بدون ایران، هرگز(نگاه)

کد خبر: ۲۴۵۹۲۹

تاریخ: ۲۹ تير ۱۴۰۱ - ۲۲:۱۵

سید محمد امین‌آبادی
مکتب کپنهاگ در مطالعات امنیتی جایگاه بسیار ویژه‌ای دارد. این مکتب با اسم «باری بوزان » گره خورده است. نکته کلیدی در آثار بوزان توجه ویژه وی به سطح تحلیل منطقه‌ای در مطالعات امنیتی است. «بوزران» و «الی ویور» در کتاب «مناطق و قدرت‌ها» در پاسخ به این سؤال که چرا منطقه مهم است؟ چند علت را برای آن ذکر می‌کنند؛ اول، امنیت رابطه‌ای است و پویش‌های امنیتی ذاتاً رابطه‌ای هستند و هیچ ملتی نمی‌تواند امنیت خود را به تنهایی تامین کند. دوم، مجاورت جغرافیایی؛ فرض دیگری که بوزان برای انتخاب سطح تحلیل منطقه‌ای دارد از این مسئله نشأت می‌گیرد که دولت‌ها قدرت جابه‌جایی ندارند و سر جای خود ثابت هستند‌‌. از سوی دیگر بیشتر تهدیدات در مسافت‌های کوتاه‌، راحت‌تر منتقل می‌شوند تا از راه دور و غالباً ناامنی با مجاورت قرین است و دلیل سوم این که مفروض اساسی بوزان در انتخاب سطح تحلیل منطقه‌ای این نکته می‌باشد که در جهان پس از جنگ سرد، روابط بین‌الملل سرشتی منطقه‌ای پیدا کرده است. به گفته بوزان در نظریه «مجموعه امنیتی منطقه‌ای» کشورها در یک منطقه به‌دلیل جبر جغرافیایی امکان جابه‌جایی ندارند و به همین دلیل اساسی نیز مسائل امنیتی کشورهای حاضر در یک مجموعه امنیتی منطقه‌ای باید در ارتباط با یکدیگر دیده شود.
ذکر این مقدمه تئوریک از این نظر حائز اهمیت بود که شنبه هفته جاری(25 تیر) سران عرب منطقه همراه با «جو بایدن» که با پرواز مستقیم از تل‌آویو خود را به جده عربستان رسانده بود گرد هم آمدند. در این نشست که برخی از کارشناسان از آن به‌عنوان طرح‌ریزی الگوی امنیتی جدیدی برای منطقه غرب آسیا نام بردند غیر از اعضای شورای همکاری خلیج‌فارس(عربستان، عمان، امارات، قطر، کویت، بحرین) سران مصر، عراق و اردن نیز حضور داشتند. سوگیری ضدایرانی در بیانیه پایانی این نشست نیز به خوبی محسوس بود و اعضای حاضر اتهامات تکراری آمریکا و رژیم صهیونیستی را در مورد تلاش ایران برای دستیابی به سلاح‌های کشتار جمعی تکرار کردند. رهبران کشورهای عرب حاضر در نشست همچنین ضمن محکوم کردن تروریسم‌، بر تمایل خود برای تقویت تلاش‌ها به منظور مبارزه با تروریسم و ​​افراط‌گرایی‌، جلوگیری از مسلح‌‌سازی و تامین مالی گروه‌های تروریستی و مقابله با تمامی فعالیت‌هایی که امنیت و ثبات منطقه را تهدید می‌کند‌، تاکید کردند. این بیانیه همچنین از تاکید جو بایدن بر «تعهد دائمی ایالات متحده به امنیت هم‌پیمانان خود و اهمیت مشارکت راهبردی آمریکا در خاورمیانه استقبال کرد».
طبق نظریه «بوزان» سؤال اولی که از حاضران در نشست امنیتی جده باید پرسید این است که آیا دولت‌های حاضر در یک منطقه جغرافیایی می‌توانند با متهم کردن یک عضو بزرگ و قدرتمند این منطقه و ایجاد ائتلاف با یک قدرت بیرون از منطقه امنیت خود را تامین کنند؟ پاسخ مکتب کپنهاگ به این پرسش منفی است. سؤال دوم این که آیا تعهد آمریکا به تامین امنیت دولت‌های حاضر در منطقه اطمینان‌بخش است؟ پاسخ تئوریک به این سؤال منفی است پاسخ عملی آن نیز جنگ اوکراین در شرق اروپا می‌باشد که آمریکا و اروپا نتوانستند از امنیت اوکراین در مقابل حمله روسیه محافظت کنند و پرسش سوم این که مبارزه موثر با افراط‌گرایی و تروریسم آیا جز از طریق همکاری‌های منطقه‌ای می‌گذرد؟ کشورهای اسلامی منطقه غرب آسیا درباره تروریسم اختلاف‌نظر و دیدگاه دارند و بالاتر از آن نسبت به تامین مالی و تسلیحاتی تروریست‌ها به یکدیگر سوءظن هم دارند. حل‌وفصل این سوءظن‌ها آیا جز از طریق مذاکرات دوجانبه و چندجانبه و بدون دخالت قدرت‌های فرامنطقه‌ای قابل حل‌وفصل می‌باشد؟
براساس نظریه بوزان امنیت کالایی است که در یک منطقه تنها از طریق همکاری موثر کشورهای حاضر در آن منطقه قابل دستیابی است. از این منظر بهترین الگوی امنیتی برای کشورهای منطقه غرب آسیا الگوی «امنیت مشارکتی» است. امنیت مشارکتی به این صورت تعریف شده است: «فرآیندی که طی آن کشورهای دارای منافع مشترک به‌طور مشترک از طریق مکانیسم‌های توافق‌شده برای کاهش تنش‌ها و سوءظن‌ها‌، حل یا کاهش اختلافات‌، ایجاد اعتماد‌، افزایش چشم‌اندازهای توسعه اقتصادی و حفظ ثبات در منطقه خود با هم همکاری می‌کنند» به عبارت ساده‌تر منظور از امنیت مشارکتی این است که دولت‌های حاضر در یک منطقه جغرافیایی برای حل مشکلات و معضلات امنیتی مشترک با هم همکاری می‌کنند. جمهوری اسلامی ایران پیش از این بارها اعلام کرده است که حل مسائل مهم منطقه‌ای مثل مسائل امنیتی، زیست‌محیطی، اقتصادی و مبارزه با تروریسم جز از طریق همکاری و مشارکت کشورهای حاضر در منطقه میسر نیست. لذا به نظر می‌رسد الگوی نشست جده نه‌تنها دعوت به امنیت بیشتر نیست بلکه می‌تواند به تنش‌های بیشتر نیز در داخل منطقه منجر شود و چنان‌که گفته شد الگوی امنیت مشارکتی با حضور همه کشورهای اسلامی منطقه می‌تواند بهترین راهکار برای امنیت و ثبات منطقه غرب آسیا باشد. تبدیل این منطقه به زمین بازی قدرت‌های بزرگ در نهایت به ضرر کشورهای منطقه تمام خواهد شد و کلام آخر اینکه ایجاد هرگونه نظم جدید منطقه‌ای یا الگوی امنیتی منطقه‌ای بدون حضور ایران یا در تقابل با ایران هم به لحاظ تئوریک و هم به لحاظ عملیاتی کاری غیرمفید و غیرممکن می‌باشد.