چگونگی بقای صفت خوف از خدا در انسان (پرسش و پاسخ)

کد خبر: ۲۴۵۶۳۸

تاریخ: ۲۵ تير ۱۴۰۱ - ۱۹:۱۰

پرسش:

برای اینکه انسان از خدا همواره خائف باشد تا هوای نفس و رفتارش تحت کنترل و نظم درآید، چه راهکارهایی را باید به‌کار گیرد؟

پاسخ:

لزوم توازن خوف و رجا

انسان مودب و مهذب، باید خوف و رجا، نسبت به خدای متعال داشته باشد و این دو حال نیز باید به صورت متوازن در قلب او وجود داشته باشد و دچار افراط و تفریط نشود، چرا که اگر خوف بر رجا غلبه پیدا کند، صفت یأس و اگر رجا بر خوف غالب شود، احساس ایمنی از مکر خدا در انسان ایجاد خواهد شد و این بی‌ادبی باعث سقوط سالک الی‌الله می‌شود. بنابراین انسان مومن باید برای حفظ و بقای خوف و رجا و توازن آنها در قلب خود، تلاش مستمری داشته باشد.

راهکارهای حفظ و بقای صفت خوف

1- توجه به نقص مطلق انسان

اهل معرفت می‌گویند: کسی که می‌خواهد صفت خوف از او مفارقت نکند، و همواره استمرار یابد باید نسبت به چهار موضوع کلیدی دقت و توجه خاص و مستمری داشته باشد. اول اینکه باید بداند معنویت و عبودیت انسان مومن در کمال نقص قرار دارد، یعنی هنگامی که می‌خواهد به عبودیت حق قیام کند، باید این را بداند که  او در کمال نقص است و از کسی که نقص دارد، هیچ کمال مطلوبی به وجود نمی‌آید. همچنین حسناتی هم که از او صادر می‌شود، به هیچ وجه لایق مقام قدس ربوبی نیست. وقتی پیامبراکرم(ص) با آن مقام علمی و معنوی می‌فرماید: «ما عبدناک حق عبادتک، و ما عرفناک حق معرفتک» (بحارالانوار، ج68، ص 23) ما به کدام یک از اعمال خود می‌توانیم افتخار کنیم، و به آنها بنازیم؟ همه اعمال ما در پیشگاه پروردگار مایه شرمساری، خجالت و سرافکندگی است. پس توجه و دقت همیشگی به این مطلب، به خوف انسان بقا می‌بخشد و آن را از زوال و نابودی حفظ می‌کند، علاوه بر این از بسیاری از مفاسد اخلاقی مانند: عجب نیز جلوگیری می‌کند.

2- توجه به مواقف هولناک آخرت

مطلب دوم که باید مورد دقت و توجه خاص و مستمر قرار گیرد، این است که باید دانست راه آخرت که در پیش روی ما است خیلی دقیق و تنگ و باریک است. همچنین منازل بسیاری را باید طی کرد تا به پیشگاه پروردگار رسید، از سکرات مرگ گرفته تا قبر و برزخ، حشر و نشر، حساب و کتاب، میزان و صراط و... که امام علی(ع) از آنها به عقبه‌های کئود (گردنه‌های پیچ در پیچ) تعبیر فرموده است. اگر انسان دقت و توجه کافی و همیشگی داشته باشد که سفر آخرت چقدر پرخطر است و چه مواقفی را باید پشت‌سر بگذارد که هیچ راه فراری هم از آن نیست، هرگز حالت خوف خود را از دست نمی‌دهد.

3- توجه به گناهان و خطاهای گذشته

اگر انسان به گناهان و خطاهای گذشته خود توجه دائمی داشته باشد، به طور طبیعی حالت خوف در او پیدا می‌شود از این جهت که به طور قطع نمی‌داند خداوند با این گناهان و خطاها چگونه رفتار می‌کند؟ آیا ما را مورد بخشش قرار می‌دهد یا عقوبت می‌کند؟!

4- توجه به سوء خاتمه برخی از مومنین

اگر انسان به عاقبت افرادی که زمانی در مسیر صراط مستقیم بودند، ولی در پایان زندگی و عمرشان دچار سوءخاتمه و عاقبت شدند، دقت و توجه مستمری داشته باشد، و از آنها عبرت بگیرد به طور طبیعی حالت خوف در او پیدا می‌شود، و همواره نگران این است که در نهایت با دست خالی از ایمان و عمل صالح از دنیا برود و عاقبت به خیر نشود. بنابراین در مجموع اگر کسی این چهار موضوع اساسی را مورد توجه و مراقبت همیشگی قرار دهد، هیچ‌گاه خوف از دلش مفارقت نکرده و تهی نمی‌شود.