نگاهی به وضعیت منابع آبی کشور و راه‌های صرفه‌جویی (بخش دوم)

نقش مهم مدیریت علمی و جهادی در آبخیزداری و مهار چالش آب

کد خبر: ۲۴۳۹۶۱

تاریخ: ۳۰ خرداد ۱۴۰۱ - ۱۷:۴۹

پژوهشکده مطالعات و تحقیقات منابع آب مؤسسه تحقیقات آب وزارت نیرو اعلام کرده است: «اکنون آب موجود در سدهای کشور به نصف رسیده است و صرفه‌جویی برای گذار از شرایط کم‌آبی ضروری است.»

برای مثال در راهکارهای صرفه‌جویی آمده است: به طور متوسط یک‌سوم مصرف آب (30 درصد) در هر خانه مربوط به بخش استحمام است. کاهش مدت‌زمان استحمام به 5 دقیقه صرفه‌جویی کلانی را در کشور به دنبال خواهد داشت. با حداقل هر دقیقه کاهش مدت‌زمان استحمام، می‌توانیم 20 لیتر در مصرف آب صرفه‌جویی کنیم. لازم به توضیح است که 5 دقیقه زمان دوش گرفتن به معنای استحمام در 5 دقیقه نیست، بلکه منظور آن است که در طول استحمام حداکثر 5 دقیقه آب‌ باز باشد.

وضعیت پتانسیل تبخیر برای هفته منتهی به ۲۷ خردادماه نسبت به متوسط ۵ سال اخیر در بیشتر مناطق کشور (به‌ویژه سواحل دریای خزر و بخش‌هایی از شرق کشور) افزایشی و نسبت به هفته گذشته (منتهی به ۲۰ خرداد) در عمده مناطق کشور به‌جز مناطق واقع در جنوب کشور همراه با افزایش بوده است.خبر خوشحال‌کننده این است که وضعیت بارش‌ها به‌گونه‌ای است که این هفته وقوع بارش در برخی حوضه‌های آبریز متصور است و نیز برای هفته منتهی به ۳ تیر احتمال بارش در نوار شمالی کشور و حوضه آبریز دریای خزر وجود دارد.

دو راهکار که همیشه در حل مشکل آب از آن صحبت به میان آمده یکی تشویق به‌صرفه‌جویی و یکی دیگر چشم به آسمان داشتن بودن است، اما ضمن تاکید بر ضرورت صرفه‌جویی‌، به‌راستی جایگاه مهم و پررنگ مدیریت آب و آبخیزداری کجای لیست راهکارها قرار دارد؟

کشاورزی سنتی متهم اصلی چالش آب

تراز منفی سفره‌های آب زیرزمینی در بسیاری از استان‌ها زنگ خطر تنش آبی را به صدا درآورده و کارشناسان بر این باورند که باید هر چه سریع‌تر برای مدیریت منابع آب تدابیری اتخاذ کرد.

واقعیت این است که بحران کم‌آبی با کاهش محسوس بارش‌ها در کشور جدی است و باید در کنار صرفه‌جویی در مصرف آب، برای تأمین منابع پایدار آبی چاره کرد.

کشاورزی یکی از بخش‌هایی است که به دلیل سنتی بودن بیشترین میزان مصارف منابع آبی را در استان ایلام به خود اختصاص داده که نیازمند توجه به روش‌های آبیاری نوین است.

ایلام جزو استان‌هایی است که بیشترین ضربه را از خشکسالی‌های اخیر در کشور دیده است به‌طوری‌که هم اکنون وضعیت آب در این استان در بخش‌های مختلف بحرانی شده است.

کاهش ۵۰ درصدی بارش‌ها در سال زراعی جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته در ۵۰ سال گذشته در استان ایلام بی‌سابقه بوده است، استانی که اقتصاد آن بر پایه کشاورزی و دامداری است حالا با بحرانی بزرگ به اسم کم‌آبی مواجه شده است.

یکی از بخش‌های پرمصرف آب در استان ایلام بخش کشاورزی است، آمارها نشان می‌دهد ۹۰ درصد منابع آبی استان ایلام در بخش کشاورزی مصرف می‌شود که متأسفانه این مصرف هنوز به شکل سنتی در بیشتر مناطق استان ایلام انجام می‌شود.

آمارها نشان می‌دهد بیشترین هدررفت آب در بخش کشاورزی به دلیل استفاده از روش‌های سنتی آبیاری است، در استان ایلام بیش از ۱۸۰ هزار اراضی آبی کشاورزی وجود دارد که تنها ۳۰ هزار هکتار به آبیاری نوین تجهیز شده است.

احمد موسوی یک کارشناس مسائل کشاورزی در استان ایلام می‌گوید: «در استان ایلام بیش از ۳۵۰ هزار هکتار زمین کشاورزی وجود دارد که بیش از ۱۸۰ هزار هکتار آن آبی است. آنچه مشخص است در حوزه کشاورزی برای مصرف بهینه آب هنوز اقدام قابل‌توجهی انجام نشده است و کشاورزی استان ایلام باید از حالت سنتی خارج شود.»

وی با اشاره به اینکه راهکار اصلی برای مقابله با کم‌آبی در حوزه کشاورزی، تغییر روش کشاورزی استان در تمامی بخش‌ها از حالت سنتی به مدرن است، می‌افزاید: «آبیاری نوین یکی از راهکارهای اصلی مقابله با کم‌آبی در استان است. متأسفانه آبیاری نوین در استان ایلام به‌خوبی شکل نگرفته است، درحالی‌که دولت بخش زیادی از هزینه‌ها را تقبل می‌کند اما کشاورزان استان همچنان اصرار به کشاورزی و روش‌های آبیاری سنتی دارند.»

وی با اشاره به تغییر الگوی کشت در کشاورزی استان ایلام توضیح می‌دهد: «متأسفانه در استان ایلام محصولات پر آب مثل برنج و هندوانه زیاد کشت می‌شود و همین مسئله باعث افزایش میزان مصرف آب در بخش کشاورزی استان شده است.»

این کارشناس کشاورزی تصریح می‌کند: «امروز نیاز است محصولاتی نظیر برنج و هندوانه در سطح مزارع استان حذف شود و جای خود را به دیگر محصولات کشاورزی پرسود و کم‌مصرف بدهند. باید کشت محصولاتی مثل کلزا، کنجد، گیاهان دارویی و... در استان ایلام جایگزین محصولات پرآب شود، متأسفانه هنوز الگوی کشت متناسب با اقلیم استان تدوین نشده است.»

آذرنوش عموزاده رئیس‌سازمان جهاد کشاورزی ایلام نیز تاکید دارد: «در سال زراعی جاری با ۶۴ درصد کاهش بارندگی، اولین استان در سطح کشور از نظر کمبود نزولات جوی و خشکسالی هستیم. در همین راستا مزارع دیم استان به‌صورت ۱۰۰ درصد و مزارع آبی بین ۳۰ تا ۵۰ درصد خسارت و آسیب‌دیده‌اند.»

وی در ادامه می‌گوید: «برای جبران این خسارت از سنوات گذشته اقدامات خوبی انجام‌گرفته و در حال حاضر حدود ۲۰ پروژه ایستگاه پمپاژ آب در سطح استان در حال ساخت است که تعداد ۱۸ پروژه آنها بحث آبرسانی به مزارع است. این ۱۸ پروژه اعتباری بالغ بر یک هزار و ۵۰ میلیارد تومان نیاز دارند که به بهره‌برداری برسند.»

نقش شرکت‌های دانش‌بنیان در حل مسئله آب

حمید فضایلی کارشناس امور آب با بیان اینکه علاوه ‌بر بحث کمیت در بحران آب، یکی دیگر از مسائل چالشی که رفته‌رفته پررنگ‌تر از گذشته می‌شود، مسائل کیفی در منابع آب است، می‌گوید: «با گسترش شهرنشینی و توسعه صنایع، آلاینده‌های مختلفی وارد منابع آب می‌شود که باید با راهکارهای مختلف علمی و فنی دراین‌خصوص چاره‌اندیشی شود.»

وی با بیان اینکه متأسفانه ایران از لحاظ ثروت آبی شرایط مناسبی ندارد و نیاز است به موضوع سازگاری با کم‌آبی‌اهمیت بیشتری بدهیم، می‌گوید: «شرکت‌های دانش‌بنیان به‌عنوان بازوان علمی صنعت و آموزش‌وپرورش در طرح مسئله آب و چالش‌های مربوط به آن می‌توانند نقش بسیار مؤثری داشته باشند.»

این کارشناس امور آب ادامه می‌دهد: «با توجه ‌به شرایط منابع آبی کشورمان، آب باید نقش کاتالیزور توسعه را داشته باشد و نه موتور توسعه و این موضوع زمانی اتفاق می‌افتد که ما خودمان را با طبیعت تطبیق دهیم.»

وی در رابطه ‌با سوق دادن مردم به سمت کاهش مصرف آب می‌افزاید: «بیلان منابع و مصارف منابع آبی نشان می‌دهد که کاهش مصرف و صرفه‌جویی در نهایت اتفاق نمی‌افتد و این موضوع یک هشدار است و نیاز به همفکری و همکاری بیشتری بین مردم و دستگاه‌های اجرایی دارد و باید همه ذی‌نفعان شامل بخش صنعت، کشاورزی و شرب در تصمیم‌گیری‌های آبی نقش ایفا کنند.»

فضایلی، کارشناس امور آب در رابطه‌ با راهکار علمی توضیح می‌دهد: «کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی از طریق توسعه صنعت و تأمین معیشت بخشی از کشاورزان از این طریق و محدودکردن کشاورزی تا حد تأمین امنیت غذایی راهکارهای پیش رونده

باید سه موضوع تأمین امنیت آبی، امنیت غذایی و امنیت انرژی را با هم در نظر بگیریم تا به حالت نرمال و متعادل برسیم.»

خالی شدن 65 درصد سدهای اردبیل

داور بستام کارشناس مسائل امور آب استان اردبیل با اشاره به خالی شدن ۶۵ درصدی سدهای این استان توضیح می‌دهد: «با توجه ‌به موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی در بسیاری از نقاط استان، خشکسالی یک تهدید حتمی و اجتناب‌ناپذیر است و بی‌درنگ عنصر آب را کمیاب و چرخه آبی را شدیداً مختل می‌کند ابتدا خشکسالی آبی و سپس با تشدید نیاز آبی و استرس فزاینده گیاهی، خشکسالی زراعی را به دنبال دارد.»

وی در ادامه راهکارهایی برای برون‌رفت از چالش کم‌آبی استان اردبیل ارائه می‌دهد که عبارت‌اند از: کشت گیاهان کم‌آب‌بر، اجرای آبیاری نوین در کشاورزی، تدوین قوانین جدید برای توزیع آب و مدیریت بحران آب، آموزش برای مصرف درست آب خانگی، ترمیم خطوط آب فرسوده برای جلوگیری از نشت و هدررفت آب و...

این کارشناس آب می‌افزاید: «کاهش بارش‌ها در سال آبی جاری و متعاقب آن کاهش یا افت سطح آب سفره‌های زیرزمینی و نیز حجم ذخیره آب در پشت سدهای استان سایه سنگین خشکسالی از نوع متوسط یا شدید را بر سر این استان ‌انداخته و بهترین راهکار برای مقابله با شرایط ایجاد شده، مدیریت مصرف آب در دو بخش شرب و کشاورزی است.»

بستام با بیان اینکه بخش کشاورزی به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب حدود ۹۰ درصد منابع آبی استان اعم از زیرزمینی و سطحی را مصرف می‌کنند، می‌گوید: «مهم‌ترین راهکارهای مدیریتی، مدیریت و هدایت الگوی کشت زراعی به سمت الگوهای کشت کم‌مصرف، استفاده از گونه‌های گیاهی مقاوم به خشکی و آموزش و اطلاع‌رسانی دائمی به مردم است.»

وی ادامه می‌دهد: «تدوین قوانین جدید به‌جای قانون توزیع عادلانه با بهره‌گیری از پتانسیل اسناد بالادستی و با محوریت مدیریت یکپارچه منابع آب، ایجاد کمیسیون یا کمیته حکمرانی، ذیل نهاد تنظیم‌گر شورای‌عالی آب برای پیگیری و تثبیت عناصر سه‌گانه حقوقی حکمرانی آب در نظام مدیریت آب کشور و ایجاد قانون اطلاع‌رسانی زیست‌محیطی از خلأ‌های قانونی مدیریت بحران آب محسوب می‌شود.»

این کارشناس امور آب در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «برای مقابله با این بحران‌ها باید به مدیریت جامع منابع آب به عنوان یک اصل مهم توجه خاصی کرد و در پی یافتن راهکارهایی برای آن باشیم که امروزه یکی از مهم‌ترین مسائل روز جامعه ما نگرش نو و توسعه پایدار به منابع آب و برنامه‌ریزی آن است.»

بنا به گفته بستام، جمع‌آوری و ذخیره‌‌سازی آب، آبیاری قطره‌ای، زمان‌بندی آبیاری، محصولات مقاوم در برابر خشکی، کشت دیم، چرای تناوبی، کمپوست و مالچ، گیاهان پوششی، رویکرد کشاورزی ارگانیک می‌تواند از روش‌های صرفه‌جویی باشد.

هدررفت و مصرف نادرست آب، فرسودگی شبکه و نشت آب، آبیاری سنتی بخش کشاورزی، مصارف خانگی بدون مدیریت، حفر چاه‌های غیرمجاز از جمله دلایل به‌وجودآمدن بحران خشکسالی به شمار می‌رود و علی‌رغم تذکرات داده شده مبنی بر کمبود آب، متأسفانه مصرف آب در بخش‌های مختلف ادامه یافته است. در نهایت باید گفت بحران خشکسالی در استان اردبیل بسیار جدی است و برای برون‌رفت از آن باید برنامه‌ریزی جدی داشت و با توجه ‌به اینکه مدیریت صحیح مصرف از موضوعات مهم و حیاتی در کنترل کم‌آبی بوده؛ نیاز است بر اساس تجارب قبلی و با درنظرگرفتن گزارش‌ها، برنامه‌ریزی دقیق برای حل این معضل ‌اندیشیده شود و در کنار تلاش‌ها و برنامه‌ریزی‌های مسئولان برای تأمین زیرساخت‌های حل مشکلات آبی، نیاز است خود شهروندان نیز استفاده بهینه از مایه حیات را جدی بگیرند و مشارکت صحیحی در اجرای برنامه‌های کنترل مصرف آب داشته باشند.