دلایل فراگیری بیماری دیابت و راه‌های پیشگیری، کنترل و مهار آن (بخش دوم)

دیابت، فرصتی برای داشتن سبک زندگی سالم

کد خبر: ۲۴۵۴۷۶

تاریخ: ۲۲ تير ۱۴۰۱ - ۱۸:۴۳

حداقل ۱۱ درصد جمعیت بالای ۲۵ سال در ایران مبتلا به دیابت هستند که ۲۵ درصد از آنها معادل یک‌چهارم از مبتلایان، اطلاعی از این بیماری و بیمار بودن خود ندارند. در ۳۰ سال گذشته آمار مبتلایان به این بیماری بیش از ۱۵ برابر افزایش‌یافته است.

یکی از نمودهای مشخص زندگی ناسالم امروزی افزایش شیوع اضافه‌وزن و چاقی در بسیاری از کشورها به‌خصوص در کشورهای در حال ‌توسعه است. زندگی متکی به تکنولوژی و بی‌تحرک و پر از استرس‌ها، همه با هم موجب شده که سبک زندگی‌ اکثریت مردم تغییر کند. در مورد بیماری دیابت هم شهرنشینی و مدرن شدن در افزایش ابتلا به آن نقش داشته و سال ‌به ‌سال شاهد افزایش تعداد موارد آن خواهیم بود.

نباید به دیابت به‌عنوان یک تهدید نگاه کنیم و باید به آن به‌عنوان یک فرصت برای داشتن زندگی سالم نگاه کنیم. اگر فردی مطمئن شد که دچار بیماری افزایش قند خون شده است باید تصمیم بگیرد که تغییرات لازم را در شیوه زندگی خودش ایجاد کند یعنی مثلاً در مورد تغذیه سالم اطلاعات کسب کند و به غذایی که می‌خورد دقت کند، شاید مهم‌تر از همه اینکه اگر چاقی وجود دارد یا فرد دارای اضافه‌وزن است حتماً تلاش کند تا وزنش را کاهش بدهد و از سوی دیگر سطح فعالیت خود را بالا ببرد و ورزش کند، اگر سیگاری است حتماً سیگار را ترک بکند. در عین ‌حال بکوشد آرام و دور از اضطراب باشد.

خطرات عدم کنترل قند خون

دانشمندان برآورد کرده‌اند كه بیش از 70 درصد افراد مبتلا به‌پیش دیابت در طول زمان مبتلا به دیابت نوع دو می‌شوند دیابت نوع دو و پیش دیابت به‌عنوان یك بیماری پیش‌رونده شناخته می‌شوند كه قند خون به‌مرور زمان بالا می‌رود و سلول‌های بتا- تولیدکننده انسولین- به ‌مرور زمان كم می‌شوند. مطالعات نشان داده از زمانی كه فرد دارای عوامل خطر ابتلا به دیابت نوع دو می‌شود، مانند: چاقی، بی‌تحركی و اضطراب و... به ‌مرور زمان قند خون بالا می‌رود (پیش دیابت) تا زمان بروز دیابت ممكن است 7 تا 10 سال طول بكشد و میزان ظرفیت عملكرد سلول‌های بتا برای تولید انسولین تا

80 درصد كاهش می‌یابد.

مطالعات جدید پژوهشگران نشان می‌دهد که افراد دارای دیابت کنترل نشده در معرض خطر ابتلا به افزایش شدید قند خون قرار داشته و این موضوع می‌تواند منجر به رها‌سازی مولکول‌هایی در بدن شود که سیستم ایمنی بدن را از کار ‌انداخته و یا در عملکرد آن اختلال ایجاد می‌کنند.

ضمن اینکه کنترل نکردن قند خون همواره موجب خطرات زیادی است. اگر در حین رانندگی علائم اولیه افت قند خون را احساس کردید، توقف کنيد و قند خون خود را ‌اندازه‌گیری کنید. رانندگی در زمان افت قند خون می‌تواند بسیار خطرناک باشد.

بیماران مبتلا به دیابت باید هر 6 ماه یک‌بار معاینه چشم انجام دهند تا از بیماری‌های احتمالی چشم پیشگیری کنند.

چه موقع قند خون را ‌اندازه‌گیری کنیم؟

این‌که شما چه موقع و چند بار قندتان را ‌اندازه بگیرید؟ بستگی به شرایطتان دارد، ولی به‌طورکلی، پایش مداوم توصیه می‌شود. شما و پزشکتان تصمیم خواهید گرفت که چند بار در روز و چه مواقعی قندتان را ‌اندازه‌گیری کنید: قبل از هر وعده غذایی، دو ساعت بعد از هر وعده غذایی، قبل خواب. افرادی که در طول شب دچار افت قند خون می‌شوند، لازم است که در ساعت 3-2 نصف شب قند خود را چک کنند. افراد دیابتی که قند خود را از طریق برنامه غذایی و ورزش کنترل می‌کنند و یا قرص مصرف می‌کنند و قندها تحت کنترل است، حداقل یک بار در روز یا چند بار در هفته باید قند بگیرند.

دکتر رضا جعفری یک پزشک متخصص داخلی توضیح می‌دهد: «هر دیابتی باید بداند که بهترین زمان برای تست قند خون چه وقتی است؟ تا اینکه هزینه‌ای که برای نوار تست آن می‌دهد ارزش آن را داشته باشد. یکی از مهم‌ترین زمان تست قند خون برای دیابتی، قبل از غذا است تا بداند که چقدر کربوهیدرات می‌تواند مصرف کند و یا چند واحد انسولین بزند و یا اینکه نیاز به انسولین اصلاحی است یا خیر؟

یکی از زمان‌هایی که دیابتی نوع یک باید حتماً تست داشته باشد نصف شب است، زیرا اگر قند ناشتا نرمال نباشد، کل روز را تحت‌تأثیر قرار خواهد داد.

اگر آموزش درست برای کربوهیدرات‌ها و فاکتور اصلاحی انسولین و نوع ورزش و غذا و هضم و جذب ببینید، مطمئن باشید از عوارض دیابت به‌دور خواهید بود و به‌نوعی درمان خواهید شد.»

چه بخوریم و چقدر بخوریم؟

افراد دیابتی همیشه با این سؤال رو‌به‌رو می‌شوند که چه بخورند و چقدر بخورند تا دچار مشکل افزایش قند خون و عوارض ناشی از آن نشوند؟ واقعیت این است که داشتن برنامه غذایی مناسب و حساب شده و دقت در مورد آنچه خورده می‌شود، بخش مهمی از یک برنامه کنترل و درمان دیابت است. همیشه به مبتلایان دیابت توصیه می‌شود که زیر نظر یک متخصص تغذیه باشند و برنامه غذایی خود را بر اساس نظرات متخصص تغذیه بنا کنند.

پریسا نصیرزاده یک کارشناس ارشد تغذیه برایمان توضیح می‌دهد: «اگر دوست دارید تغییرات بزرگی در برنامه غذایی خود ایجاد کنید، فقط کافی است از تغییرات کوچک شروع کنید. آب زیاد بنوشید. برچسب مواد غذایی را بخوانید. مواد غذایی سالم‌تری (میوه و سبزی‌ها) را در دسترس قرار دهید. داشتن رژیم غذایی سرشار از فلاوونوئیدها برای پیشگیری از ابتلا به دیابت نوع 2 مفید است. این ترکیبات مغذی در میوه‌های ریز بی‌دانه، انگور و سبزی‌های معطری مانند جعفری و غیره وجود دارند. مصرف روزانه 100 گرم پیاز قرمز خام نقش مهمی در کاهش میزان قند خون در بین مبتلایان به دیابت نوع 1 و 2 دارد. به‌خاطر اینکه پیاز سرشار از ترکیبات مفیدی مانند فلاوونوئیدها و گوگرد است. غذاها و میوه‌های غیر نشاسته‌ای مانند کدوسبز، شما را سیر نگاه می‌دارند و به درمان دیابت کمک می‌کنند. همچنین، فیبر رژیمی که در کدو سبز فراوان است، جذب گلوکز را به تأخیر می‌اندازد و به بیماران دیابت نوع 2 کمک می‌کند. مصرف قند و شکر و مواد غذایی حاوی آن را به انضمام روغن‌های اشباع شده کاهش دهید. از لبنيات کم‌چرب استفاده کنید. دوچرخه‌سواری و راه‌رفتن سریع تا

۱۵۰ دقیقه در هفته می‌تواند خطر ابتلا به دیابت نوع دوم را ۲۶ درصد کاهش دهد.»

وی در ادامه می‌گوید: «تغذیه سالم به معنای صرف‌نظرکردن از خوردنی‌های دوست‌داشتنی و لذیذ نیست. اصل مطلب، رعایت حدومرز در خوراک است. متنوع بخوریم. در روز چندین بار و به ‌اندازه کافی نان و غلات بخوریم. در مورد میوه‌ها و سبزی‌ها اصل پنج بار در روز را فراموش نکنیم. مصرف پنج بار میوه و سبزی‌ها در روز ایده‌آل است. بهتر است این محصولات به شکل تازه مصرف شوند یا خیلی کم پخته شده باشند. یک‌بار از این پنج بار را آب‌میوه مصرف کنیم. روزانه به‌اندازه کافی لبنیات و حداقل یک‌بار در هفته ماهی بخوریم. گوشت و تخم‌مرغ به‌اندازه کافی مصرف کنیم.

گوشت به‌ خاطر درصد زیاد آهن و ویتامین‌های گروه «ب» اهمیت دارد. مصرف 300 تا 600 گرم در هفته کافی‌ است. چربی کمی مصرف کنیم. در مصرف قند و شکر و نمک صرفه‌جویی کنیم. به‌اندازه کافی آب بنوشیم. برای افراد بالغ مصرف حداقل 5/1 لیتر آب پیشنهاد می‌شود.

خوشمزه و سالم غذا بپزیم. کوتاه بپزیم. با آب کم، چربی کم و حرارت کم بپزیم. آهسته بخوریم و لذت ببریم. به طور مرتب، خود را وزن کنیم و پرتحرک باشیم.»

بی‌خوابی عامل افزایش قند خون

نتایج پژوهشی که روی تأثیر خواب بر بیماری دیابت انجام شده نشان می‌دهد که بی‌خوابی باعث افزایش

23 درصدی قند خون و افزایش 82 درصدی حالت مقاومت سلول‌های بدن به انسولین می‌شود. در این حالت بدن نمی‌تواند سیگنال‌های انسولین را برای جذب قند خون دریافت کند. برای همین قند خون بالا رفته و بالا می‌ماند. محققان تأکید می‌کنند که اختلالات خواب مانند بی‌خوابی، بدخوابی، آپنه‌ خواب و غیره به کنترل قند خون در بین بیماران دیابتی نیز آسیب می‌زند.

دیابتی‌ها صبح زود صبحانه بخورند. دیر خوابیدن، دیر برخاستن و دیر صبحانه خوردن منجر به  افزایش شاخص توده بدنی در افراد مبتلا به دیابت می‌شود. ‌

علی مرزوقی یک روان‌شناس می‌گوید: «فشارهای روحی یکی از عوامل خطر در بروز دیابت محسوب می‌شود، تنش‌هایی که باعث اختلال در خواب می‌شوند در بروز دیابت و فشارخون نقش دارند و از سوی دیگر باعث بدتر شدن کنترل قند و فشارخون می‌شوند. به دنبال استرس و عصبانیت تنظیم قند در بدن افراد دیابتی مختل می‌شود و اصولاً در پاره‌ای از موارد شروع دیابت به دنبال یک شوک عصبی و یا استرس ناگهانی ایجاد می‌شود که به‌اصطلاح دیابت عصبی گفته می‌شود، لذا بیماران دیابتی باید تا

حد امکان با انجام تمرین‌های تنفسی و ذهنی خود را آرام نگه داشته و آرامش خود را حفظ کنند. تحت‌نظر پزشک از گیاهان دارویی آرام‌بخش مثل: بهارنارنج، بادرنجبویه، بیدمشک و دارچین بهره‌مند شوند.»

ناصر عظیمی یک درمانگر سنتی توصیه می‌کند: «دارچین دم کنید. این نوشیدنی برای ناراحتی گوارشی، دیابت، دردهای استخوان و سردی بدن، استرس و فشارهای عصبی را از بین می‌برد و پیشگیری‌کننده از ابتلا به میگرن است.  دارچین را بشویید سپس به همراه آب جوش در قوری چینی بریزید (چوب دارچین خرد شده ۲ قاشق غذاخوری، عسل ۲ قاشق مرباخوری و آب ۳ لیوان) به مدت ۳۰ دقیقه روی حرارت ملایم دم کنید.

بابونه از گیاهانی است که به دلیل خواص ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی خود، برای بیماران دیابتی به‌عنوان یک جایگزین مناسب برای چای قابل توصیه است.»

وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «سیاهدانه ادویه‌ای است که در طب سنتی می‌گویند برای درمان هر دردی جز مرگ مؤثر است. تحقیقات نشان داده است مواد معدنی و ویتامین‌های موجود در سیاهدانه در درمان دیابت، سل، بیماری‌های قلبی و عروقی، کم‌خونی و میگرن مفید است.

شیرین برگ تنها شیرین‌کننده‌ای است که برای دیابتی‌ها مضر نیست. هرچند ‏که از شکر هم شیرین‌تر است. در عین ‌حال شیرین برگ به دندان‌ها آسیب نمی‌رساند و از تأثیرات مثبتی بر قند خون بعد از ناهار ‏برخوردار است. می‌توانید زیر نظر پزشک خود از گیاه شیرین برگ استفاده کنید. مبتلایان به کم‌خونی و دیابت حتماً در برنامه غذایی روزانه خود از جوانه ماش استفاده کنند. این جوانه سرشار از انواع مواد مغذی و پرانرژی است. همچنین سبب کاهش چربی مضر خون می‌شود.»

درمان بیماران دیابتی با پیوند سلولی ممکن شد

محققان دانه‌های میکروژلی ابداع کرده‌اند که پیوند سلول‌های مخصوص پانکراس به بدن بیماران دیابت نوع یک را تسهیل می‌کند و در نتیجه به درمان دیابت در این افراد کمک می‌کند.

محققان امیدوارند در آینده با کمک پیوند سلول‌های تولیدکننده انسولین ذخایر هورمون‌های حیاتی را ارتقا دهند و به طور ایمن سطح قند خون را تنظیم کنند و به ‌این‌ ترتیب زندگی افراد مبتلا به دیابت نوع یک را بهبود بخشند. رد شدن این سلول‌ها توسط سیستم ایمنی بدن انسان یکی از مشکلات اصلی این درمان آزمایشی است. اما اکنون موادی مهره‌ای شکل و جدید توسعه‌ یافته‌اند که با خنثی‌‌سازی حملات سیستم ایمنی و از بین ‌بردن نیاز به مصرف طولانی‌مدت داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی بدن که عوارض جانبی زیادی دارد، امید جدیدی برای درمان را به وجود آورده‌اند.

درمان اشاره‌شده در این تحقیق، پیوند سلول‌هایی به بدن را بررسی کرده که به سلول‌های بتا در پانکراس مشهور هستند. این سلول‌ها وظیفه تولید انسولین در بدن برای کنترل سطح قند خون را بر عهده‌ دارند.

در دیابت نوع یک سلول‌های مذکور قربانی حملات خودایمنی می‌شوند که عملکردهای حیاتی بدن را به خطر می‌اندازند و در نتیجه بیماران باید با تزریق انسولین این شرایط را مدیریت کنند. برداشت سلول‌های بتا از پانکراس‌های اهدایی یا مهندسی آنها با کمک سلول‌های بنیادی در آزمایشگاه قبل از تحقیق یک روش نویدبخش به‌حساب می‌آید، اما یک مانع مهم در این زمینه تمایل سیستم ایمنی بدن بیمار به پس زدن سلول‌های خارجی است. این بدان معنا است که افراد دریافت‌کننده درمان مذکور تاکنون مجبور شده‌اند داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی را به طور مادام‌العمر مصرف کنند تا حملات خودایمنی را کنترل کنند. داروهای مذکور عوارض جانبی شدیدی دارند و ممکن است احتمال ابتلا به عفونت و سرطان را افزایش دهند. علاوه ‌بر آن استفراغ، تهوع، آسیب به کلیه و کلسترول بالا از دیگر عوارض جانبی این داروها به‌حساب می‌آید.

بنابراین توسعه روشی برای پیوند تعدادی از سلول‌های جدید بتا بدون نیاز به داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی دستاورد بزرگی است.

یکی از روش‌های به‌کاررفته در این زمینه توسعه نانوذرات جدید به‌عنوان حامل دارو است. این روش شیوه واکنش داروها با سیستم ایمنی بدن را تغییر می‌دهد و در نتیجه از عوارض جانبی جدید اجتناب می‌شود. روش معمول دیگر ارسال سلول‌های بتا در کپسول‌هایی است که از موادی ساخته شده‌اند که از آنها در برابر حملات سیستم ایمنی محافظت می‌کنند.