دلایل فراگیری بیماری دیابت و راه‌های پیشگیری کنترل و مهار آن - بخش پایانی

جلوگیری از عوارض قند خون بالا با تغییـر سبک زنـدگی

کد خبر: ۲۴۵۵۶۲

تاریخ: ۲۴ تير ۱۴۰۱ - ۲۱:۰۴

گالیا توانگر
سابقه فامیلی، بیماری‌های پانکراس، عفونت‌ها به‌خصوص عفونت‌های ویروسی، چاقی، فشارخون بالا، بالا بودن سطح چربی بد خون و نداشتن تحرک کافی از عمده‌ترین عوامل خطر در دیابت است.
نیمی از افرادی که در جهان دیابت دارند، یا حدود ۲۴۰ میلیون بزرگسال، بیماری‌شان تشخیص داده نشده و ۳۱۹ میلیون نفر دیگر به ‌نوعی پیش دیابت مبتلا هستند.
بیش از ۷۵ درصد از کل بزرگسالان مبتلا به دیابت اکنون در کشورهای کم‌درآمد و متوسط زندگی می‌کنند. حدود ۷/۶ میلیون مرگ در سال ۲۰۲۱ می‌تواند با دیابت مرتبط باشد.
هرچه گام‌های بیشتری بردارید و شدیدتر راه بروید، احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ کمتر می‌شود. به‌ازای هر ۱۰۰۰ قدم در روز، خطر ابتلا به دیابت ۶ درصد کمتر خواهد شد؛ بنابراین مهم‌ترین مسیر کنترل دیابت و پیشگیری از عوارض قند خون بالا، تغییر سبک زندگی به سمت زندگی بهتر و سالم‌تر است.
چرا دیابت در دوران سالمندی رایج‌تر است؟
از دکتر محسن کاظمی یک پزشک متخصص داخلی سؤال می‌کنم: «علت اینکه در دوران سالمندی شیوع دیابت بیشتر است، چیست؟» وی پاسخ می‌دهد: «علت این افزایش شیوع این است که با بالارفتن سن مقاومت به انسولین در بدن بیشتر می‌شود. در نتیجه سوخت‌وساز قندها کمتر شده و گیرنده‌های انسولین بدن ضعیف‌تر عمل می‌کنند.ممکن است در دوران سالمندی یک استرس ناگهانی سبب بالارفتن قند خون شود. وقتی فردی دچار استرس می‌شود در بدن او موادی ترشح می‌شود که قند خون را بالا می‌برند. اگر فرد جوان باشد بدن او با ترشح انسولین بیشتر، قند خون را تعدیل می‌کند، اما بدن سالمندان نمی‌تواند انسولین بیشتری ترشح کند و یا این انسولین به دلیل ضعف گیرنده‌های انسولین، اثربخشی لازم را ندارند.»
البته این گفته‌ها به این معنا نیست که در سنین جوانی بی‌خیال خطر ابتلا به دیابت شویم.
این پزشک داخلی توضیح می‌دهد: «افراد جوان مبتلا به‌پیش دیابت ۱.۷ برابر بیشتر از همسالان خود به دلیل حمله قلبی در بیمارستان بستری می‌شوند. محققان تأکید می‌کنند بزرگسالان جوان باید از اهمیت معاینات منظم بهداشتی، از جمله غربالگری پیش‌دیابت، آگاه باشند و باید اقداماتی را برای پیشگیری یا به تأخیر انداختن ابتلا به دیابت نوع ۲ و حوادث قلبی عروقی مرتبط مانند حمله قلبی انجام دهند. پیش دیابت را می‌توان از طریق تغییر در شیوه زندگی معکوس کرد: رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی، کاهش وزن، ترک سیگار و کاهش فشارهای روحی.»
وی در تکمیل صحبت‌هایش هشدار می‌دهد: «لازم به توضیح است بین میزان خطر ابتلا به دیابت و نوع تغذیه ارتباط تنگاتنگی دیده شده است. بین سنین ۳۲ تا ۴۲ سالگی، میزان دیابت در میان افرادی که در سنین ۲۴ تا ۳۲ سالگی ناامنی غذایی را گزارش کرده بودند بیشتر از افرادی بود که در آن سنین مشکل غذایی نداشتند. ناامنی غذایی را با برخی از مشکلات سلامت مانند دیابت، چاقی و فشارخون بالا مرتبط دانسته‌اند.»
ارتباط هورمونی بین دیابت و فشارخون بالا
افزایش سطح هورمون آلدوسترون که ارتباط آن پیش ‌از این با فشارخون بالا ثابت شده است، می‌تواند نقش مهمی در ابتلای فرد به دیابت، به‌خصوص در میان گروه‌های نژادی خاص بازی کند.
آلدوسترون توسط غده آدرنال تولید می‌شود و ما می‌دانیم که این هورمون فشارخون را افزایش می‌دهد. اخیراً مطالعات نشان داده‌اند که آلدوسترون مقاومت به انسولین را در عضلات افزایش داده و ترشح انسولین از پانکراس را دچار اختلال می‌کند.
هر دوی این اتفاقات خطر ابتلای فرد را به دیابت نوع 2، افزایش می‌دهند، اما سؤال این است که این دو اتفاق به چه میزان خطر ابتلا به دیابت را افزایش می‌دهند؟ خطر ابتلا به دیابت نوع 2 برای افرادی که سطح آلدوسترون بالاتری دارند، دوبرابر بیش از افرادی با سطوح پایین‌تر این هورمون است.
در برخی اقوام، این اثر حتی بیشتر است. به‌طوری‌که خطر ابتلا به دیابت نوع 2 در میان آمریکاییان آفریقایی‌تباری که دارای سطح آلدوسترون بالایی بودند، تقریباً سه برابر بالاتر بود. احتمال ابتلا به دیابت در میان آمریکاییان چینی‌تباری که سطح آلدوسترون بالایی داشتند، 10 برابر افزایش نشان می‌داد.
سؤالی که باقی می‌ماند این است که چرا تفاوت‌های زیادی در میان گروه‌های مختلف قومی مشاهده می‌شود؟ این تفاوت می‌تواند مربوط به ژنتیک یا تفاوت در حساسیت به نمک یا چیز دیگری باشد که نیاز به مطالعه بیشتری دارد.
یک اشتباه رایج در دیابتی‌ها
یک اشتباه رایج برای دیابتی‌ها این است که پروتئین‌ها را از کربوهیدرات‌ها مفیدتر می‌دانند.
سارا وفاپور یک کارشناس ارشد تغذیه توضیح می‌دهد: «به دلیل این كه کربوهیدرات‌ها بسیار سریع‌تر روی قند خون تأثیر می‌گذارند، احتمالاً دیابتی‌ها تمایل دارند كه پروتئین‌ها را جایگزینشان كنند، اما مصرف پروتئین‌ها به مقدار زیاد، می‌تواند منجر به ایجاد مشكلاتی برای دیابتی‌ها شود.»
وی در ادامه می‌گوید: «مهم‌ترین اشكال این كار این است كه بسیاری از غذاهای غنی از پروتئین مثل گوشت ممكن است از چربی‌های اشباع نیز انباشته باشند كه خوردن مقدار زیاد این چربی‌ها خطر بیماری‌های قلبی عروقی را بالا خواهند برد. در رژیم دیابتی‌ها پروتئین‌ها باید تقریباً 15 تا 20 درصد كل كالری روزانه محاسبه شوند.»
مشکلات دهان و دندان در دیابتی‌ها
افراد دیابتی باید توجه زیادی به بیماری‌شان داشته باشند و تنها مراقبتشان را به کنترل قند خون، رژیم غذایی مناسب و ورزش‌کردن معطوف نکنند.
این بیماری تمام اعضای بدن را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و منجر به بروز مشکلات دیگری نظیر مشکلات قلبی یا کلیوی می‌شود. در حقیقت دیابت می‌تواند بر بهداشت دهان هم تأثیر گذارد.
علی دارابی یک دندانپزشک توضیح می‌دهد: «قند خون بالا می‌تواند عامل شروع انواع بیماری‌ها و عفونت‌های لثه باشد. از سوی دیگر، بیماری لثه می‌تواند کنترل دیابت را سخت‌تر کند.
به ‌مرور زمان پلاک‌ها بر روی سطح دندان‌ها انباشته می‌شوند، سخت شده و به حالت رسوب درمی‌آیند و بر روی خط لثه قرار می‌گیرند. در نتیجه تمیزکردن بین دندان‌ها را دشوار کرده و منجر به لثه‌های دردناک و متورم می‌شوند.
همچنین گلوکز موجود در بزاق بر سلامت دندان‌ها و بافت زبان، سقف دهان و پشت دهان تأثیر می‌گذارد.
از این ‌رو توصیه می‌شود افراد دیابتی روزانه دو بار مسواک زده و حداقل روزی یک‌بار از نخ دندان استفاده کنند.
شست‌وشوی دهان با آب هر دو ساعت یک‌بار هم به حفظ سلامت دهان کمک می‌کند.»
وی در ادامه می‌گوید: «رابطه بین بیماری لثه و دیابت بسیار جدی و دوسویه است. افراد دیابتی نه‌تنها در مورد ابتلا به بیماری حاد لثه آسیب‌پذیرتر هستند، بلکه بیماری حاد لثه بر کنترل قند خون تأثیر گذاشته و در روند پیشرفت بیماری دیابت نقش دارد.
افراد مبتلا به دیابت با ریسک بالا ابتلا به مشکلات سلامت دهان نظیر ورم لثه (مرحله ابتدایی بیماری لثه) و بیماری حاد لثه مواجه هستند چرا که در ابتلا به عفونت باکتریایی آسیب‌پذیرتر هستند و توانایی کمی هم در مقابله با باکتری‌های تهاجمی به لثه‌ها دارند.
اگر کنترل میزان قند خون ضعیف باشد، احتمال ابتلا به بیماری‌های حاد لثه و ازدست‌دادن دندان‌ها بیشتر می‌شود.
همانند تمامی عفونت‌ها، بیماری حاد لثه هم موجب افزایش قند خون می‌شود و ممکن است کنترل دیابت را سخت‌تر کند.
سایر مشکلات مرتبط با دیابت عبارت‌اند از برفک (عفونت ناشی از قارچ‌های که در دهان رشد می‌کنند) و خشکی دهان که می‌تواند موجب درد، زخم، عفونت و کرم‌خوردگی دندان‌ها شود.
از این‌رو به افراد دیابتی توصیه می‌شود مراقب بهداشت دهان و دندان‌هایشان باشند.»
مراقبت از پاها در افراد دیابتی
بدن افراد دیابتی به‌شدت مستعد زخم شدن است. متأسفانه بدن دیابتی‌ها نمی‌تواند زخم‌ها را سریع بهبود دهد؛ بنابراین احتمال عفونی شدن آنها بسیار زیاد است.
اگر زخم عفونی شود، به‌سرعت به مرحله حاد رسیده و وخیم می‌شود. وقتی میزان عفونت بدن بسیار بالا برود، بدن نسبت به آن نوعی واکنش نشان می‌دهد که آن را سپسیس یا عفونت خون می‌نامند.
این فرایند می‌تواند به ورود مواد سمی و خطرناک به خون و در انتها به شوک سپتیک ختم شود. سپسیس سالانه جان هزاران نفر را می‌گیرد و یکی از خطرناک‌ترین عوارض دیابت است. با این حساب، مراقبت شدید و جلوگیری از زخمی شدن اجزای بدن، به‌خصوص پاها در افراد دیابتی اهمیت بسیاری دارد.
علی حشمت پور یک نورولوژیست (عصب‌شناس) توضیح می‌دهد: «آسیبی که بالا بودن قند خون به اعصاب محیطی انتهای اندام‌ها وارد می‌کند، سبب می‌شود یکی از عوارض این بیماری بی‌حسی انتهای اندام‌ها باشد. در این صورت حس درد در این قسمت‌ها کاهش می‌یابد و فرد را در صورت آسیب، کمتر متوجه می‌کند.»
وی ادامه می‌دهد: «از سوی دیگر، آسیب‌های عروقی نیز مویرگ‌های خون‌رسان به این نواحی را تخریب می‌کند و خون‌رسانی به انتهای اندام‌ها دچار اختلال می‌شود. این مسئله خصوصاً در پاها سبب ایجاد زخم‌هایی می‌شود که نه‌تنها بهبود نمی‌یابند، بلکه پیشرفت هم می‌کنند و مستعد عفونت نیز می‌شوند و نتیجه جبران‌ناپذیری را برای فرد به دنبال می‌آورند.
فرد بیمار با آگاهی و شناختی که از این عارضه دارد به‌خوبی باید از پاهایش مراقبت کند.
بررسی روزانه پاها از نظر بریدگی و تاول یا قرمزی و تورم و نیز جراحت‌های ناخن بسیار با اهمیت است، زیرا این زخم‌ها ممکن است به علت آسیب‌های عصبی دردی نداشته باشند.»
ابزاری جدید برای مبارزه با نابینایی دیابتی
رتینوپاتی دیابتی یک بیماری میکرووسکولار در شبکیه است که اغلب باعث نابینایی در بزرگسالانی می‌شود که به مدت 10 سال یا بیشتر به دیابت مبتلا بوده‌اند.
برآورد شده است که تا سال 2040، ششصد میلیون
نفر نوعی رتینوپاتی دیابتی را تجربه خواهند کرد.پیش ‌از این، هیچ مدل خوب حیوانی که دانشمندان بتوانند از آن برای مطالعه، تشخیص یا درمان‌های بالقوه این بیماری استفاده کنند، وجود نداشت.
حال، دانشمندان توانسته‌اند یک مدل موش با علائم رتینوپاتی دیابتی پرورش دهند که می‌تواند برای مطالعات کاربردی در آینده مورداستفاده قرار گیرد.
رتینوپاتی دیابتی یک عارضه رایج دیابت است که موجب تخریب شبکیه می‌شود و دارای مراحل مختلفی در انسان است، مسیرهای چندگانه ارتباطی - از جمله عملکرد نادرست سیستم ایمنی بدن- منجر به آسیب سلولی می‌شود.
آسیب‌های سلولی موجب بروز اختلالاتی در عروق و اعصاب شبکیه می‌شود که در نهایت منجر به ایجاد نقاط کور و نابینایی کامل می‌گردد.
با شیوع دیابت که به سطح رکورد رسیده است، مهم است که ابزارهای لازم برای مبارزه با این بیماری را توسعه دهیم.