«کشت  فراسرزمینی» راهبردی مناسب برای مقابله با بحران خشکسالی

کد خبر: ۲۴۵۴۶۳

تاریخ: ۲۲ تير ۱۴۰۱ - ۱۸:۴۳

اشاره: به گفته دانشمندان، افزایش دمای جهانی بر اثر تغییرات آب و هوایی و تغییرات الگوهای بارشی موجب افزایش خشکسالی در جهان شده و احتمالا اوضاع بدتر هم خواهد شد. بخش کشاورزی نخستین و البته مهم‌ترین بخشی است که در کشورهای جهان تحت تاثیر شدید خشکسالی قرار دارد.ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. بیش از 85 درصد منابع آب کشور صرف بخش کشاورزی می‌شود و کمبود منابع آب طی سال‌های آینده تاثیر غیر قابل انکاری بر بخش کشاورزی کشور خواهد گذاشت. به همین دلیل به گفته کارشناسان «کشت فراسرزمینی» می‌تواند راهبرد بسیار مناسبی برای مقابله با تاثیرات بحران خشکسالی بر بخش کشاورزی کشور باشد.

سرویس خارجی کیهان

کشت فراسرزمینی چیست؟

به زبان بسیار ساده سرمایه‌گذاری در اراضی حاصلخیز کشورهای برخوردار از زمین حاصلخیز و منابع آب کافی برای تولید محصولات اساسی در راستای بهبود امنیت غذایی با عنوان «کشت فراسرزمینی» شناخته می‌شود.قدمت کشت

فرا سرزمینی در دنیا به سال 1997 میلادی برمی‌گردد و طی این سال‌ها این راهبرد از سوی کشورهایی مثل آمریکا، چین، هند و ترکیه پی گیری شده است. اما در ایران این راهبرد قدمت چندانی ندارد و طی سال‌های اخیر به عنوان یک رویکرد مطرح شده است. کشت فراسرزمینی یا «کشاورزی در کشورهای دیگر» یکی از رویکردهای قابل توجه در صنعت کشاورزی است که با هدف تامین امنیت غذایی از طریق منابع فراسرزمینی (خاک، آب و...) مورد استقبال بسیاری از کشورهای جهان قرار گرفته است و بسیاری از کشورها به دلیل مشکلاتی مثل کمبود منابع آب‌، خشکسالی و لزوم حفظ و حراست از سفره‌های زیرزمینی آب به این کشت روی آورده‌اند.بنا به گفته کارشناسان، اولین و مهم‌ترین مزیت کشت فرا سرزمینی جلوگیری از هدررفت آب است. مزیت دوم این طرح افزایش تولید محصولات کشاورزی و آسودگی خیال از تامین امنیت غذایی است. طبق آمار اعلامی وزارت جهاد کشاورزی، هم اکنون ۹۰ درصد از محصولات روغنی و بخش قابل‌ توجهی از برنج مصرفی کشور وارداتی است.با به کارگیری اراضی کشاورزی خارج از کشور، استراحت زمین‌های داخلی تضمین و همین موضوع باعث می‌شود زمین‌های کشاورزی آب و خاک خود را ترمیم کنند. علاوه‌بر آن، بخش بزرگی از نیاز کشور به محصولات کشاورزی تأمین می‌شود.به همین دلیل ایرادی ندارد که محصولات راهبردی مثل گندم، خوراک دام و دانه‌های روغنی به ‌وسیله کشاورزان ایرانی در خارج از مرزهای کشور کشت و تولید و برای تامین نیازهای داخلی استفاده شود. ضمن این که تبدیل فناوری و دانش به محصول، یکی دیگر از مزایای کشت فرا سرزمینی به ‌شمار می‌آید.

آمارهای جهانی

به گفته کارشناسان و بر اساس آمارهای موجود در دنیا ۸۰ میلیون هکتار کشت فراسرزمینی انجام می‌شود. به طول مثال در کشور برزیل، چینی‌ها در حال حاضر 2 میلیون هکتار کشت فراسرزمینی و ژاپن نیز حدود یک و نیم میلیون هکتار کشت فراسرزمینی در این کشور دارد. همچنین کشورهایی مثل آمریکا در مناطقی که صادرات زیادی به آنجا دارند، کشت محصولات را نیز در همان جا انجام می‌دهند تا هزینه حمل کاهش یابد. بنابراین این طرح در دنیا نیز بسیار مورد توجه قرار گرفته است.

طبق گزارش‌های بین‌المللی هم اکنون بزرگ‌‌ترین پروژه کشت فرا سرزمینی برنج در اختیار چین قرار دارد که در موزامبیک آفریقا در حال اجراست. هند هم چند سالی است که برای مشکل کمبود تولید غلات در کشورش رو به کشت فرا سرزمینی آورده و تولید محصولات زراعی و باغی را در چند سال گذشته در استرالیا شروع کرده است که با توجه به سود این کار در چند سال اخیر کشاورزان هندی اقدام به خرید زمین‌های کشاورزی در استرالیا کرده‌اند. در این بین نباید از کشور امارات هم غافل بود چون این کشور تقریبا ۱۰ سال است که اقدام به سرمایه‌گذاری در صنعت کشاورزی سودان کرده و تاکنون توانسته است تقریبا 280 هزار هکتار از اراضی اطراف خارطوم را به زیر کشت ببرد. همچنین دولت امارات با امضای تفاهم نامه‌ای با وزارت کشاورزی پاکستان تاکنون توانسته 325 هزار هکتار از اراضی پاکستان را به زیر کشت برنج و گندم ببرد.  امارات در سال‌های اخیر با افزایش کشت فرا سرزمینی قصد دارد به تولید‌کننده اول محصولات کشاورزی در میان کشورهای حوزه خلیج‌فارس برسد.

ترکیه در مسیر کشت فراسرزمینی

در منطقه غرب آسیا کشور ترکیه نیز در زمینه کشت فراسرزمینی گام‌های بسیار بلندی برداشته است که می‌تواند در این زمینه الگوی خوبی برای دولت جمهوری اسلامی ایران باشد. وزارت کشاورزی ترکیه گفت‌وگوهایی را در زمینه اجاره زمین‌های کشاورزی در ۱۰ کشور آمریکای لاتین و آفریقا آغاز کرده است.این تحرک ترکیه در راستای راهکارهای جدید به سبب کاهش تولیدات کشاورزی در ترکیه و افزایش هزینه‌ها به ویژه سوخت است. دولت ترکیه راهکار خود را اجازه زمین‌ها در کشورهای دیگر می‌بیند در همین راستا ترکیه قصد دارد زمین‌های کشاورزی را در چندین کشور آفریقا و آمریکای لاتین برای کشت محصولات کشاورزی اجاره کند تا تولیدات کشاورزی را در بحبوحه نگرانی‌های فزاینده جهانی در مورد امنیت غذایی افزایش دهد.طی سالیان گذشته نیز ۸۵۰ هزار هکتار از اراضی سودان توسط ترکیه اجاره شد اما این پروژه به دلیل سرنگونی نظام «عمر البشیر» در سودان، متوقف شد.مقامات ترکیه علاوه‌بر ونزوئلا و سودان در حال بررسی چنین فرصت‌هایی در ۱۰ کشور دیگر نیز هستند.گفتنی است که وزیر کشاورزی و جنگلداری ترکیه این طرح را با گروهی از قانونگذاران این کشور مطرح کرده است.«وحید کریشچی» وزیر کشاورزی ترکیه اخیراً به نمایندگان مجلس این کشور گفته است:

« تولیدات محلی مطابق با مصرف داخلی است، اما اگر هدف صادرات محصولات کشاورزی باشد، اجاره زمین‌های کشاورزی در کشورهای خارجی ضروری است. در آفریقا زمین‌های وسیعی وجود دارد و ما می‌توانیم محصولات خود را در آنجا پرورش دهیم. ما همچنین در حال بررسی برخی از کشورهای آمریکای لاتین هستیم.»مقامات ترکیه نیز طبق الگویی که سایر کشورها در کشت فراسرزمینی دنبال می‌کنند روی محصولاتی تمرکز کرده‌اند که به دلیل شرایط آب و هوایی در ترکیه قابل کشت نیستند یا به مقدار ناکافی تولید می‌شوند. این پروژه تولید ذرت، آفتابگردان، پنبه و نیشکر را در اولویت قرار داده است. اما آناناس، انبه و کلزا هم برای مصارف داخلی و هم برای صادرات، تولید خواهد شد.بر اساس برنامه‌های در دست بررسی، شرکت‌های خصوصی ترکیه از این زمین‌های اجاره‌ای برای تولید محصولات کشاورزی استفاده خواهند کرد.موضوع اجاره ۴۰۰ هزار هکتار زمین در ونزوئلا از سوی ترکیه، در سفر اخیر نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا به ترکیه در دستور کار قرار گرفت.

ایران و کشت فراسرزمینی

در ایران نیز به دلیل خشک‌سالی‌های پی‌درپی این سال‌ها و کمبود منابع آبی در بسیاری از استان‌ها، چند سالی است که کشت فرا سرزمینی در دستور کار نظام جمهوری اسلامی قرار گرفته است. از آنجایی که حدود 85 درصد از آب شیرین کشور در حوزه کشاورزی مصرف می‌شود این طرح می‌تواند هم میانبری برای توسعه کشاورزی باشد و هم باعث احیای منابع آبی کشور شود. به گفته «محسن شاطر زاده»

مجری طرح کشت فراسرزمینی وزارت جهاد کشاورزی« طبق سیاست‌های اقتصاد مقاومتی که در سال ۱۳۹۲ ابلاغ شده بود، قرار شد که قرارگاه اقتصاد مقاومتی مسائل اولویت‌دار اقتصاد کشور را شناسایی کند که بعد از انجام این کار، کشت فراسرزمینی به عنوان یکی از اولویت‌های اقتصاد مقاومتی مطرح و توسط هیئت وزیران تصویب شد.» به گفته وی وزارت جهاد کشاورزی از سال ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۹ اقدامات لازم را انجام داد و در کشورهای قزاقستان و اوکراین و غنا و آذربایجان فعالیت‌هایی توسط شرکت «جهاد سبز» انجام گرفت. شرکت‌های ایرانی دیگری هم بودند که در کشورهای مختلف مشغول امر کشاورزی بوده‌اند. به گفته مجری طرح کشت فراسرزمینی وزارت جهاد کشاورزی «فقط چهار محصول ذرت، سویا، جو و دانه‌های روغنی شامل کلزا و آفتابگردان تحت پوشش این طرح قرار می‌گیرند.» در لایحه بودجه ۱۴۰۱ نیز به کشت فراسرزمینی توجه شده است. این لایحه دولت را مکلف کرده در واردات محصولات کشاورزی و دامی در شرایط مساوی اولویت خرید خود را از شرکت‌های ایرانی فعال در حوزه کشاورزی فراسرزمینی قرار دهد. در بند «م» و «ن» تبصره هشت لایحه بودجه 1401 آمده است:« دولت مکلف است در واردات محصولات کشاورزی و دامی در شرایط مساوی اولویت خرید خود را از شرکتهای ایرانی فعال در حوزه کشاورزی فراسرزمینی قرار دهد. آیین نامه اجرایی این بند توسط وزارت جهاد کشاورزی با همکاری وزارت صنعت، معدن و تجارت و بانک مرکزی تهیه شده و به تصویب هیئت وزیران می‌رسد.» به گفته شاطرزاده« تا ۱۰ سال آینده کشور ما به ۲۷ میلیون تن ذرت، کنجاله، دانه روغنی و جو نیاز دارد که در خوشبینانه‌ترین حالت می‌توانیم

۱۵ میلیون تن آن را در داخل تولید و ناچاریم

۱۲ میلیون تن دیگر را وارد کنیم. بنابراین چاره‌ای جز انجام کشت فراسرزمینی نداریم.»

اخیراً نیز رسانه‌ها گزارش دادند که ونزوئلا با هدف کشت فرا سرزمینی یک میلیون هکتار زمین کشاورزی در اختیار ایران قرار داده است. به گفته کارشناسان ونزوئلا مستعدتر از برزیل و روسیه برای کشت فراسرزمینی است و این کشور می‌تواند خلأ خروج اوکراین از بازار تامین غلات جهانی به دلیل جنگ اخیر را در جهان پر کند. به گفته کارشناسان اقلیم ونزوئلا برای کشت گندم مناسب نیست، اما این کشور برای کشت محصولات استراتژیکی چون ذرت و سویا مناسب است؛ ارزش اقتصادی سویا به‌مراتب از گندم بالاتر است.« علی رضوانی‌زاده» رئیس‌انجمن کشت فرا سرزمینی کشور نیز در این باره در مصاحبه با ایلنا سویا را استراتژیک‌ترین محصول دنیا معرفی کرده و می‌گوید:«کنجاله سویا در تولید مرغ و دام بسیار کاربرد دارد. همچنین کشت سویا در هکتار حاشیه سود 150 درصدی دارد این در حالی است که حاشیه سود گندم در هر هکتار کمتر از30درصد است. می‌توان در ونزوئلا سویا و ذرت کاشت و پول قابل‌توجه کسب و با آن پول از کانادا، استرالیا و هر کشور دیگر گندم خریداری کرد. به‌عبارت ‌دیگر کشاورزی فراسرزمینی امکان خلق ثروت را برای فعالان این حوزه فراهم می‌کند.»وی با بیان اینکه چینی‌ها در آفریقا تنباکو کشت می‌کنند، می‌افزاید:

« مصرف تنباکو در چین جرایم سنگینی را به همراه دارد. اما کشاورزان فراسرزمینی چینی تنباکو را کشت و آن را در بازار سایر کشورها می‌فروشد و با پول آن طلا وارد کشور می‌کنند. طبق یک قانون نانوشته دولت چین تجار و بازرگانان این کشور را ملزم کرده است که درآمدهای حاصل از صادرات محصولات را به شکل طلا به کشور بیاورند تا پشتوانه ارزی مناسبی برای خود ایجاد کنند.» به گفته وی گوشت و دام سنگین ونزوئلا باارزش‌تر و اقتصادی‌تر از گوشت برزیل است.رضوانی‌زاده با اشاره به اینکه نزدیکی به روسیه تحقق کشت فراسرزمینی در این کشور را هموار کرده است، می‌گوید:« اگر کشاورزان فراسرزمینی در روسیه

دو هزار هکتار زمین داشته باشند امکان حمل بار آنها با شبکه حمل‌ونقل ریلی، جاده‌ای و دریایی میسر است. اما وقتی برای کشت به دوردست می‌رویم برای حمل آن کشتی پاناماکس 150 هزار تنی برای حمل بار نیاز است از این ‌رو اگر خواهان موفقیت کشت فراسرزمینی در دوردست هستیم باید حداقل 50 هزار هکتار زمین در اختیاربگیریم.» علی رضوانی‌زاده، رئیس‌هیئت‌مدیره انجمن کشت فرا سرزمینی در مصاحبه با ایرنا نیز گفته است «برای این که بتوانیم امنیت غذایی برای کشور تامین کنیم و نیازهای وارداتی خود را به حداقل برسانیم باید هدف گذاری کشت در 7 میلیون هکتار را ترسیم و عملیاتی کنیم. اما هم اکنون فقط توانستیم کمتر از 11 درصد از 7 میلیون هکتار را محقق کنیم.»

جدای از ونزوئلا روسیه هم به عنوان یکی از کشورهای مقصد کشاورزی فراسرزمینی ایران مطرح شده است. اوایل خرداد امسال یک هیئت تجاری روسی در سفری که به ایران داشت، پیشنهاد کرد که ایران بیش از ۱۰۰ هزار هکتار زمین کشاورزی در روسیه را در اختیار بگیرد و «کشاورزی فراسرزمینی» انجام دهد. این پیشنهاد در نوع خود کم‌سابقه است و به دلیل شرایط تحریمی که ایران و روسیه در آن قرار دارند، شاید از همیشه هم به اجرا نزدیک‌تر باشد.

جمع‌بندی

پدیده خشکسالی در جهان به دلیل تغییرات اقلیمی بسیاری از مناطق جهان را به شدت تحت تاثیر قرار داده است ایران نیز مثل بسیاری از کشورها در منطقه غرب آسیا در کانون این تغییرات و خشکسالی جهانی قرار دارد.سازمان ملل می‌گوید فقط در دو دهه گذشته، خشکسالی در جهان بر زندگی ۱.۵ میلیارد نفر تاثیر گذاشته و موجب زیان اقتصادی به میزان حداقل ۱۲۴ میلیارد دلار شده است خشکسالی پدیده جدیدی نیست اما به گفته دانشمندان، افزایش دمای جهانی بر اثر تغییرات آب و هوایی و تغییرات الگوهای بارشی موجب افزایش موارد خشکسالی شده و احتمالا اوضاع بدتر هم خواهد شد. بخش کشاورزی نخستین و البته مهم‌ترین بخشی است که در کشورهای جهان تحت تاثیر شدید خشکسالی قرار دارد. ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. بیش از 85 درصد منابع آب کشور صرف بخش کشاورزی می‌شود و کمبود منابع آب طی سال‌های آینده تاثیر

غیر قابل انکاری بر بخش کشاورزی کشور خواهد گذاشت. کارشناسان «کشت فرا سرزمینی» را یکی از گزینه‌های جدی مقابله با روند خشکسالی و مقابله با تاثیرات شدید آن بر بخش کشاورزی کشور می‌دانند. در قانون بودجه سال جاری این راهبرد دیده شده و بر اساس گزارش‌ها وزارت جهاد کشاورزی در برخی کشورها مثل ونزوئلا و روسیه در حال پیاده کردن این طرح می‌باشد. با توجه به آنچه گفته شد کشت فراسرزمینی یک گزینه در کنار سایر گزینه‌ها برای مقابله با بحران خشکسالی در کشور نیست و ما ناگزیر به اتخاذ این راهبرد هستیم. با این وجود دولت با همفکری کارشناسان باید تمام توان خود را به کار بگیرد تا از مشکلاتی که اجرای این طرح در کشورهای هدف به لحاظ توجیه اقتصادی و همچنین تعهدات شرکت‌های مجری جلوگیری کند.

منابع

1- «توجه به بودجه کشت فراسرزمینی در بودجه 1401» (مهر، 21 آذر 1400)

2- «ایران در کانون خشکسالی جهانی» (ایرنا، 28 اردیبهشت 1401)

3- «خیز ترکیه برای اجاره زمین‌های کشاورزی در آمریکای لاتین» (مهر، 28 خرداد 1401)

4- «جزئیات اجرای طرح کشت فراسرزمینی» (مهر، 10 در 1400)

5- «چراغ سبز روسیه برای کشت فراسرزمینی» (اقتصاد نیوز، 7 تیر 1401)

6- «نقدهایی بر ایده کشت فراسرزمینی» (فرهیختگان،

24 اسفند 1400)