نگاهی به وضعیت منابع آبی کشور و راه‌های صرفه‌جویی (بخش پایانی)

همراهی مردم و مسئولان در تغییر الگوی مصرف و مدیریت آب

کد خبر: ۲۴۴۰۴۱

تاریخ: ۳۱ خرداد ۱۴۰۱ - ۱۷:۵۰

گالیا توانگر

سال‌هاست که زنگ خطر کم آبی به صدا درآمده و کم‌آبی، موضوعی تکراری ا ست، اما کارشناسان و متولیان آب، وضعیت تأمین آب کشور را نسبت به سال‌های قبل، بحرانی تر  ارزیابی می‌کنند. طبق آمارها، بیش از ۷۲ ‌درصد منابع آب تجدیدپذیر ایران مصرف شده است؛ این در حالی است که بر اساس شاخص های بین‌المللی، کشوری که بیش از ۴۰ ‌درصد منابع تجدیدپذیر خود را مصرف کند، با بحران کم‌آبی مواجه است.

اتابک جعفری لور مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب ایران آخرین تعداد شهرهای دارای تنش آبی کشور را ۲۷۲ شهر اعلام کرده و هشدار می‌دهد: «اگر ما مدیریت نداشته باشیم و موضوع کاهش مصرف آب در دستور کار مشترکان قرار نگیرد، احتمال افزایش شهرهای دارای تنش آبی به ۶۰۰ شهر هم وجود دارد. با برنامه‌ریزی منسجمی که برای هرکدام از شهرها داشته‌ایم اجازه نمی‌دهیم تعداد شهرهای دارای تنش آبی کشور به این عدد برسد و روند آن نزولی خواهد شد.»

آغاز قطع آب مشترکان بد مصرف  از ابتدای تیرماه

در اردیبهشت‌ماه در مجموع 4 هزار و 953 روستای کشور تحت پوشش آبرسانی سیار بودند که باتوجه‌به وضعیت بارندگی امسال، پیش‌بینی می‌شود در تابستان به حدود 6000 تا 7000 روستا افزایش پیدا کند.

اتابک جعفری لور مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور ضمن بیان مطلب بالا می‌گوید: «پس از تذکر و اخطار در چند مرحله به افراد بد مصرف، از ابتدای تیر امسال انشعاب آنها قطع می‌شود و بر اساس جداول تنظیم‌شده، این قطعی آب از چند ساعت آغاز و در مراحل بعدی شامل موارد جدی‌تر نیز می‌شود.»

وی در ادامه می‌گوید: «باتوجه‌به لزوم تأمین آب پایدار برای شهروندان، شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور اقدام به تشکیل قرارگاه‌های رصد و پایش وضعیت آب شرب شهرها و روستاها و برگزاری روزانه و مستمر جلسات این قرارگاه‌ها کرده است.»

جعفری لور با بیان اینکه بر اساس نتایج ناشی از این جلسات 272 شهر دارای مشکلات تأمین، انتقال و توزیع شناسایی شدند، توضیح می‌دهد: «به‌منظور به‌حداقل‌رساندن مشکلات و ارائه بهترین خدمات، برای تمامی این شهرها پروژه‌های مختلفی در محورهای مدیریت مصرف آب، حفر و تجهیز چاه، احداث مخازن ذخیره، اجرای خطوط انتقال آب، احداث تصفیه‌خانه و اجرای پروژه‌های ارتقای کیفی و تکمیل طرح‌های آبرسانی در حال اجراست.»

وی می‌افزاید: «کاهش بارش‌ها تاثیر قابل توجهی بر منابع آب سطحی و زیرزمینی گذاشته‌اند؛ با این وجود با برنامه‌های در دست اجرا، ان‌شاءالله آب شرب هیچ کدام از شهرهای کشور با‌تانکر آبرسانی نخواهد شد.»

مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور تصریح می‌کند: «در برخی از روستاهای کشور به دلایلی از جمله عدم تکمیل طرح‌های آبرسانی یا خشک‌شدن منابع تأمین آب، آب شرب موردنیاز از طریق ‌تانکرهای آبرسانی سیار تأمین می‌شود.»

جعفری لور درخصوص احتمال قطعی آب در تابستان می‌گوید: «سیاست اصولی و مأموریت شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور تأمین پایدار آب برای مردم در تمام ایام سال است؛ اما باید توجه داشت امسال با وجود خشکسالی‌ و کم‌آبی کم‌سابقه در بیشتر استان‌ها به‌ویژه در استان‌های شرق و جنوب کشور، با اقداماتی از جمله حفر چاه، افزایش مخازن، افزایش خطوط انتقال و ارتقای تصفیه‌خانه‌ها در شهر‌های دارای تنش آبی، آب آشامیدنی این شهر‌ها را در تابستان و پاییز تأمین می‌کنیم.»

وی می‌افزاید: «با مجموعه این اقدامات و همچنین با همراهی خوب مشترکین به‌ویژه در شهرهایی که دچار تنش آبی هستند، تلاش خواهیم کرد که امسال در هیچ نقطه‌ای از کشور قطعی برنامه‌ریزی‌شده آب نداشته باشیم.»

مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور در پاسخ به سؤالی درخصوص برخورد با مشترکان پرمصرف اذعان می‌دارد: «مشترکان بد مصرف آن دسته از مشترکانی هستند که دوبرابر الگوی تعیین شده، آب مصرف کرده‌اند.»

جعفری لور با بیان اینکه متوسط الگوی مصرف در کشور حدود 14 مترمکعب در ماه است، متذکر می‌شود: «پس از تذکر و اخطار در چند مرحله به افراد بد مصرف، از ابتدای تیر امسال انشعاب آنها قطع می‌شود و بر اساس جداول تنظیم‌شده، این قطعی آب از چند ساعت آغاز و در مراحل بعدی شامل موارد جدی‌تر نیز می‌شود که با همکاری خوبی که مردم عزیزمان دارند، یقین دارم هرگز به این مرحله نخواهیم رسید.»

وی خاطرنشان می‌کند: «هم‌اکنون نیز تعداد مشترکان بد مصرف در کلان‌شهری مثل تهران حدود پنج درصد است که البته این مشترکان تا 15 درصد آب را مصرف می‌کنند.»

ضرورت اصلاح شیوه‌های مدیریتی آب

در سال ۱۴۰۱ به لحاظ وضعیت بارش ها و حجم ذخایر سدها شرایط نسبت به سال‌های قبل متفاوت و بحرانی تر است.

بارش‌ها از ابتدای سال آبی جاری (اول مهر ۱۴۰۰) تا آخر فروردین ۱۴۰۱ نسبت به دوره بلندمدت با کاهش 29/4 درصدی همراه است. کاهش بارش در حالی است که میزان مصرف به‌شدت افزایش‌یافته است و هرچه روزها گرم‌تر می‌شوند، این میزان بیشتر خواهد شد. طبق ارزیابی ها، متوسط بارش در ایران یک‌سوم میانگین جهانی است. در این میان، کاهش ذخایر آب پشت سد ها با تغییرات اقلیمی و کاهش نزولات جوی مرتبط است. میزان متوسط بارش در ایران برابر با ۲۵۰ میلی‌متر در سال است که این رقم معادل یک‌سوم متوسط بارش جهانی است.

از سوی دیگر، نرخ متوسط تبخیر در کشور ما معادل ۲۱۰۰ میلی‌متر در سال است که این رقم معادل سه برابر نرخ متوسط جهانی است. سه برابر بودن نرخ تبخیر در کنار یک‌سوم بودن نرخ بارش، شرایط پیچیده ای را به وجود می آورد. مجموع این عوامل باعث شده است تا سال پیش رو به یکی از سال‌های سخت ایران به لحاظ تأمین منابع آب تبدیل شود.

دلایل بروز بحران آبی چیست؟ تحلیلگران معتقدند، وضعیت فعلی منابع آب ایران، نشان دهنده مدیریت اشتباه در این حوزه است.

‎صرفه‌جویی ۴۰۰ میلیون مترمکعب آب

با تغییر ساعت آبدهی فضای سبز

هفته نخست تیرماه، همزمان با شروع فصل تابستان، هفته صرفه‌جویی در مصرف آب نام‌گذاری شده است و هدف از این نام‌گذاری افزایش آگاهی عمومی و ایجاد انگیزه و علاقه‌مندی برای مدیریت مصرف آب و اطلاع‌رسانی به مردم درباره مشکلاتی است که در اثر مصرف بی‌رویه آب با آن دست‌به‌گریبان می‌شوند.

محسن موسوی خوانساری  کارشناس محیط‌زیست مدعی است: « اگر آبیاری فضای سبز شهرهای کشور در زمان شب انجام شود, تنها در ۳ ماه تابستان حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب آب در آبیاری فضای سبز کشور صرفه‌جویی خواهد شد.»

وی توضیح می‌دهد: «هفته اول تیرماه به‌عنوان هفته صرفه‌جویی در مصرف آب نام‌گذاری شده است که هدف آن آگاهی‌رسانی درباره اهمیت صرفه‌جویی در مصرف آب در فصل تابستان است. سه ماه نخست سال 1401 به دنبال سال 1400 سالی تقریباً خشک بوده است، اما با این ‌وجود در بسیاری از موارد همچنان عادت‌های مصرف آب در کشور مانند سال‌های پرآبی است.»

این کارشناس محیط‌ زیست ادامه می‌دهد: «رفتار ما با منابع آب مانند مردم کشورهای پرآب است و ما توقع داریم هرآنچه که نیاز است را از مصرف منابع آب به دست بیاوریم. یکی از این رفتارها مصرف آب برای آبیاری فضای سبز است؛ در تهران سالانه بیش از 300 میلیون مترمکعب آب برای آبیاری فضای سبز مصرف می‌شود که بخشی از این آب از طریق چاه‌ها و قسمتی نیز توسط آب لوله‌کشی تأمین می‌شود. با وجود این سرانه مصرف بالای آبیاری، شهرداری تهران هیچ توجهی به چیدمان فضای سبز شهری نمی‌کند و در آبیاری آنها نیز مدیریت درستی ندارد.»

وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «در شهری مانند تهران که متوسط بارندگی 210 میلی‌متر در سال و در حدود یک‌چهارم متوسط جهانی است. فضای سبز شهری باید مطابق با الگوی مناطق خشک و نیمه‌خشک باشد. به‌عنوان‌مثال درختانی چون زبان گنجشک، ارغوان و سنجد گونه‌های مناسبی برای این آب‌وهوا هستند اما در مقابل درختانی مانند چنار, بید مجنون و یا چمن‌کاری به‌هیچ‌وجه گونه‌های مناسبی برای فضای سبز تهران نیستند و تنها مصارف آب را بالا می‌برند.»

موسوی خوانساری ضمن انتقاد از حجم زیاد چمن‌کاری در تهران می‌گوید: «مشکل دیگری که درموضوع چمن وجود دارد این است که آبیاری آن با وجود قرار داشتن در سال‌های خشک همچنان در میانه ظهر انجام می‌شود و به دلیل زمان‌بندی نامناسب آبیاری, نیمی از این آب تبخیر می‌شود.»

وی تصریح می‌‌کند: « راه‌های متنوعی برای کنترل مصرف آب در آبیاری فضای سبز وجود دارد که اولین راهکار تغییر پوشش سبز فضای سبز تهران از گونه‌های آب‌بر

به‌گونه‌هایی است که آب‌بری کمتری دارند. باید با استفاده از نظر کارشناسان متخصص، فضای سبز هر یک از شهرهای کشور را متناسب با اقلیم آن ایجاد کنیم. کشور ما به‌شدت تحت‌تأثیر تغییر اقلیم و افزایش دمای متوسط جهانی قرار دارد و این پوشش نامناسب فضای سبز در آینده، بحران آب کشور را وخیم‌تر می‌کند.»

عضو هیئت‌مدیره انجمن آب‌وخاک پایدار ایران می‌گوید: «لازم است تا مشابه اقدام وزارت نیرو در تغییر ساعات کاری ادارات دولتی که برای صرفه‌جویی در مصرف برق انجام شد، معاونت فضای سبز شهرداری‌ها نیز چنین کاری را انجام دهد و کادر آبیاری فضای سبز شهرداری از ابتدای تیرماه به شیفت شب منتقل کند و خدمات آبیاری فضای سبز شب‌ها انجام شود. بر اساس برآوردها اگر چنین اقدامی در سراسر کشور در 3 ماه تابستان که فصل کم‌آبی است انجام شود، در این مدت به طور متوسط قریب به 400 میلیون مترمکعب آب در آبیاری فضای سبز سراسر کشور صرفه‌جویی خواهد شد.»

موسوی خاطرنشان می‌کند: «وزارت کشور باید این مهم را به شهرداری‌ها ابلاغ کند تا در فصل تابستان آبیاری فضای سبز در شیفت شب و در زمانی که تبخیر حداقلی داریم انجام شود.»

اصلاح الگوی کشت از نان شب واجب‌تر است

بحران آب یکی از مهم‌ترین چالش‌های کشور و استان اصفهان است که افزایش جمعیت و توسعه فعالیت‌های صنعتی و کشاورزی، افزایش بهره‌برداری از آبخوان‌ها را رقم زده است، به‌گونه‌ای که همواره کارشناسان بر مدیریت مصرف آب در بخش‌های پرمصرف و کم‌بازده اقتصادی مانند کشاورزی تاکید داشتند.

اهمیت این موضوع به‌قدری است که در تبصره یک ماده 106 قانون برنامه سوم توسعه و بندهای ماده 17 برنامه چهارم توسعه آمده و همچنین دولت مکلف شده است، اقدامات لازم برای تطبیق الگوی کشت، مطابق با امکانات و منابع آبی هر منطقه از طریق کاشت محصولاتی با نیاز آبی کم و بازدهی اقتصادی بالا را انجام دهد.

حجت‌الاسلام محمدتقی نقد علی نماینده مردم خمینی‌شهر در مجلس شورای اسلامی درباره اهمیت الگوی کشت برای کشاورزی در استان اصفهان می‌گوید: «شعار آمایش سرزمینی و الگوی کشت، از لحاظ محتوا و واقعیت امر، شعار زیبایی است. الگوی کشت از نان شب برای مباحث کشاورزی واجب‌تر است. به‌عنوان کسی که در کمیسیون کشاورزی بودم و حضور دو وزیر را درک کردم، در وزارتخانه این مسئله در حد شعار باقی‌مانده است. وقتی برای بازدید به دشت مغان برای این موضوع برای بازدید رفته بودیم، مدیران جهاد کشاورزی اذعان داشتند که امکانش برای ما فراهم نیست.»

وی می‌افزاید: «یقیناً کشاورز ما موضوع میزان مصرف آب و اصلاح الگوی کشت را درک کرده است، لذا بسیاری از کشاورزان به‌صورت خودجوش کیفیت آبیاری را بهبود می‌بخشند، کشت کم آب‌بری را استفاده می‌کنند، اما این کار موردی است. آنچه باید به‌صورت گسترده اتفاق بیفتد، فعلاً در جهاد کشاورزی فقط شعار آن داده شده است. البته وزیر جهاد کشاورزی اعلام کرده است موضوع اصلاح الگوی کشت را امسال ابلاغ خواهیم کرد و پای اجرای آن خواهیم ایستاد.»

نقد علی در ادامه بیان می‌کند: «قانون آن البته سالیانی است که ابلاغ و مصوب شده است؛ اما چرا کشاورز اقبال نمی‌کند؟ چون کشاورز راه دیگری برای معیشت خود ندارد. کسی که سالیان دراز کشت خاصی را انجام می‌داده است، برای تغییر کشت اولاً نیازمند آموزش و ثانیاً نیازمند مشوق است؛ مثلاً جایگزین کشت کشاورز، کشتی را معرفی می‌کنند که آب بر نیست، یا کم‌آب بر است، اما سود اقتصادی نسبت به قبل برای کشاورز ندارد. اگر دولت مابه‌التفاوت پول و سود حاصل از کشت قبلی و جدید را به کشاورز اعطا کند و به‌گونه‌ای برای کشت جدید به او تضمین بدهد، یقیناً کشاورز تمکین می‌کند.»

وی در ادامه تصریح می‌کند: «تا کنون یک برنامه عملی مدونی که هم کشاورز آن را درک کند، هم نهاد حاکمیتی اجرای آن را به جد تضمین کند، به کشاورزان ارائه نشده است. تنها به کشاورزان می‌گویند محصولات آب بر کشت نکنید. در سیاست اصلاح کشت و کشت کم آب‌بر اقدامات نفی‌کننده و نهی‌کننده بوده است. ما انتظار داریم وزارت کشاورزی در این عرصه مجدانه ورود پیدا کند و هر منطقه برحسب نیاز و شرایط خود بررسی کند. اگر با این چهارچوب‌ها یعنی درنظرگرفتن مابه‌التفاوت و خسارتی که به کشاورز وارد می‌شود، موضوع را پیگیری کنند، استقبال از سوی کشاورز صورت می‌گیرد. همچنین با زیرساخت‌هایی که منجر می‌شود، مصرف آب کشاورزی بهینه و مدیریت شود، می‌توان الگوی کشتی اصلاح شده اجرا کرد.»