سبک زندگی اسلامی با تأسی از سیره ائمه اطهار‌(ع) -بخش نخست

ریسمان اهل‌بیت‌(ع) نجات‌بخش انسان در هیاهوی روزمرگی‌ها

کد خبر: ۲۴۵۷۳۳

تاریخ: ۲۷ تير ۱۴۰۱ - ۱۹:۳۰

گروه گزارش

سبک‌های زندگی الگوهایی برای کنش هستند که مردم را از هم متمایز می‌کنند. سبک‌های زندگی کمک می‌کنند تا آنچه را مردم انجام می‌دهند و چرایی آن و معنایی که برای آنها و دیگران دارند، درک کنیم؛ به ‌عبارت ‌دیگر اصطلاح شیوه زندگی به روش زندگی مردم اشاره داشته و بازتابی کامل از ارزش‌های اجتماعی، طرز برخورد و فعالیت‌ها است.

در علوم روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و علوم پزشکی که به مطالعه سبک زندگی می‌پردازند، بیش از آنکه به شناخت‌ها و عواطف فرد به‌صورت سازه‌های ذهنی نظر داشته باشند، رفتارهای فرد را به‌صورت عینی و مشهود مورد مطالعه قرار می‌دهند، ولی سبک زندگی اسلامی قدری متفاوت است؛ ازآن‌جهت که سبک است، به رفتار می‌پردازد و با شناخت‌ها و عواطف ارتباط مستقیم ندارد و ازآن‌جهت که اسلامی است نمی‌تواند بی‌توجه به نیت‌ها باشد.

مسئله توجه به سبک زندگی از موضوعاتی است که مقام معظم رهبری طی سالیان اخیر آن را مطرح و بر ضرورت توجه به آن تأکید کرده‌اند. از آن زمان تاکنون موضوع سبک زندگی و به‌ویژه سبک زندگی اسلامی موردتوجه پژوهشگران و اساتید حوزه و دانشگاه قرار گرفت و تا کنون تحقیقات زیادی پیرامون این موضوع انجام شده و همایش‌های مختلفی نیز در این زمینه برگزار شده است.

ما نیز باتوجه‌به تقارن این ایام مبارک با عید غدیر خم و التفات به سبک زندگی علوی و نیز ائمه معصومین‌(ع) بر آن شدیم تا گزارشی با همین مضمون تهیه کنیم.

مؤلفه‌های مختلف سبک زندگی اسلامی

برای جامعه‌ای مثل جامعه ما که تحقق زندگی دینی را یکی از اهداف خود قرار داده است، صرف اصلاح محتوایی مقولات سبک زندگی نمی‌تواند نتیجه‌ مطلوبی داشته باشد، بلکه لازم است شیوه‌های جدیدی برای سبک زندگی امروز در جامعه ایرانی- اسلامی بازتعریف گردد. امور اصلی زندگی که نقش محوری دارند و همه‌ اجزاء زندگی با آن تنظیم می‌شود بسیار متفاوت از مقولاتی است که امروزه به‌عنوان امور اصلی سبک زندگی به آن پرداخته می‌شود.

حجت‌الاسلام محمودی یک کارشناس مذهبی توضیح می‌دهد: «علی‌رغم اینکه در مقولات سبک زندگی رایج، عنوانی درباره‌ کلیت زندگی و حرکت آن مطرح نیست؛ در این‌جا کلیت حرکت به سمت مقصد و تنظیم برنامه‌ پویای آن نیازمند صرف وقت و توجه است و لازم است فصلی در زندگی برای آن باز شود؛ مشارطه، مراقبه و محاسبه و صرف وقت برای دست‌یابی به خودآگاهی به حال و مقام خود را می‌توان بخشی از این مقوله دانست که به طور مستقیم به آن پرداخته می‌شود، هرچند که این کلیت بر سایر اجزاء و بخش‌ها و ابعاد که در ادامه خواهد آمد، سیطره دارد.»

وی در ادامه می‌گوید: «هر ساعت از شبانه‌روز، هر روز در هفته و ماه، و هر ماه در سال و هر مقطع از سن، انسان دارای خصوصیات ویژه‌ای است و متناسب با بخشی از حرکت و فعالیت انسان است. مثلاً نمی‌توان از برنامه‌ روزانه‌ زندگی سخن گفت و از سحر و بین‌الطلوعین سخنی به میان نیاورد. چرا که سحر و بین‌الطلوعین به‌نوعی تعیین‌کننده سرنوشت سایر ساعات انسان در طول روز است. با توجه ‌به اموری ازاین‌دست است که می‌توان مدعی شد اوقات خود یکی از مقولات اساسی در زندگی دینی است.»

این کارشناس مسائل مذهبی می‌افزاید: «در زندگی مطلوب دینی همه افعال و حالات می‌تواند عنوان عبادت به خود بگیرد، اما در این میان بخشی اساسی‌تر و بنیادین‌تر وجود دارد که به‌عنوان مناسک عبادی مشخص شناخته شده است. اگر تمام زندگی مؤمن عبادت باشد این اجزاء ارکان این زندگی عبادی را تشکیل می‌دهند، ازاین‌رو می‌توان به‌عنوان رکنی مستقل در زندگی از آن یادکرد که در ردیف اصلی‌ترین و مهم‌ترین امور زندگی قرار دارند. نماز، روزه، حج، دعا، زیارت، مناجات، رفتن به مسجد و شرکت در روضه مصادیقی از مناسک عبادی است که فصل مهمی از زندگی را تشکیل می‌دهد.»

وی در تکمیل صحبت خود می‌گوید: «سبک زندگی اسلامی جامعیت داشته و مؤلفه‌های مختلفی را دربر می‌گیرد که از جمله آن مؤلفه اجتماعی، عبادی مؤلفه باورها به مفاهیم هستی‌شناختی، مؤلفه اخلاق، مؤلفه مادی، مؤلفه تفکر و علم و... است و برای هرکدام تعاریفی بیان شده است. مثلاً مؤلفه اجتماعی به وظایفی اشاره دارد که فرد در ارتباط با دیگران، فراتر از خود و خانواده هسته‌ای خود انجام می‌دهد. مؤلفه‌های عبادی به وظایفی اشاره دارد که رابطه بین فرد و خداوند را به‌عنوان عبد و مولا نشان می‌دهد و اعم است از عبادات مشخص، مثل نماز، روزه، تلاوت قرآن، ذکرهای مستحبی، حج و... و رفتارهایی که رسماً نام عبادت ندارند، اما فرد به نیت اطاعت از خداوند آن را انجام می‌دهد. مؤلفه دیگر، باورها به مفاهیم هستی‌شناختی، انسان‌شناختی، خداشناختی است؛ این مؤلفه نیز اشاره دارد به این که در فرد درونی شده و در لایه‌های زیرین عاطفی و شناختی او حضور دارند و به‌صورت خودآگاه یا ناخودآگاه، نقش تعیین‌کننده‌ای در رفتارها دارند.»

ساده‌زیستی رمز محبوبیت بین مردم

زهرا پورعلی همسر حجت‌الاسلام محمد اصلانی شهید حادثه ماه مبارک رمضان در حرم رضوی با اشاره به اهمیت لحاظ ‌کردن ساده‌زیستی در تار و پود زندگی می‌گوید: «زمانی که می‌رفتم حرم مطهر امام رضا‌(ع) با آنکه سن کمی هم داشتم، اما از آقا امام رضا‌(ع) می‌خواستم به من همسری بدهد که اگر از نظر مالی بالا نبود، مهم نیست، اما همسری باشد که از لحاظ اعتقادی خیلی خوب باشد و طوری باشد که خود آقا امام رضا‌(ع) او را تأیید داشته باشند، ایمان و تقوای همسرم برایم خیلی مهم بود نه مسائل مادی، در زندگی همین موارد را اجرا کردم و برای بچه‌هایم هم این موارد را لحاظ کردم. وقتی به خواستگاری برای پسرانم رفتیم یا برای دخترانم خواستگار آمد، همین‌ها را ملاک قرار دادیم و اصلاً از خواستگار نمی‌پرسیدیم که مثلاً خانه یا ماشین دارید؟ همان‌طور که برای ازدواج خودمان مهم‌ترین ملاک ایمان و تقوا بود، برای فرزندانم هم همین ملاک‌ها مدنظر و مهم بود.»

همسر شهید اصلانی با اشاره به خصوصیات اخلاقی شاخص در شهید، تصریح می‌کند: «یکی از این خصوصیات، اخلاص او در کارها بود. در همه‌جا برای خدا کار می‌کرد و اصلاً دوست نداشت دیده شود و این اخلاص همسرم در کنار اخلاق خوب، تواضع و مهربانی ایشان برای من الگو بود. همسرم فعالیت‌های اجتماعی و خارج از منزل زیاد داشتند، اما با وجود اینکه در بیرون از منزل کارها زیاد و با خستگی توأم بود و به‌ ویژه در سال‌های اخیر که شدت فعالیت‌های اجتماعی ایشان بیشتر شده بود، اما برای او هر کار و فعالیتی جایگاه خود را داشت و در کنار فعالیت‌های اجتماعی به خانواده هم رسیدگی کافی و خوبی داشتند.»

وی می‌افزاید: «ما ایام نوروز مثل خیلی از خانواده‌ها با فرزندانمان به مسافرت می‌رفتیم. کوهنوردی و دوره‌هایی که برای بچه‌ها و اردوهایی که برای خانواده تدارک می‌دادند، از جمله برنامه‌های خانوادگی ما بود. در زندگی خانوادگی‌مان محبت بین اعضای خانواده به‌شدت بالا بود و علاقه بین من و همسرم نیز گرمابخش خانه می‌شد.»

پورعلی مادر 5 فرزند با اشاره به زندگی بابرکت و پرباری که در مدت ۳۳ سال در کنار حجت‌الاسلام اصلانی داشته است، اظهار می‌کند: «ما در زندگی به لحاظ مالی کمبودی نداشتیم و حتی می‌توانستیم امکانات بهتر و بیشتری داشته باشیم، ولی همسرم ساده‌زیستی را خیلی دوست داشت و نشاطی که در ساده‌زیستی زندگی ما بود، من با هیچ‌چیز دنیا عوض نمی‌کنم. نشاط و برکتی که در زندگی ما بود، برایم خیلی ارزشمند است و یکی از مهم‌ترین مسائلی که باعث محبوبیت حاج‌آقا در بین مردم شده بود همین ساده‌زیستی ایشان بود. نشاط و شوری که بین خانواده ما بود و اخلاق خوب و خوشی که همسرم داشتند را دوست داشتم و اعتقاد خوبی که به همسرم دارم را با دنیا عوض نمی‌کنم.»

سبک زندگی علوی، مکتب انسان‌‌سازی

آیت‌الله شیخ نجم‌الدین مروجی طبسی از اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، اساتید خارج فقه و اصول و نویسندگانی است که تحلیل‌های تاریخی و اجتماعی وی درخصوص زندگی اهل بیت(ع) قابل توجه است، می‌گوید: «یکی از خصوصیات ارزنده امام علی(ع) این بود که در دوره حیات پیامبر(ص) هرگز از دایره فرمایشات رسول‌الله خارج نشده و هر دستوری که پیامبر می‌داد، اجرا می‌کرد. به عبارت دیگر همواره سایه نبی‌الله بود. این رفتار امام الگوی اجتماعی ما برای تبعیت از ولی زمانه است. امام علی‌(ع)، پس از رحلت پیامبر خاتم نیز تغییر رویه نداده و بر همان سیره نبوی حرکت کرد.»

وی می‌افزاید: «نکته دیگری که از پیوند رفتارهای اجتماعی و فردی امام پرده بر می‌دارد، حساسیت امام نسبت به بیت‌المال است. امام این مسئله را تنها برای امیران و همکاران خود عنوان نمی‌کند، بلکه خانواده را نیز مد نظر قرار می‌دهد. علی(ع) اجازه نمی‌دهد فردی به بهانه نسبت فامیلی با ایشان از بیت‌المال سوءاستفاده کند. عبدالله بن‌ جعفر، برادرزاده و داماد امام است. در زمانی که امیرالمؤمنین خلیفه است و بیت‌المال را در اختیار دارد از امام تقاضای کمک مالی و قرض می‌کند. امام می‌فرماید: در تاریکی شب به مغازه‌ها دستبرد می‌زنیم. عبدالله بن‌جعفر گفت: مقصود من که آن نبود! امام پاسخ داد: زمانی که از بیت‌المال تقاضای کمک می‌کنی، یعنی از ثروت و پول مردم به تو بدهم.

امام هرگز به بستگان خود هم درباره استفاده از بیت‌المال روی خوش‌ نشان نداد و راضی نبود از بیت‌المال پولی بردارند. نمونه دیگر عقیل، برادر بزرگ‌تر امام است که وقتی از امام تقاضای کمک می‌کند، حضرت فلز داغی را نزدیک او می‌برد به‌طوری‌که گرما و حرارت آن را احساس می‌کند و از ترس فریاد می‌زند. امام به برادر خود می‌گوید: چگونه تو از حرارت آهن داغ می‌ترسی اما می‌خواهی مرا گرفتار آتشی کنی که خدا برافروخته؟»

خانواده‌ای سالم است که الگوی سالم داشته باشد. این‌که الگوی سالم بر چه اساس و معیاری تعیین می‌شود، دو مسیر دارد. گاهی انسان مهر تأیید بر روش زندگی فردی می‌زند و او را به‌عنوان الگو معرفی می‌کند و گاه خداوند مهر تأیید می‌زند. تأیید خداوند بر سلامت سبک زندگی اهل‌بیت‌(ع) با نزول آیه تطهیر مشخص می‌شود: «انما یریدالله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا.»

آیت‌الله شیخ نجم‌الدین مروجی طبسی در پاسخ این سؤال که «این روش تربیتی که پیوند میان تربیت خانوادگی و اجتماعی را به نمایش می‌گذارد، در بیرون فضای جهان اسلام مورد پذیرش است؟» می‌گوید: «سبک زندگی علوی، مکتب انسان‌‌سازی است. من زمانی در بیروت به دیدار جورج جرداق رفتم. از او درباره این‌که از چه زمانی شروع به علی شناسی کرده است، پرسیدم. گفت: از ۱۲ ‌سالگی. برادرم ادیب بود و من نیز به ادبیات عرب علاقه داشتم. روزی کتابی به من داد و گفت اگر دنبال ادبیات عرب هستی همه چیز در نهج‌البلاغه است و من از همان سن عاشق نهج‌البلاغه شدم. ۷ جلد کتاب در وصف شخصیت علی نوشتم. علی صدای عدالت انسانی، علی و سقراط و... من هرگز نگفتم علی و معاویه. چون معاویه در برابر علی قابل نام‌بردن هم نیست. من سقراط را که نماد علم است در برابر علی قرار دادم که دیگران نیز بفهمند علی کوه است و سقراط کاه. خواستم علی را به دنیا بشناسانم. گفتم: شما مسیحی هستی، چطور در مورد علی‌(ع) نوشتی؟ ناراحت شد و گفت: علی تنها امام شما نیست. هرکسی که ادعا می‌کند انسان است، علی امام اوست؛ بنابراین علی الگوی همه است. با هر دین و مذهبی که باشی، شخصیت علی این ظرفیت را دارد که الگوی تو باشد.»

توسل به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم همیشه سرلوحه زندگی رهروان ولایت بوده و شیعیان و آزاد‌اندیشان جهان از راه و روش و منش فرزندان علی(ع) و فاطمه(س) همیشه الگو گرفته‌اند.

شهید برونسی می‌گفتند: «وقتی که سرم را روی خاک‌های نرم کوشک گذاشتم، توسل کردم به مادرم زهرا (س) بعد از راز و نیاز، اشک‌هایم تند و تند سرازیر شد، به‌قدری‌که خاک‌های نرم آنجا گل شد. یک‌باره صدای ملکوتی خانمی را شنیدم که فرمود: «فرمانده! این‌جور وقت‌ها که به ما متوسل می‌شوید، ما هم از شما دستگیری می‌کنیم.»