخت مسکن از مقوله ایمن‌‌سازی است. وزارت راه و شهر‌سازی به‌عنوان سیاست‌گذار و مسئول پیگیری این برنامه‌ها عمده توجه خود را معطوف به تأمین زمین و اجبار سیستم بانکی به تخصیص اعتبارات لازم برای ساخت این تعداد واحد مسکونی کرده و از مقوله «ایمنی و استاندارد‌سازی» غافل مانده است.

بنابراین، وقوع زلزله‌های بزرگ در کشور هنوز عبرت لازم در سیاست‌های ساخت مسکن استاندارد را ایجاد نکرده و همچنان «انبوه‌‌سازی» بر «ایمن‌‌سازی» ارجحیت دارد.»

تنها 6 واحد استاندارد از هر 100 واحد مسکونی

وقتی صحبت از مدیریت کاهش آثار بلایای طبیعی به میان می‌آید، منظور مجموعه‌ای از اقدامات برنامه‌ریزی‌شده برای آموزش همگانی، برقراری سیستم‌های هشدار جمعی، صدور اخطاریه‌های به‌موقع، آماده‌‌سازی نیروهای امدادی و انتظامی، تجهیز نهادهای اجرایی به انواع ملزومات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری و همچنین ایمن‌‌سازی نقاط پرخطر از طریق مطالعات علمی و مهندسی برای جلوگیری از تکرار سوانح مرگبار است.

در سال‌های اخیر اگرچه تعداد زیادی مراکز مطالعاتی برای بررسی آثار بلایای طبیعی وارتقای ایمنی جمعی در کشور ایجاد شده، ولی تحقیقات آنها هنوز از حد توصیه‌های تئوریک و اسناد بایگانی شده در کتابخانه‌ها فراتر نرفته و به یک رویه معمول اجرایی تبدیل نشده است. نمونه بارز این ادعا بی‌توجهی نظام ساخت‌وساز کشور به پیوست مقررات ملی ساخت مسکن است که در سایه سهل‌انگاری مجریان غیرمتخصص و اغماض مهندسان ناظر، سرمایه‌های ملی را به هدر می‌دهد.

طبق یک پژوهش غیررسمی از هر 100 واحد مسکونی و خدماتی که ظرف ۲۰ساله قبل در ایران ساخته شده است، فقط 6 مورد به‌تمامی مقررات ایمنی و ضوابط مهندسی توجه کرده‌اند. یعنی مابقی ساخت‌وسازها نسبت به انواع مخاطرات طبیعی و غیرطبیعی ناایمن هستند و در کوچک‌ترین سوانح، تلفات سنگین مالی و جانی برجا خواهند گذاشت.

مریم محمودی مهندس تکتونیک (زلزله‌شناس) برایمان توضیح می‌دهد: «بسیاری از مجتمع‌های بزرگ مسکونی و سازمان‌های مهم خدماتی در شهرهای پرجمعیتی نظیر تهران، مشهد، اصفهان، کرج و تبریز درست در حاشیه گسل‌های زلزله‌خیز و یا روی سطوح شیب‌دار و قابل رانش و مصب رودخانه ساخته شده‌اند.» وی می‌افزاید: «برنامه‌ریزی نامناسب برای اسکان جمعیت در سکونتگاه‌های جدید نیز باعث مهاجرت‌های گسترده از مناطق روستایی به شهری و در نتیجه ایجاد سکونتگاه‌های غیررسمی و نامقاوم در برابر حوادث شده است. هم اینک حدود یک‌سوم از جمعیت کشور در 10 کلان‌شهر اصلی ایران و درست در کنار مهم‌ترین گسل‌های فعال و نیمه‌فعال اسکان دارند. بالغ بر 80 درصد از این جمعیت در ساختمان‌های غیرمقاوم و مناطق حومه‌ای شهرها با پایین‌ترین ضریب ریسک در برابر سوانح طبیعی زندگی می‌کنند.»

توصیه‌های ایمنی قبل از زلزله در منزل

با یادگیری توصیه‌های ایمنی و به‌کارگیری آنها هر شخص قادر است که زندگی خود و خویشاوندان خود را در برابر خطرات زلزله حفظ کند.

حمید رشیدی یک عضو فعال هلال‌احمر و شرکت‌کننده در مانورهای آمادگی در برابر زلزله توضیح می‌دهد: «آسیب‌پذیری منزل خود در برابر زلزله را برآورد کنید. آتش‌سوزی که از زلزله حاصل می‌شود، می‌تواند در اثر شکستگی لوله‌های روغن و گاز و یا جدایی در اتصالات آنها اتفاق بیفتد؛ بنابراین باید تجهیزات نفت‌سوز و گازسوز را با پیچ‌ومهره و بقیه وسایل موجود را در جایشان محکم ببندید و در صورت امکان از اتصالات انعطاف‌پذیر استفاده کنید.

شما باید اشیای سنگین مانند کتابخانه‌ها، گل‌های آویزان و چراغ‌ها را در جای خود محکم کنید.

اشیای سنگین و بزرگ را در ردیف‌های پایین قفسه‌ها قرار دهید و وسایل را بر اساس آیین‌نامه‌های ایمنی به دیوار متصل کنید؛ البته در ایران معمولاً بر اساس تجربه صنعت‌کاران انجام می‌پذیرد.»

وی در ادامه توصیه دارد: «لوازم سنگین و بلند منزل مانند یخچال و فریز، کمدهای دیواری بلند و قفسه‌های کتاب به‌عنوان اشیا غیر ایمن به‌حساب می‌آیند که باید آنها را در محل خود محکم ببندید. اگر آنها ایمن نیستند، باید در هنگام زلزله از آنها دور شوید.

لوله‌های آب‌گرم‌کن و سقف‌های شیروانی را چک کنید و احتمال افتادن آنها به هنگام زلزله را کاهش دهید. باید مواظب اشیای موجود در قسمت‌های خارجی ساختمان مانند کولر و گیاهان آویزان در کنار پنجره‌ها باشید و آنها را کاملاً ایمن کرده یا به‌جای دیگری منتقل کنید.

در امر ساخت‌وساز و همچنین باز‌سازی ساختمان‌های قدیمی برای کاهش خطرات زلزله باید بر اساس آیین‌نامه‌های ساختمانی عمل کنید.

برای شناسایی مکان‌های ایمن، راه‌های خروجی و شیرهای اصلی آب و گاز و سویچ اصلی برق، یک نقشه از منزل خود تهیه کنید. کیف حاوی وسایل ضروری را در مکان مطمئنی که دسترسی به آن آسان باشد، قرار دهید و محل قرارگیری آن را به سایر اعضای خانواده نیز اطلاع دهید.»

وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «همه اعضای خانواده باید نحوه قطع جریان برق و یا بستن شیرفلکه اصلی آب، گاز و غیره را فرا بگیرند.

تا آنجا که ممکن است همه اعضا، کمک‌های اولیه را یاد بگیرند، برای اینکه بعد از یک زلزله شدید، درمانگاه‌ها و بیمارستان‌ها به‌شدت پرازدحام خواهند شد و بنابراین دسترسی به امکانات پزشکی بسیار دشوار می‌گردد.

هرازچندی افراد خانواده با فرض یک زلزله در منزل، به تمرین عملیات ایمنی و پیشگیری در مقابل آن با همکاری اعضای خانواده بپردازند.»

زیر آوار ماندیم، چه کنیم؟!

قدم اول: شرایط را ارزیابی کنید و خونسرد باشید.

معمولاً چنین سوانحی سریع اتفاق می‌افتند و حائز اهمیت است که سریع عکس‌العمل نشان دهید. ممکن است مبهوت، گیج و پر از آدرنالین شوید. بیشتر افراد از ترس خشکشان می‌زند و کارهای احمقانه می‌کنند. لحظه‌ای بایستید و شرایط را ارزیابی کنید. ممکن است تنها چند ثانیه برای فرار فرصت داشته باشید. در نتیجه اگر کار اشتباهی انجام دهید، منجر به مرگ خواهد شد. ببینید نزدیک‌ترین پله اضطراری به شما کجاست. سعی کنید سریعاً به سمت آن بروید. مطمئناً گفتن این که آرامشتان را حفظ کنید، راحت‌تر از عمل به آن است. انرژی خود را هدر ندهید و تنها زمانی انرژی صرف کنید که فکر می‌کنید تیم نجات در نزدیکی است. یکی از اشتباهاتی که بیشتر افراد مرتکب می‌شوند، این است که ساعت‌ها دادوفریاد می‌کنند. این کار باعث می‌شود زودتر خسته شوند. همچنین بدین طریق ضربان قلب و تنفستان بالا می‌رود و حتی دودهای سمی، ذرات گردوغبار و آوار بیشتری تنفس می‌کنید که سریعاً روی ریه‌ها و مجاری تنفسی‌تان تأثیر منفی می‌گذارند.

قدم دوم: مناسب‌ترین راه برای پناه‌گرفتن.

قبلاً بهترین راه برای پناه‌گرفتن در ساختمان در حال ریزش، پایین گرفتن سر و پناه‌گرفتن بود. در این روش، شخص باید زیر شی سنگینی مانند میز، تخت، مبلمان و تشک برود. بدین طریق آوار از روی شی سنگین سرخورده و روی زمین می‌افتند. واقعیت این است که در حین ریزش ساختمان، سقف یا دیوارها ممکن است مستقیم روی شخصی که زیر این اشیا پناه گرفته، خراب شود.

اگر نمی‌توانید از ساختمان خارج شوید، به دنبال یک مبلمان محکم بگردید که اگر آوار روی آن بریزد، فشرده نمی‌شود. مبلمانی مانند میزهای سنگین‌وزن، کاناپه یا صندلی راحتی خیلی پر. برای رعایت ایمنی زیر این اشیا نروید. بهتر است کنار این اشیا پناه بگیرید و به حالت جنین روی زمین دراز بکشید.

هرقدر اشیا کمتر فشرده شوند، فضای بیشتری فراهم می‌آید و بیشتر احتمال نجات خواهید داشت.

سؤال دیگری که مطرح می‌شود این است که اگر در ساختمان آتش‌سوزی باشد، چه کنیم؟

در بیشتر سوانح، آتش‌سوزی به‌سرعت ایجاد و در ساختمان پخش می‌شود. تنفس دود اگر شما را نکشد، سرعت عملتان را کاهش می‌دهد. به‌خاطر داشته باشید احتمالاً قبل از گسترش آتش و بسته‌شدن راه‌های خروجی باقی‌مانده، زمان محدودی دارید.

نزدیک به زمین راه بروید و هرطورشده، از تنفس دود بپرهیزید. پارچه یا لباس خود را مرطوب کرده و جلوی بینی و دهانتان بگیرید. این کار دود را تصفیه می‌کند.

قبل از این که دری را باز کنید، با پشت دست آن را لمس کنید تا ببینید پشت در آتشی وجود دارد یا خیر. سه قسمت بالا، میانه و پایین در را لمس کنید. اگر در داغ است، آن را باز نکنید. در غیر این صورت، روند گسترش آتش را تسریع خواهید کرد.

پس از ریزش ساختمان، ممکن است ببینید زیر شیء یا توده‌ای از آوار گیر افتاده‌اید. هدف اصلی شما در چنین مواقعی، جذب نیروها و سگ‌های نجات است.

از ایجاد سروصدا خودداری کنید؛ زیرا ممکن است منجر به ریزش مجدد ساختمان شود. بااحتیاط صدا ایجاد کنید و بهتر است به‌جای صدا از نور استفاده کنید.

بااین‌حال، در صورت نیاز، روی لوله‌ها یا کف جایی که هستید، با پا ضربه بزنید. ضربه به لوله‌ها باعث حالت اکو شده و صدا در کل لوله‌کشی ساختمان پخش می‌شود. از حرکت غیرضروری، ناگهانی و سریع بپرهیزید. اگر به هر دلیلی نیاز به حرکت داشتید، به‌آرامی و به طور یکنواخت حرکت کنید.