چگونگی مقابله با گرمازدگی در اوج گرمای تیرماه-بخش دوم

سایه‌بان احتیاط و مراقبت در برابر شعله‌های تند آفتاب

کد خبر: ۲۴۴۴۵۶

تاریخ: ۰۶ تير ۱۴۰۱ - ۱۹:۱۷

عدم توانایی بدن در دفع گرما و افزایش دمای درون بدن به حدود چهل درجه سانتی‌گراد گرمازدگی است که به علت فعالیت شدید یا گرمای هوا ایجاد می‌شود. به‌عبارت‌دیگر گرمازدگی به‌هم‌خوردن تعادل در مکانیسم‌های تنظیم دمایی بدن است و تولید گرما در بدن، به علت افزایش شدید حرارت محیط و ناتوانی در دفع حرارتِ ایجاد شده، باعث گرمازدگی می‌شود.
علل گرمازدگی شامل قرارگرفتن در معرض دمای بالا، به‌ویژه هنگامی که با رطوبت زیاد و فعالیت بدنی شدید همراه باشد. در صورت عدم دریافت درمان سریع، گرمازدگی می‌تواند به سکته قلبی منجر شود. خوشبختانه در بسیاری از موارد گرمازدگی قابل پیشگیری است.
انواع گرمازدگی و علائم آن‌‌ها عبارت‌اند از:
1)گرمازدگی خفیف
در نوع «گرمازدگی خفیف» به خاطر کمبود آب و املاح در اثر تعریق زیاد بدن، در نواحی شکم، بازو و ساق پا احساس درد رخ می‌دهد. در این صورت، حتما ورزش را قطع کنید. آب خنک حاوی املاح بنوشید و عضلات دردناک را کشش دهید.
2)گرمازدگی متوسط
از جمله علائم گرمازدگی متوسط این است که فرد دچار احساس ضعف، خستگی شدید و حتی از حال رفتن می‌شود. سردرد، حالت تهوع، استفراغ و سرگیجه نیز از علایم گرمازدگی متوسط است. برای درمان خانگی و طب سنتی گرمازدگی متوسط، نوشیدن آب بدون املاح بسیار مفید است. در این حالت حتماً فرد را به مکان خنک ببرید و به او آب سرد بدهید. (البته درصورتی‌که فرد هنوز هوشیار باشد). لباس‌هایش را بیرون بیاورید. با یک حوله خیس بدن او را خنک کنید و سپس فرد را نزد پزشک ببرید.
3)گرمازدگی شدید
در کسانی که دچار گرمازدگی شدید می‌شوند، دمای بدن به بالاتر از ۴۰ درجه می‌رسد. علائم گرمازدگی شدید شامل تهوع، سردرد، سرگیجه، از حال رفتن و کما است. در این صورت باید سریعاً با اورژانس تماس بگیرید. یک وان آب یخ درست کنید و تمام لباس‌های فرد را بیرون بیاورید. سپس بیمار را در آن قرار دهید. یخ‌ها را در قسمت‌های زیربغل، کشاله ران و گردن بیمار قرار دهید.
گرمازدگی تا چه حد خطرناک است؟
گرمازدگی دارای ۳ مرحله اصلی گرفتگی عضلانی، خستگی ناشی از گرما و سکته گرمایی است و بر اساس علائم و نحوه معالجه گرمازدگی به این سه دسته تقسیم می‌شود.
ابوالفضل جوکار متخصص طب اورژانس و عضو هیئت‌علمی دانشکده پزشکی اراک توضیح می‌دهد: «گرمازدگی در صورت عدم معالجه از هر مرحله‌به‌مرحله بعد ادامه می‌یابد و در صورت بی‌توجهی به علائم آن و عدم درمان مناسب می‌تواند فرد را به سمت مرگ نیز سوق دهد.»
وی ادامه می‌دهد: «با شروع ماه‌های گرم سال به‌خصوص در اواخر فصل بهار و تابستان اختلالی که بسیاری از مردم با آن مواجه می‌شوند گرمازدگی است. این مهم اگرچه قابل پیشگیری است، اما درصورتی‌که در مراحل اولیه بیماری مداوا نشود، ممکن است به سمت مرگ پیش برود.»
عضو هیئت‌علمی دانشکده پزشکی اراک می‌افزاید: «سن زیر ۵ سال و بالای ۶۵ سال، قرارگرفتن در محیط و فضا‌های گرم و سربسته، پوشیدن لباس‌های تیره، عدم مصرف مایعات به میزان کافی، چاقی، مصرف دارو و مواد ادرارآور مثل چای و قهوه و مصرف داروهای دیورتیک مثلاً لازیکس، فرد را بیشتر مستعد گرمازدگی می‌کند.
گرمازدگی مانند هر بیمار دیگری از یک فاز اولیه شروع و نهایتاً به یک فاز انتهایی ختم می‌شود؛ گرفتگی عضلانی ناشی از گرما اولین مرحله از گرمازدگی است. در این مرحله فرد دچار گرفتگی عضلانی در ساق پا می‌شود؛ البته هنوز فرد هوشیار است و علائم حیاتی مناسبی دارد.»
وی می‌افزاید: «برای درمان در مرحله اول لازم است که فرد را سریع از محیط گرم خارج کرده و مایعاتی مثل آب، پودر‌های «او آر اس»، پودر پدی لاکت، دوغ و آبمیوه برای فرد گرمازده تجویز کرد.
اگر در مرحله گرفتگی عضلانی اقدام مناسبی انجام نشود، فرد وارد مرحله خستگی گرمایی خواهد شد که سن بالای ۶۵ سال و کمتر از ۵ سال، فعالیت در محیط‌های گرم و مرطوب از ریسک فاکتور‌های این مهم است. علائم این مرحله به‌صورت گیجی، ضعف، سردرد، خواب‌آلودگی، تهوع، استفراغ، فشارخون پایین، ضربان قلب بالا و تنفس تند و تب خفیف مشخص خواهد شد.»
دکتر جوکار می‌گوید: «مهم‌ترین جنبه معالجه در مرحله دوم قطع تمامی فعالیت‌های بدنی و انتقال فرد به محیطی خنک است؛ همچنین می‌توان با نمدار کردن لباس‌های وی به بهبود وضعیت بیماری کمک کرد؛ لازم به ذکر است که به دلیل اینکه فرد در این مرحله گیج و خواب‌آلوده است شاید امکان مصرف مایعات خوراکی برای فرد وجود نداشته باشد ازاین‌رو مجبور به تزریق سرم وریدی بشویم که سرم نرمال سالین نه دهم درصد بسیار مناسب است.»
این پزشک متخصص طب اورژانس در تکمیل صحبت‌هایش می‌افزاید: «در ادامه سیر گرمازدگی، اگر در مرحله قبل نیز اقدام مؤثری انجام نگیرد و ماندن در محیط گرم و ادامه فعالیت در آن محیط تداوم یابد، بیمار وارد فاز سکته گرمایی می‌شود که عدم تمرکز، تعریق کم، برافروختگی پوست، فشارخون پایین و تب بالا و کاهش سطح هوشیاری، تشنج و سرانجام مرگ از علائم این مرحله خواهد بود و جهت درمان، بیمار باید بلافاصله به بیمارستان منتقل و اقدامات لازم مایع درمانی وریدی و کاهش دمای بدن برای وی انجام شود.»
سکته گرما و مرگ!
این روزها با وجود هوای گرم تمایل داریم زمان بیشتری را در خارج از آفتاب و هوای گرم سپری کنیم، اما مهم است که تفاوت گرمازدگی و سکته گرما را بدانیم و با علائم این دو بیماری آشنا باشیم.
گرمازدگی ممکن است با کلافگی ناشی از گرما شروع شده و حتی به مرگ نیز ختم شود! لذا این موضوع را باید جدی بگیریم و با اقدامات درمانی آن آشنا شویم. گرمازدگی زمانی اتفاق می‌افتد که بدن شما در پاسخ به عوامل خارجی مانند درجه حرارت بالا، بیش از حد گرم شود. گرمازدگی می‌تواند برای هرکسی اتفاق بیفتد. معمولاً در ورزشکاران، به‌ویژه افرادی که در هوای گرم تابستان در محیط باز ورزش می‌کنند، اتفاق می‌افتد. اگر در اتومبیل یا مکان دیگری باشید که تهویه هوا نداشته باشد نیز ممکن است دچار گرمازدگی شوید. نوزادان، کودکان و همچنین سالمندان بیشتر در معرض خطر هستند.
حسین بهزادی یک امدادگر اورژانس برایمان توضیح می‌دهد: «سکته گرما، وضعیتی خطرناک‌تر و شدیدتر از گرمازدگی است، اما ممکن است گرمازدگی به سکته گرما تبدیل شود. منظور از سکته گرما این نیست که فرد دچار سکته مغزی یا سکته قلبی ناشی از گرما بشود. در علم پزشکی برای گرمازدگی دوتا اصطلاح هست: گرمازدگی، سکته گرما.
این دومی را جدا کردند، چون خیلی وضعیت شدیدتری هست و نیاز به کمک‌های پزشکی فوری دارد؛ بنابراین سکته گرما وضعیتی جدی‌تر و شدیدتر از گرمازدگی است. اگر گرمازدگی رفع نشود، می‌تواند خیلی سریع تبدیل به سکته گرما شود، حدوداً ۳۰ دقیقه پس از گرمازدگی.»
وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «علائمی که کمی شدیدتر هستند (سکته گرما) شامل: سردرد، دمای بدن بالاتر از ۴۰ درجه سانتی‌گراد، گیجی، ازدست‌دادن هوشیاری، همچنین ممکن است پوست شما خشک یا حتی مرطوب شود. ضربان قلب شما افزایش یابد. تشنج و کما ممکن است رخ دهد. تمام این موارد یک شرایط فوریت پزشکی که باید هرچه سریع‌تر به پزشک مراجعه کنید.
سکته گرما بسته به اینکه دمای بدن چقدر بالا باشد، می‌تواند عوارض مختلفی ایجاد کند. عوارض شدید شامل: آسیب به‌اندام‌های حیاتی: بدون پایین آوردن دمای بدن، گرمازدگی می‌تواند باعث تورم مغز یا سایر‌اندام‌های حیاتی بدن شود. پس از آن احتمالاً آسیب دائمی خواهد شد.
مرگ: بدون درمان سریع، گرمازدگی می‌تواند کشنده باشد.»
گروه‌های پرخطر
هرکس ممکن است دچار گرمازدگی بشود، اما فاکتورهای خطر نیز وجود دارند که باید مدنظر قرار بگیرند.
سارا نصیری یک پزشک عمومی برایمان توضیح می‌دهد: «نوزادان و کودکان زیر ۴ سال و بزرگسالان بالای ۶۵ سال بیشتر در معرض خطر گرمازدگی قرار دارند. توانایی بدن در تنظیم درجه حرارت در کودکان کاملاً رشد نکرده است. همچنین به دلیل بیماری، داروها و یا سایر موارد در افراد مسن این توانایی کاهش می‌یابد.» داروهایی که توانایی بدن را برای پرآب ماندن و واکنش مناسب به گرما تحت‌تأثیر قرار می‌دهند شامل مواردی هستند که: برای درمان فشارخون بالا و مشکلات قلبی (مسدودکننده‌های بتا، ادرارآورها)، کاهش علائم آلرژی (آنتی‌هیستامین)، آرام‌بخش و کاهش‌دهنده‌های علائم روان‌پزشکی، داروهای ضد توهم (ضد روان‌پریشی)، محرک‌های مربوط به اختلال کمبود توجه/بیش‌فعالی و محرک‌های غیرقانونی، بدن را در برابر گرمازدگی آسیب‌پذیرتر می‌کند.»
وی در ادامه به فاکتورهای دیگری که تشدیدکننده گرمازدگی در افراد هستند اشاره کرده و می‌گوید: «وزن بیش از حد می‌تواند روی توانایی بدن در تنظیم درجه حرارت تأثیر بگذارد و باعث شود بدن گرم‌تر شود.
اگر به هوای گرم عادت ندارید، بیشتر مستعد ابتلا به گرمازدگی هستید. اگر به آب‌وهوای گرم سفر کنید و به آن عادت نداشته باشید، ممکن است دچار سکته گرما شوید. پنکه و کولر می‌تواند باعث شود شما احساس بهتری داشته باشید. به‌خصوص برای خنک شدن و کاهش رطوبت بسیار کمک‌کننده هستند. (البته کولرهای آبی رطوبت محیط را زیادتر می‌کنند!)
برخی بیماری‌های مزمن مانند بیماری‌های قلبی یا ریوی ممکن است خطر گرمازدگی را افزایش دهد.»
برای جلوگیری از بروز گرمازدگی چه کنیم؟
برای جلوگیری از گرمازدگی وقتی که برای مدت طولانی در معرض تابش آفتاب یا در یک محیط گرم هستید و همچنین قبل و بعد و در طی ورزش، آب زیادی بنوشید. قبل از اینکه کاملاً احساس تشنگی کنید، آب بنوشید؛ یعنی منتظر نباشید تا احساس تشنگی کنید و سپس آب بنوشید. هنگام نوشیدن آب بیشتر از آن حدّی که فکر می‌کنید نیاز به آب دارید، آب و مایعات بنوشید؛ مخصوصاً وقتی که خیلی عرق کرده‌اید. برای جلوگیری از گرمازدگی موقعی از روز را که هوا خیلی گرم است؛ مثل سر ظهر و بعدازظهر در منزل یا یک جای خنک استراحت کنید و بیرون نیایید.
قبل از فعالیت زیاد و ایستادن در معرض آفتاب، سعی کنید به هوای گرم تابستان عادت کنید. سیستم تنظیم دمای بدن شما هنگامی که به گرما عادت کرده باشد، بهتر عمل خود را انجام خواهد داد.
برای جلوگیری از گرمازدگی، اگر یک دونده استقامتی یا یک دوچرخه‌سوار هستید و می‌دانید که مسابقات شما در شرایط آب‌وهوایی گرم برگزار خواهد شد، باید قبل از شروع مسابقه، خود را با این شرایط وفق دهید؛ یعنی در هوای گرم، تمرین کنید. این عمل باعث می‌شود بدنتان به گرما عادت کند. در مواقع انجام تمرین به مقدار کافی آب و مایعات بنوشید.
کمتر جلوی نور خورشید بایستید. وقتی جلوی آفتاب کار می‌کنید، روی سرتان کلاه بگذارید؛ بهتر است لبه‌دار باشد تا روی صورتتان سایه ایجاد کند. سر شما نسبت به گرما حساس است.
برای پیشگیری از گرمازدگی در هوای گرم لباس‌های گشاد، نازک و رنگ روشن بپوشید. لباس کتان از همه بهتر است؛ زیرا باعث می‌شود هوا به‌راحتی از آن عبور کند و عرق شما خشک شود.
در هوای گرم پنجره‌ها را باز کنید یا از یک سیستم خنک‌کننده مثل پنکه، کولر و فن استفاده کنید. سعی کنید وعده‌های غذایی‌تان را سبک و به مقدار کم میل کنید. برای جلوگیری از گرمازدگی در آب‌وهوای گرم یا مرطوب فعالیت شدیدی انجام ندهید؛ به‌خصوص اگر به این آب‌وهوا عادت ندارید. درصورتی‌که دارو مصرف می‌کنید، از پزشک خود سؤال کنید که آیا این دارو با تنظیم دمای بدن شما تداخل می‌کند یا خیر؟ اگر داروی مصرفی شما در تنظیم دمای بدنتان مداخله می‌کرد، باید فعالیت بدنی‌تان را در هوای گرم کاهش دهید و به مقدار کافی آب و مایعات بنوشید.
باید از علائم خطر گرمازدگی آگاه باشید تا هنگام بروز این علائم، اقدامات لازم را انجام دهید. به‌خاطر داشته باشید که این علائم می‌توانند به‌تدریج و در طی چند روز یا اینکه به طور ناگهانی بعد از یک فعالیت شدید بروز کنند. اِدم یا ورم ناشی از گرما و عرق سوز شدن نشان می‌دهند که بدن شما تحت استرس ناشی از گرماست. در حالت اِدم ناشی از گرما، رگ‌های خونی بدن گشاد شده و باعث می‌شوند مایعات زیر پوست بدن جمع شوند که در این صورت دست‌ها و پاها متورم می‌شوند.
ممکن است ابتدا با احساس تنگ شدن انگشتر یا کفش‌ها متوجه این تورم شوید. ورم یا اِدم و عرق سوز شدن خطرناک و مضر نیستند، ولی نشان می‌دهند که باید برای پیشگیری از عوارض جدی گرمازدگی، دمای بدنتان را کاهش دهید. دقت کنیم! گرمای هوا راه‌گریزی جز رعایت توصیه‌های بهداشتی و پزشکی ندارد؛ در نتیجه توجه داشته باشیم با درنظرگرفتن این توصیه‌های بهداشتی و درمانی جلوی گرفتار شدن در دام گرمازدگی را بگیریم. مصرف ماست، آب پیاز، سرکه سیب، شربت خاکشیر، عسل و شربت سکنجبین در کنار دوش گرفتن با آب خنک، از بهترین روش‌های درمان خانگی گرمازدگی در طب سنتی محسوب می‌شوند. انواع ماست به‌خاطر وجود آب، پروتئین‌ها، مواد معدنی و ویتامین‌ها و همچنین پروبیوتیک‌ها می‌تواند به‌عنوان درمان خانگی گرمازدگی به کار رود. دو قاشق ماست را با کمی نمک و پودر زیره در یک لیوان آب حل کنید و به فرد گرمازده بدهید. دوغ هم می‌تواند یک جانشین مؤثر به‌جای ماست باشد.