جایگاه مساجد در نشر فرهنگ دینی و رسیدگی به مشکلات مردم-بخش دوم

پیگیری و حل مشکلات مردم با محوریت مسـجد

کد خبر: ۲۴۴۲۰۷

تاریخ: ۰۳ تير ۱۴۰۱ - ۱۹:۵۵

معبد در همه‌ ادیان هست -که می‌نشینند در آنجا و عبادت می‌کنند- لکن مسجد با معابد مسیحی و یهودی و بودایی و بعضی جاهای دیگر که ما دیده‌ایم یا شنیده‌ایم متفاوت است. در مسجد، پیغمبر اکرم نمی‌رفت فقط نماز بخواند و بیرون بیاید؛ کاری که برای اجتماع پیش می‌آمد و مهم بود، صدا می‌زدند: اَلصلوهًْ جامِعَهًْ؛ بروید به سمت محل صلات؛ برای چه؟ برای اینکه راجع به مسئله‌ جنگ مشورت کنیم یا خبر بدهیم یا همکاری کنیم یا بسیج کنیم امکانات را و بقیّه‌ چیزها؛ و شما در تاریخ اسلام مشاهده می‌کنید که مساجد، مرکزی برای تعلیم بود؛ می‌شنویم و در روایات می‌خوانیم که در مسجدالحرام یا مسجدالنّبی حلقه‌ درس زید و عمرو و بکر از نحله‌های مختلف فکری و مذهبی وجود داشت؛ معنای این خیلی متفاوت است با کلیسا یا با کنیسه‌ یهودی که فقط می‌روند آنجا، یک عبادتی می‌کنند و بیرون می‌آیند. مسجد پایگاه است و این پایگاه بر محور ذکر و نماز است. (رهبر انقلاب – 31 مرداد 95)
مسجد در هر محله‌ یا منطقه‌ای، ظرفیتی گرانبها در راستای ارتقای سطح فرهنگی و حل معضلات اجتماعی است، همچنان که در صدر اسلام نیز کارکردی چندجانبه داشت.
بنا بر گواه تاریخ، پیامبر اسلام(ص) در هر مکانی که برای اولین بار حضور می‌یافت، مسجدی بنا می‌کرد. در واقع زیر ساخت و عامل اصلى همه تحولات فردى و اجتماعى در سیره نبوى، مسجد بود، زیرا اولین اقدام آن حضرت در بدو ورود به مدینه، تأسیس مسجدی بود که اکنون با عنوان مسجدالنبی از آن یاد می‌شود.
اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام نیز به تبعیت از سیره نبوی، نگاه وسیعی به این مکان مقدس داشتند و از مسجد به عنوان پایگاهی عبادی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و حتی نظامی بهره می‌بردند.
اهمیت ساخت مسجد و مسجد داری
مسجدی‌ها در کنار پیامبران الهی همچون ابراهیم خلیل
قرار دارند زیرا انبیا پای کار مسجد و آبادانی آن قرار داشتند.
این را آیت‌الله عبدالکریم عابدینی، امام جمعه قزوین می‌گوید و درخصوص اهمیت ساخت مسجد و مسجد داری اظهار می‌دارد: «باید بدانیم مسجد برای امام جماعت، هیئت امنا، بسیج و بانی مسجد نیست و در حیطه اختیارات ما قرار ندارد. در قرآن کریم می‌خوانیم که مسجد فقط برای خداست اگر به همین سخن توجه داشته باشیم بسیاری از اختلافات و درگیری‌ها کنار رفته و محبت و همدلی جایگزین آن می‌شود.»
نماینده ولی‌فقیه در استان قزوین اذعان می‌کند: «مسجد برای خداست و ما نیز تا زمانی که می‌توانیم در راستای دستورات الهی، خالصانه خادم آن باشیم به درد مسجد خواهیم خورد، اگر ما برای مساجد زحمت باشیم فایده‌ای نخواهیم داشت. که فقط در حوزه مالی، خادمی، امام جماعتی، منبری و هیئت امنایی توانمند باشد نمی‌تواند به مسجد خدمت کند و جاذبه محتوایی ایجاد کند؛ پول، شهرت، مدیریت و خطیب خوب بودن نمی‌تواند مسجد را جذاب و آباد کند.»
آیت‌الله عابدینی با بیان اینکه کسی که به خدا و روز قیامت ایمان دارد می‌تواند مساجد را آباد کند، می‌افزاید: «کسی که دغدغه دین و اعتقادات را داشته باشد، می‌تواند مسجد را از لحاظ ظاهری و باطنی آباد کند. در احادیث می‌خوانیم که قلب ما با ذکر و یاد خدا آباد می‌شود مسجدی که ذکر و یاد خدا و معنویت را برای ما فراهم نکند و با مال شبهه‌دار، ساخته شده باشد، مسجد نیست بلکه یک سالن است.»
به گفته او؛ مسجد یک فرصت ضروری و عالی در اسلام است و هیچ مکانی همچون مسجد در مبانی اسلام مورد تاکید قرار نگرفته است، پیامبر گرامی اسلام برای برپایی احکام دینی به ساختن مسجد اقدام کردند. ساخت مسجد در هر محله‌ای جزو وظایف ماست، البته نباید برای هر مسجد یک معارض ایجاد کرد و عنوان حسینیه و مهدیه را بر آن قرار دهیم، مسجد نباید تعطیل شود و باید با همان ویژگی‌های مسجدی ساخته شود.
آیت‌الله عابدینی عنوان می‌دارد: «مسجد محلی برای اتحاد، همبستگی و وحدت است و باید برای حل اختلافات استفاده شود و به پایگاهی برای حل مشکلات مردم تبدیل شود؛ زیرا اگر ما حرمت مسجد را حفظ کنیم هیچ زمانی دچار اختلاف و درگیری با دیگران نمی‌شویم. باید بدانیم که اهداف اسلام و اهداف رهبر دینی در هر دوره‌ای باید در مسجد مطرح شده و در دل مردم نفوذ پیدا کند، برای نمونه استکبارستیزی یکی از اهداف ماست این موضوع باید در مسجد برای مردم آگاه‌سازی شود.»
پیگیری اهداف انقلاب در مساجد
در دوران معاصر، یعنی دوران شکل‌گیری نهضت امام خمینی(ره) و به دنبال آن، پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مساجد به عنوان پایگاه‏‌های مردمی نقش بسیار مهمی را در راستای پیشبرد اهداف انقلاب برعهده داشتند.
امام جمعه قزوین در این باره تصریح می‌کند: «ما باید به گونه‌ای رفتار کنیم که حتی اگر به یک بی‌نماز ظلم و ستم شد، به مسجد، امام جماعت، بسیج و هیئت امنای مسجد پناه بیاورد. مسجد باید گره‌گشای مشکلات مردم جامعه باشد. اگر مسجد ما این نقش را ایفا کرد آن زمان مساجد به یک پایگاه دینی تبدیل می‌شود، اما امروز ما مساجد را فقط به نمازگزاران مساجد اختصاص دادیم درصورتی که مسجد پایگاهی برای همه بندگان خداست. امروز ما با اهداف اصلی مسجد فاصله بسیاری داریم، زمان جنگ، مساجد برای جبهه‌های دفاع مقدس یارگیری می‌کرد، امروز هم باید در زمان وقوع فتنه‌ها چشم امید مردم و ملت ایران به مساجد باشد.»
آیت‌الله عابدینی معتقد است: «در طول همه فعالیت‌های مساجد در هر زمان و مناسبتی ما باید به شکلی عمل کنیم که مسجد محل یارگیری برای انقلاب باشد، باید کاری کنیم که مسجد به میزانی جاذبه داشته باشد که نوجوانان و جوانان ما مسجد را دلخوشی و پناهگاه خود ببینند. آموزش معارف دینی و مبانی و احکام دینی باید در مساجد اتفاق بیفتد و هر مسجدی باید کانون تفسیر قرآن و شرح نهج‌البلاغه باشد، اگر مسجدی این ویژگی را ندارد، یعنی ما کوتاهی کرده‌ایم و این مسجد نمره منفی می‌گیرد. مساجد یک دانشگاه جامع و تعطیل‌ناپذیر است و همیشه باید با جاذبه باشند و همه اقشار را باید مساجد جذب کرده و پاسخگوی شبهات مردم نمازخوان و غیرنمازخوان باشد.»
رهبر کبیر انقلاب اسلامی همواره مساجد را محور پیروزی‌های بزرگ معرفی می‌کردند و خود تأکید داشتند «این مساجد بودند که این پیروزى را براى ملت ما درست کرد.» (صحیفه امام، ج‏13،ص15)  در نگاه ایشان، مساجد محلی برای قیام به حق تلقی می‌شد تا جایی که فرمود؛ «جنگ‌هایى که در اسلام مى‌‏شده است، بسیارى از آن از مسجد طرحش ریخته مى‌‏شد.» (صحیفه امام، ج‏8) و نیز جایی دیگر فرمودند «مسجد در اسلام و در صدر اسلام همیشه مرکز جنبش و حرکت‌هاى اسلامى بود.»
تسنیم در مطلبی به آسیب‌شناسی کارکرد مساجد در سال‌های اخیر پرداخته، می‌نویسد: سوگوارانه با وجود اهمیتی که این پایگاه عظیم مردمی در راستای تقویت پایه‌های عبادی، فرهنگی و اقتصادی دارد، شاهد کاهش کارکرد آنها در محلات بودیم تا زمانی که شیوع ویروس کرونا در این سه سال اخیر بهانه‌ای برای ورود جدی مساجد به عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی محلات را فراهم کرد؛ به این ترتیب پس از مدت‌ها کیفیت کارکرد مساجد را در صحنه عمل مشاهده کردیم.
کارکردهای سه گانه مسجد
اهمّ کارکردهای مساجد در سه سطح فرهنگی‌، سیاسی- اجتماعی و اقتصادی تعریف می‌شود. مساجد از صدر اسلام تا کنون دارای کارکرد اجتماعی و فرهنگی با محوریت اقامه نماز بوده است. هدف از فعالیت‌های فرهنگی، تقویت باورهای دینی و اعتقادی در نمازگزاران و مردم محله است. برای این مهم از ابزارهای روز همچون فضای مجازی گرفته تا قالب‌های هنری را می‌توان به عنوان ابزار انتقال مفاهیم دینی و فرهنگی یاد کرد. فعالیت‌های فرهنگی بسته به نوع مخاطب آن، دارای تنوع است، اما در هر صورت، محوریت آن باید مبتنی بر اقامه نماز و ارزش‌های ناب اسلام باشد؛ متأسفانه گاهی فعالیت‌های فرهنگی که در مساجد شکل می‌گیرد، هیچ تناسبی با ارزش‌های دینی و انقلابی ندارد؛ به عنوان مثال برگزاری مراسم‌های خارج از عرف به بهانه جذب نمازگزار به مسجد، از جمله ایام ولادت‌ها و شهادت‌ها که گاهی با موسیقی همراه است. در یک نگاه کلی، فعالیت‌های فرهنگی شامل نماز جماعت، قرائت قرآن، آموزش تلاوت و بیان تفسیر قرآن، انواع آموزش‌های هنری شامل سرود، نمایش، هنرهای تجسمی، سخنرانی، مشاوره معنوی، جلسات پرسش و پاسخ و سایر موارد است.
به گفته کارشناسان دینی؛ هدف اصلی از تقویت کارکرد اجتماعی مساجد، حل مشکلات اجتماعی محلات و ارتقای سبک زندگی در بستر خانواده‌ها و حل معضلات خانوادگی و نیز افزایش آگاهی سیاسی است. البته این کارکرد در مناطق مختلف، قالب‌های دیگری از جمله کنترل تنش‌های اجتماعی در زمینه حفظ وحدت و تقریب مذاهب به خود می‌گیرد. در یک نگاه کلی، فعالیت‌های اجتماعی در مساجد عبارتند از حل اختلافات مردمی‌، رفع اختلافات خانوادگی، ارتقای سبک زندگی، رشد آگاهی‌های سیاسی، مقابله با تهاجم فرهنگی، امر به معروف و نهی از منکر، برطرف کردن مشکلات مسلمانان، رسیدگی به نیازمندان، عیادت بیماران، ترغیب به امر ازدواج و تسهیل آن و...
کارکرد اقتصادی مساجد به معنای تأمین نیازهای اولیه نیازمندان محله یا منطقه است. یکی از سنت‌های زیبایی که قبلاً به وفور دیده می‌شد، ایجاد صندوق قرض‌الحسنه و اعطای وام به نیازمندان بود که اکنون به دلایلی همچون تورم شدید اقتصادی کمی رنگ باخته است.‌ در واقع زمانی که میزان درآمد افراد جامعه کاهش می‌یابد و تورم موجب می‌شود که اشخاص، سطح بیشتری از درآمد خود را صرف امور جاری و متعارف زندگی کنند، در چنین شرایطی از منابعی که پیش از این صرف اموری مانند قرض‌الحسنه می‌شد، کاسته می‌شود. در کنار آن، تهیه بسته‌های معیشتی از دیگر اقدامات مؤثری است که در زمینه تقویت کارکرد اقتصادی مؤثر است. این مسئله از زمان شیوع بیماری کرونا به صورت فزاینده در مساجد شکل گرفت و در قالب نهضت مواسات، ثمرات خاص خود را به همراه داشت.
آیت‌الله کاظم صدیقی، امام جمعه موقت تهران نیز درخصوص منزلت مسجد در جامعه اسلامی به باشگاه خبرنگاران جوان می‌گوید: «مردم در زمان بروز مشکلات اجتماعی و اقتصادی به مساجد پناه می‌برند که از این لحاظ مساجد پناهگاه امنی برای مردم برای برطرف شدن مشکلاتشان است. خداوند متعال نماز را سنگر مردم قرار داده که بهترین حالت نماز این است که با جماعت و در مسجد خوانده شود، زیرا که خداوند متعال بر اتحاد بین مسلمانان تاکید زیادی دارد که این امر توسط نماز جماعت محقق می‌شود.»
او ادامه می‌دهد: «مسجد محل آموزش، تربیت و روشنگری در مورد استکبار دشمنان اسلام است و اگر جوانان عادت به رفتن به مساجد کنند، از دوستان ناباب و وسوسه‌های شیطانی در امان می‌مانند. امام جماعت مساجد باید پاسخگوی نیازهای محله خود در زمینه‌های اخلاق، احکام، اعتقادات و شبهات رایج باشند و در این راه علاوه‌بر صبر باید اخلاقیات و معارف را مدنظر قرار دهند. جوانی که اهل مسجد و نمازجماعت باشد، دنبال شبهات و وسوسه‌های شیطانی نمی‌رود و تمامی این مسائل برای او حل شده است.»