سبک زندگی اسلامی با تأسی از سیره ائمه اطهار‌(ع) (بخش پایانی)

قدم‌های راسخ با تفکر در مسیر زندگی الهی

کد خبر: ۲۴۵۹۰۹

تاریخ: ۲۹ تير ۱۴۰۱ - ۱۸:۵۹

گروه گزارش

سبک زندگی درست و عقلانی بر اساس الگوهای دین اسلام، در قرآن و سنت طراحی شده است؛ به این معنا که هدف زندگی اعتلای ارزش‌های والای آدمی و رسیدن به ‌خداوند است؛ بنابراین در سبک زندگی اسلامی هدف، عامل بسیار مهم و والایی محسوب می‌گردد.

«رفتار اجتماعی و سبک زندگی تابع تفسیر ما از زندگی است، هر هدفی که ما برای زندگی معین کنیم، به طور طبیعی متناسب با خودش، سبک زندگی مشخصی را به ما پیشنهاد می‌دهد. یک نقطه‌ اصلی وجود دارد و آن «ایمان» است. هدفی را باید ترسیم کنیم- هدف زندگی را- و به آن ایمان پیدا کنیم. بدون ایمان، پیشرفت در این بخش‌ها امکان‌پذیر نیست؛ حال آن چیزی که به آن ایمان داریم، می‌تواند لیبرالیسم، کاپیتالیسم، کمونیسم باشد، فاشیسم و یا توحید ناب باشد؛ سرانجام به یک چیزی باید ایمان داشت، اعتقاد داشت، به دنبال این ایمان و اعتقاد پیش رفت. مسئلهٔ ایمان، مهم است. ایمان به یک اصل، ایمان به یک لنگرگاه اصلی اعتقاد؛ یک چنین ایمانی باید وجود داشته باشد. بر اساس این ایمان، سبک زندگی انتخاب خواهد شد.» (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با جوانان استان خراسان شمالی، 1391/7/23)

طبیعی است که نگاه بر مبنای انسان‌شناسی توحیدی دربردارنده‌ هدف و غایتی است که دنیا را مزرعه آخرت می‌داند و تصویرِ درستی از خود و متناسب با سبک زندگی خویش طراحی می‌کند. مسلم است که جامعه ما برای رسیدن به هدف متعالی انسانیت و الگوهای طراحی شده از طرف حضرت باری‌تعالی پایه‌ریزی شده، جامعه‌ای که در انتظار امام مهدی(عج) لحظه شماری می‌کند. اعتقاد به امام مهدی(عج) آرمانشهری را در ذهن ایجاد می‌کند که با سبک زندگی امروز او یکسره متفاوت است، به همین دلیل برای رسیدن به آن جامعه‌ ایده‌آل لازم است نوع نگاه به زندگی، نحوه زندگی، معیشت و... بازنگری شود و این بازنگری کافی نیست مگر با انجام «تغییر».

اصول سبک زندگی علوی

سبک زندگی امام علی‌(ع) بهترین نوع سیره برای همه مسلمانان است. نکته مهم زندگی ایشان خداباوری و خدامحوری است که همان سبک زندگی علوی را تشکیل می‌دهد.

حجت‌الاسلام علی نعمت‌اللهی یک محقق درباره سبک زندگی اسلامی، ضمن اینکه ضرورت توجه به موضوع سبک زندگی را در جامعه امروز غیرقابل‌انکار دانسته، اظهار می‌دارد: «سبک زندگی یک مفهوم کاملاً غربی است، اما منافاتی با اسلام و جامعه دینی ما ندارد.‌اندیشمندان ما معتقدند می‌توان باتوجه‌به داشته‌هایی که مبتنی بر‌اندیشه‌های دینی است که همه حوزه‌های مختلف را در برمی‌گیرد- با بهره‌گیری از سیره ائمه اطهار‌(ع) و آشنایی با شیوه و رفتار هرکدام از این بزرگواران در مقاطع مختلف زندگی که به حوزه‌های فردی، اجتماعی و عمومی تقسیم می‌شود- استفاده‌های لازم را در زندگی خود داشت.»

این کارشناس مسائل فرهنگی از قزوین با بیان اینکه باید پارامترهای فرهنگ شیعه در جامعه نهادینه شود، خاطرنشان می‌کند: «امام علی‌(ع) در توصیه‌ای که به استاندار بصره در زمان خود دارند، یک استراتژی به وی ارائه می‌دهد که این برنامه در همه دوران‌ها می‌تواند مدیرانی موفق و جهادی را پرورش دهد؛ البته اگر همه به این تذکرها عمل کنیم.»

وی در ادامه می‌گوید: «امیرالمؤمنین‌(ع) به عثمان بن حنیف فرمودند: تو نمی‌توانی مانند من زندگی کنی، اما اگر می‌خواهی پیرو و شیعه امامت باشی باید با انجام چهار اقدام اساسی ولایت ما را یاری کنی، اول اینکه در زندگی خود ورع داشته باشی. ورع با تقوی فرق دارد. خداترسی، ورع است؛ یعنی انجام واجبات و ترک محرمات؛ ولی اگر انسان انجام مستحبات و ترک مکروهات را ضمیمه آن کند تقوی معنا پیدا می‌کند.»

این محقق سبک زندگی اسلامی با بیان اینکه اگر تقوی در انسان نهادینه شود با افزایش ایمان به مرحله صدیقین قدم می‌گذارد، می‌گوید: «سخن امام این بوده که ما از شیعه خود توقع زیادی نداریم. شما محرمات را ترک کنید و واجبات خود را انجام دهید.»

وی به ویژگی دوم شیعه در کلام امام علی‌(ع) اشاره کرده و یادآور می‌شود: «داشتن اجتهاد در امور زندگی دومین تراز پیشرفت در جامعه شیعی است. اجتهاد به معنای تلاش و کوشش فراوان در امر دنیا و آخرت است؛ پس شیعه واقعی کسی است که از تنبلی و سستی و کاهلی به‌دور باشد. در واقع پرکاری از شاخصه‌های ممتاز در فرهنگ شیعه است.»

نعمت‌اللهی در ادامه می‌گوید: «دارا بودن عفت و پاکدامنی شاخصه دیگری است که در کلام الهی نیز به زنان و مردان مؤمن درباره آن سفارش اکیدی شده است البته عفت معنای عامی دارد و شامل عفت در کلام، نگاه، فکر و رفتار می‌شود.»

وی پارامتر آخر از ویژگی‌های یک شیعه را سداد برشمرده و تصریح می‌کند: «سداد از ریشه سد گرفته شده است. سد چگونه جلوی حرکت آب را می‌گیرد. این کلمه نیز در رفتارهای اجتماعی همین عملکرد را دارد، معنای کلی این ویژگی این است که کارها و برنامه‌های خود را درست و محکم و استوار انجام دهیم. در هر حوزه‌ای که هستیم وجدان کاری داشته باشیم، تا اهمال‌کاری صورت نگیرد.»

این کارشناس فرهنگی از قزوین تاکید دارد: «یک جامعه شیعه وقتی می‌تواند ادعای ولایتی بودن داشته باشد که همین استراتژی که امام به فرماندار خود داشته را اجرایی کند؛ زیرا رعایت همین چهار اصل اساسی سبک زندگی ما را تشکیل می‌دهد؛ یعنی بهترین پاسخ برای سبک زندگی علوی داشتن ورع، اجتهاد، پاکدامنی و سداد در زندگی است.»

وی با اشاره به اینکه امیرالمؤمنین‌(ع) شخصیتی برجسته است و باید جنبه‌های پنهان زندگی ایشان را شناخت، اذعان می‌دارد: «سبک زندگی علوی مفهومی بجا و صحیح است، زیرا الگویی مانند حضرت در منش و گفتار نه‌تنها برای مسلمانان به لحاظ تعصبی که به ایشان دارند بلکه برای هر انسان آزاده اهل فکر و صاحب‌سخنی برجسته است.»

وی یادآور می‌شود: «سخنان امام علی‌(ع) منبع اطلاعات قصار برای ساخت یک جامعه موفق و اسلامی است. سبک زندگی امام بهترین نوع سیره برای همه مسلمانان است. نکته مهم زندگی ایشان خداباوری و خدامحوری است.»

نعمت‌اللهی در پایان خاطرنشان می‌کند: «انسانی که مادی فکر می‌کند برای دنیا و رفاه مادی و چارچوب‌های آن تلاش خواهد کرد اما انسان خداباور برای بخش‌های دیگر زندگی حساب بازکرده و دنیای خود را نیز بر اساس آن معیارها تنظیم می‌کند، مطمئناً اگر می‌خواهیم در زندگی علی گونه قدم برداریم بزرگ‌ترین اقدامش، عمل به همین چهار اصل است.»

فردگرایی محور زندگی غربی

سبک زندگی اسلامی مایه آرامش درونی و امنیت می‌شود چرا که این سبک بی‌ارتباط با عواطف و احساسات نیست. رفتارها و عقاید مذهبی، تأثیر مثبتی در معنادار کردن زندگی دارند. رفتارهایی مانند توکل به خداوند، عبادت، زیارت و... می‌توانند از طریق ایجاد امید و تشویق به نگرش‌های مثبت، موجب آرامش درونی فرد شوند. داشتن معنا و هدف در زندگی، احساس تعلق داشتن به منبعی والا، امیدواری به یاری خداوند در شرایط مشکل‌زای زندگی، بهره‌مندی از حمایت‌های اجتماعی و معنوی و...، همگی از جمله روش‌هایی هستند که افراد مذهبی با دارابودن آنها می‌توانند در مواجهه با حوادث و فشار‌های زندگی، آسیب کمتری را متحمل شوند.

حجت‌الاسلام علی‌اصغر آشوری یک کارشناس مسائل فرهنگی توضیح می‌دهد: «جامعه مدرن برخاسته از فرهنگ غربی است که با یک جامعه اسلامی از جهات بسیاری متفاوت است. برخی از ویژگی‌های جامعه مدرن که با موضوع سخن ما ارتباط بیشتری دارد، عبارت‌اند از: انسان‌محوری در برابر خدامحوری؛ ۱- تأکید بر عقل خود در برابر احساس نیاز انسان به روح؛ ۲-فردگرایی در برابر توجه و تأکید بر جماعت؛ ۳- سرمایه‌داری مبتنی بر حفظ افزایش ثروت در برابر نگاه اعتدالی اسلام به سرمایه و ثروت ۴- تأکید بر حقوق افراد انسان در برابر تأکید اسلام بر حقوق و تکالیف؛ ۵- تشویق به مصرف در برابر برنامه معتدل و معقول اسلام بر‌ای مصرف.»

این کارشناس مسائل فرهنگی در ادامه می‌گوید: «سبک زندگی اسلامی بر تمامی ابعاد انسانی مانند سازگاری، بهزیستی روان‌شناختی، رشد اجتماعی و شخصی، رضایت از زندگی، مفید و راهگشا خواهد بود. به‌عنوان‌مثال در تبیین پیش‌بینی‌پذیری شادکامی از طریق مؤلفه عبادی سبک زندگی اسلامی می‌توان گفت که اولاً سبک زندگی اسلامی می‌تواند به‌عنوان چهارچوبی مناسب برای رشد و تعالی انسان و هدایت افراد به سمت زندگی سالم عمل می‌کند، در ثانی مؤلفه عبادی به وظایفی اشاره دارد که رابطه بین فرد و خداوند را نشان می‌دهد و از عبادات مشخص، مثل نماز، روزه، تلاوت قرآن، ذکرهای مستحبی و حج، و رفتارهایی که رسماً نام عبادت ندارند، اما فرد به نیت اطاعت از خداوند آن را انجام می‌دهد؛ بنابراین افرادی که در این مؤلفه از سبک زندگی اسلامی غنی هستند، انتظار می‌رود در ابعاد اجتماعی و فردی مانند سلامت روان و شادی بهتر عمل کنند و از شادی و سلامت روان بیشتری برخوردار باشند. ویژگی‌های درونی افراد دارای سبک زندگی اسلامی به امانت‌داری، پاکیزگی، پایبندی به عهد و پیمان، مسئولیت‌پذیری در انجام کارهای محوله، مهربانی و رئوف بودن با دیگران، متواضع بودن و خوش‌برخورد بودن با دیگران اشاره دارد.»

بزرگ‌ترین بحران زندگی ما

از حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدمهدی ماندگاری کارشناس مسائل فرهنگی سؤال می‌کنم: «در سبک زندگی اسلامی استفاده از تکنولوژی‌های روز، فناوری‌های پیشرفته چه جایگاهی دارد؟»

‎وی پاسخ می‌دهد: «وقتی صحبت از سبک زندگی می‌شود، برخی قالب زندگی را در نظر می‌گیرند و طبیعتاً زمانی که قالب زندگی را در نظر می‌گیرند، با خود می‌گویند محیط زندگی ما با محیط زندگی اهل‌بیت‌(ع) هم فاصله مکانی دارد، هم فاصله زمانی دارد و هم فاصله جغرافیایی دارد، لذا ما نمی‌توانیم از سبک زندگی اهل‌بیت‌(ع) پیروی کنیم و از این‌طرف ادامه اشتباه در نظر و نگاه این است که میان برخی از مردم این دیدگاه وجود دارد که سبک زندگی غربیان، سبک زندگی‌ای است که می‌تواند الگو باشد، درصورتی‌که نگاه آنها به قالب زندگی است.»

وی در ادامه می‌گوید: «می‌گویند غربیان از امکانات دنیوی، بهترین استفاده را می‌برند و بهترین لذت‌ها و آسایش‌ها را هم دارند، و ازآنجایی‌که از لحاظ شرایط زمان و مکان به ما نزدیک‌تر هستند، اینکه می‌گوییم از نظر مکان نزدیک هستند، با توجه ‌به این است که با وجود پیشرفت‌ها در عرصه ارتباطات فاصله‌ها نزدیک‌تر شده است، می‌توانیم سبک زندگی آنها را ببینیم؛ پس می‌رویم سراغ سبک زندگی غربی و اروپایی. این نقطه اساسی، اشتباهی است که در تعریف و توضیح سبک زندگی وجود دارد، لذا مردم ما به یک بحران مبتلا می‌شوند که به اعتقاد بنده بزرگ‌ترین بحران زندگی ما این است. در این بحران مردم ضمن اینکه دین، معصومین‌(ع)، قرآن و اهل‌بیت‌(ع) را دوست دارند، حس می‌کنند نمی‌توانند و نمی‌شود به سبک آنها زندگی کرد. از آن طرف این احتمال را می‌دهند که به سبک زندگی غربی زندگی‌کردن آنها را از اهل‌بیت‌(ع) دور می‌کند. این اصل اول است.»

«برای برون‌رفت از این مشکل که مردم در انتخاب سبک زندگی‌شان دچار بحران نشوند باید چه کرد؟»

حجت‌الاسلام‌والمسلمین ماندگاری پاسخ می‌دهد: «باید معنای سبک زندگی را درست تبیین کرد. سبک زندگی فقط قالب زندگی نیست. سبک زندگی قالب و محتواست. روح و جسم زندگی است. ظاهر و باطن زندگی است. سبک زندگی عبارت است از: اولاً نگاه به زندگی و عالم هستی (یعنی افکار و عقاید) ثانیاً احساس نسبت به زندگی که همان حب و بغض ماست؛ نسبت به افراد، نسبت به افعال و نسبت به اشیا. ثالثاً سبک زندگی یعنی برنامه‌ها و روش‌ها و رفتارهای ما. مجموعه اینها را می‌گوییم سبک زندگی. نگاه، ناشی از افکار و باورهاست، و حب و بغض‌ها، ناشی از احساسات و علاقه‌هاست، و برنامه‌ها و روش‌ها و رفتارهای زندگی.

اگر این را به‌عنوان تعریف سبک زندگی در نظر بگیریم، در این صورت امام زمان (عج) به‌روزترین بشر هستند. عمر مبارکشان حدود 1200 سال است، یعنی از زمان معصومین بوده‌اند تا به امروز، همه تحولات را دیده‌اند، همه پیشرفت‌ها را دیده‌اند، ولی همین شخصیت والامقام که به‌روزترین و عالم‌ترین افراد بشر است، حرف روزشان این است که «وَ لِی فی رسول‌الله اسوهًْ حسنه» الگوی من (امام زمان عج) که هم به‌روزترین انسان هستم، و هم منجی عالم بشریت هستم که قرار است دنیا را به اذن الهی نجات بدهم، رسول‌الله (ص) است. الگوی من مادرم فاطمه زهرا (س) است. از آن طرف در آیات قرآن است که «لکم فی رسول‌الله اسوهًْ حسنه.»

وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «خدایی که خالق دیروز و امروز و فرداست، و یعنی هنوز پیشرفت‌هایی را که نیامده است خبر دارد، بااین‌حال می‌فرماید الگوی سبک زندگی شما باید پیغمبران و به‌ویژه پیغمبر خاتم باشد. خدا می‌فرماید: باید الگوی زندگی شما قرآن و عترت باشد. معلوم می‌شود خدای تبارک تعالی، نیز معنایی که از سبک زندگی در نظر گرفته است، معنای پروردگار عالمیان از تعریف سبک زندگی، معنای قالبی سبک زندگی نیست، چرا که اهل‌بیت در بحث قالب زندگی، ما را مأمور کرده‌اند که فرزند زمان خود باشیم، نگرانی در میان مردم است با این تذکر اهل‌بیت که فرزند زمان خود باشید، بر‌طرف می‌شود.»