نگاهــی به وضعیت منـابع آبـی کشـور و راه‌های صرفه‌جویی-بخش نخست

مدیریت خشکسالی و تلاش برای تمرکززدایی از کلانشهرها

کد خبر: ۲۴۳۸۷۳

تاریخ: ۲۹ خرداد ۱۴۰۱ - ۱۹:۵۱

گالیا‌توانگر
با کاهش حجم بارندگی بیش از 20 درصد نسبت به سال گذشته، حجم ذخایر سدهای پنج‌گانه تهران نسبت به سال گذشته، 22 درصد کاهش پیدا کرده و این در حالی است که سطح مصرف روزانه آب در پایتخت نیز با رسیدن به 3543 هزار مترمکعب، نسبت به مصرف سال گذشته، افزایشی 12درصدی را تجربه کرده است.
طبق گفته مدیر دفتر بهره‌برداری و نگهداری از تأسیسات آبی و برقابی شرکت آب منطقه‌ای تهران حجم ذخایر پنج سد امیرکبیر، طالقان، لتیان، لار و ماملو در حال حاضر به ترتیب ۱۳۰، ۲۵۳، ۶۱، ۱۲۲، ۶۶ میلیون مترمکعب است، درحالی‌که در زمان مشابه سال گذشته، حجم ذخایر آبی پنج سد مذکور، به ترتیب ۱۸۳، ۲۹۶، ۶۲، ۱۵۶، ۱۰۷ میلیون مترمکعب بوده است.
محمد شهریاری، مدیر دفتر بهره‌برداری و نگهداری از تأسیسات آبی و برقابی شرکت آب منطقه‌ای تهران، چندی پیش درباره وضعیت منابع آبی استان گفته بود: «با ثبت بیش از ۱۸۰ میلی‌متر باران از ابتدای سال آبی جاری تاکنون، ذخایر سدهای تأمین‌کننده آب استان تهران، به ۶۳۲ میلیون مترمکعب رسید. میزان حجم کل مخازن سدهای استان تهران در حال حاضر
۶۳۲ میلیون مترمکعب است که این میزان در سال گذشته ۸۰۳ میلیون مترمکعب بوده است. میزان بارش‌ها از ابتدای خردادماه سال جاری تاکنون ۰,۹ میلی‌متر بوده که این مقدار در مدت مشابه سال گذشته رقم
۶,۸ میلی‌متر بود.
بررسی وضعیت ورودی سدهای استان تهران نشان می‌دهد که میزان ورودی به مخازن در سال آبی جاری ۸۸۴, ۸ میلیون مترمکعب رسیده که نسبت به ورودی ۱۱۱۸, ۶ میلیون مترمکعبی در مدت مشابه سال آبی گذشته ۲۱ درصد کاهش را نشان می‌دهد. خط قرمز وزارت نیرو تأمین آب شرب پایدار است. باتوجه‌به شرایط اقلیمی کشور و فصل گرمای پیش‌رو، رعایت الگوی بهینه مصرف در بخش‌های مختلف مصرف امری ضروری است و باید موردتوجه همه اقشار جامعه قرار گیرد.»
منابع آبی داریم، مدیریت آبی نداریم
محمد درویش، پژوهشگر حوزه محیط‌زیست علت بحران منابع آبی و حجم مصرف بیش از حد انرژی در پایتخت را عدم توجه به توان اکولوژیکی این شهر می‌داند. وی توضیح می‌دهد:‎ منطقه‌ «تهران بر رویش مستقرشده به وسعت ۷۵۰ کیلومترمربع مطابق بررسی‌هایی که اکولوژیست‌ها انجام داده‌اند، بر مبنای منابع آبی و خاکی که در اختیارش بود که در جوار کوهستان چهارهزار متری توچال قرار داشت، بهترین سرویس را می‌تواند حداکثر به سه میلیون نفر بدهد، اما الان در شرایطی با هم صحبت می‌کنیم که در تهران دست‌کم 10 میلیون نفر اقامت شبانه دارند و ۲۵ تا ۳۰ میلیون نفر تردد روزانه در این شهر دارند. درواقع تهران اسیر پدیده‌ای شده است که از آن به‌عنوان جزیره گرمایی یاد می‌کنند. طبیعی است زمانی که ما به واقعیت‌های مسلم اکولوژیکی توجه نکنیم با بحران روبه‌رو می‌شویم.»
وی در ادامه می‌گوید: «ما توان اکولوژیکی تهران را به رسمیت نشناخته‌ایم و گمان کرده‌ایم اگر از رودخانه کرج برای تهران آب بیاوریم، اگر از سرشاخه‌های سپیدرود و قزل‌اوزن، از طالقان برای تهران آب بیاوریم، اگر از مسیر رودخانه لار که به سمت مازندران و خزر می‌رفت به تهران آب اختصاص دهیم- و حالا هم می‌خواهیم از رودخانه هراز برای تهران آب بیاوریم- اینها یعنی داریم به تهران خدمت می‌کنیم، اما هنوز هم متوجه نشده‌ایم که اینها خدمت نبود.»
درویش در ادامه صحبت‌هایش با تاکید بر اینکه کشور دچار کمبود منابع آب نیست و از بحران مدیریت رنج می‌برد، می‌افزاید: «تهران بالاترین مصرف آب شرب را در ایران دارد درحالی‌که میانگین مصرف آب شرب در ایران 8.5 کل آب قابل استحصال کشور است، در استان تهران این رقم ۴۰ درصد و در شهر تهران ۹۵ درصد است؛ بنابراین آن مسئله‌ای که می‌گویند: نگران مصرف آب در هنگام استحمام، مسواک و شست‌وشو نباشید، چون کل مصرف آب شرب شهری در مجموع رقم خاصی نیست، این در مورد شهری مثل تهران اصلاً صادق نیست؛ چراکه اتفاقاً بخش بزرگ آب در بخش شرب دارد استفاده می‌شود و غم‌انگیزتر اینکه به‌جای آنکه سراغ سرانه استاندارد مصرف آب شرب حرکت کنیم که ۱۵۰ لیتر است، در تهران بالای ۲۲۰ لیتر در روز برای هر شهروند آب مصرف می‌شود.
نکته دیگر این است که خود شرکت آب منطقه‌ای تهران اعلام کرده که دست‌کم ۳۰ درصد از آبی را که با این هزینه‌های گزاف در اختیار شهروندان قرار می‌دهد، در صورت‌حساب روزانه لحاظ نمی‌شود، یعنی یا به دلیل فرسودگی لوله‌ها درنهایت در دسترس مصرف‌کنندگان قرار نمی‌گیرد یا به دلیل وجود چند مشترک قلدر که اصلاً پول آب را حساب نمی‌کنند یا به دلیل ضعف قوانین که به‌عنوان‌مثال در برخی مجتمع‌های ساختمانی فقط یک کنتور آب داریم، انگیزه‌ای برای شهروندان ایجاد نمی‌کنیم تا صرفه‌جویی کنند و برخلاف بسیاری از کلان‌شهرهای دنیا تفکیکی بین آب شرب و آب بهداشتی برای مصارف شست‌وشو قائل نشده‌ایم و همه اینها دست‌به‌دست هم می‌دهند تا پرتی آب در تهرانی که همین حالا با فقر آب روبه‌رو است و با فرونشست زمین و افت سفره‌های زیرزمینی‌اش مواجه است، اینها همه بیشتر و بیشتر شوند.»
ضرورت تمرکززدایی از کلان‌شهرها
درویش پژوهشگر محیط‌زیست صراحتاً می‌گوید: «متأسفانه سیاست غلطی در کشور داشتیم که همه راه‌ها برای تولید برق ارزان به استفاده از نیروگاه‌های حرارتی و برقابی ختم می‌شد و سراغ سرمایه‌گذاری برای اتصال انرژی خورشیدی، بادی، زمین گرمایی و جزر و مدی نرفتیم، حاصلش این وابستگی شدید شده که مجبوریم در زمستان‌ها یا مازوت را تحمل کنیم یا خاموشی را و در تابستان هم با این چالش جدید یعنی بحران آب روبه‌رو شویم.»
وی ضمن تأیید این واقعیت که نمی‌توان به بارندگی در تابستان امیدی داشت، اوضاع بارندگی و منابع آبی کشور را این‌گونه شرح می‌دهد: «در این مقطع از سال هم نمی‌توان امیدی به بارندگی داشت. عمده بارندگی سال آبی ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۱ تمام شده و تنها ممکن است چند بارندگی سیلابی، آن‌هم به‌صورت استثنایی اتفاق بیفتد. تنها می‌توانیم به این امید داشته باشیم که پاییز بهتری را در پیش داشته باشیم. اما خردمندانه‌تر از اینها آن است که ما چیدمان توسعه‌مان را به نحوی در این کشور طراحی کنیم که آن‌قدر چشممان به آسمان و بارندگی نباشد. شما نگاه کنید، کشور همسایه جنوبی ما، عربستان سعودی، کل آب قابل استحصالش در سال، یک میلیارد مترمکعب است، این در حالی است که ما صد میلیارد مترمکعب آب قابل استحصال داریم. عربستان ۳۰ میلیون نفر جمعیت دارد و فقط برای تأمین آب شرب مردمش به سه میلیارد مترمکعب آب نیاز دارد و این یعنی ۳۰۰ درصد آب قابل استحصالش، اما نیاز مردم ما تنها هشت تا 8.5 درصد آب قابل استحصالمان است. به عبارتی ما با کمبود آب روبه‌رو نیستیم. معقولانه‌ترین کاری که می‌توان کرد آن است که به‌جای آنکه همه امکانات را به تهران بیاوریم و یک شهر 10 میلیونی درست کنیم، 10 شهر یک میلیونی درست کنیم. هنوز هم برای برنامه‌ریزی در این مورد دیر نشده است. بخش‌های بزرگی از سیستان و بلوچستان، کرمان و هرمزگان و بسیاری از استان‌های جنوبی ما می‌توانند تبدیل به سکونتگاه‌هایی به‌مراتب زیباتر از ابوظبی، ریاض و شهرهایی که الان مردم دنیا دارند برایشان سرودست می‌شکنند که بروند آنجا پولشان را خرج کنند، بشود و من متأسفم که همه راه‌ها دارد به تهران ختم می‌شود.»
یک هشدار مهم به تهرانی‌ها
مقایسه میزان بارندگی‌های سال آبی جاری با سال آبی گذشته که ۳۲ درصد کاهش را نشان می‌دهد؛ حکایت از تشدید روند خشکسالی و شرایط به‌مراتب نگران‌کننده‌تر نسبت به سنوات خشک گذشته دارد.
پارسا، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای تهران با اشاره به اینکه برنامه‌ریزی‌های موردنیاز بر اساس همین وضعیت سخت انجام شده، بیان می‌کند: «با توجه ‌به رودخانه‌های دائمی که به سدهای تأمین‌کننده آب تهران منتهی می‌شوند و ذخایر آبی موجود و همچنین منابع آب زیرزمینی در اختیار، برنامه‌ریزی به جهت تأمین پایدار آب شرب صورت پذیرفته است و امید آن داریم با همراهی شهروندان و مدیریت مصرف، بتوانیم این رسالت را به انجام برسانیم.»
به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای تهران اکنون شرایط آبی تهران تا اندازه‌ای شبیه سال ۱۳۹۳ است. با این تفاوت که این موضوع کاهش بارش‌ها، اثر کاهشی خود را هم روی حجم آب ورودی به مخازن سدها و هم روی میزان ذخیره آب سدها گذاشته و این امر کاملاً مشهود است.
وی درخصوص تأمین آب شرب استان تهران اظهار می‌دارد: «با توجه ‌به تشکیل جلسات مشترک هم در کلان وزارت نیرو با حضور مقام عالی وزارت و هم جلسات در سطح شرکت‌های مادرتخصصی آب و آبفا، همه برنامه‌ریزی‌های لازم به‌منظور گذر از شرایط کم‌آبی صورت‌گرفته و هماهنگی‌های لازم با شرکت آبفا و پایش و مدیریت منابع و مصارف در دو بخش تأمین و توزیع در حال انجام است. امیدواریم که آب شرب تهران به شکل پایدار تأمین شود.»
این مقام مسئول با اشاره به ‌احتمال تداوم شرایط موجود می‌گوید: «بر اساس پیش‌بینی‌های فصلی سازمان هواشناسی کشور مبنی بر ادامه روند خشکسالی و بارندگی کمتر از نرمال در فصل پاییز و همچنین افزایش میانگین درجه حرارت نسبت به متوسط بلندمدت، احتمال تداوم شرایط فعلی با توجه‌ به کمبودهایی که اشاره شده بسیار زیاد است.»
تأمین مطمئن آب در تابستان پیش رو
اولویت جدی وزارت نیرو
فیروز قاسم‌زاده، سخنگوی صنعت آب کشور می‌گوید: «مدیریت مخازن سدها و کنترل هفتگی برنامه منابع و مصارف سدها، اولویت جدی وزارت نیرو است.»
وی با اشاره به محدودیت منابع آبی ناشی از اقلیم کشور ایران، اظهار می‌دارد: «به‌منظور مدیریت مطمئن تأمین آب به‌ویژه در بخش شرب، مدیریت مخازن سدها و کنترل هفتگی برنامه منابع و مصارف سدها از اولویت‌های جدی وزارت نیرو در دولت سیزدهم بوده، به‌طوری که با کنترل صورت‌گرفته روی مصارف، خروجی مخازن سدها در سال جاری حدود ۲۳ درصد کاهش داشته است.»
وی با اشاره به شرایط کم‌بارشی دو سال اخیر و برنامه‌های وزارت نیرو در حوزه آب شرب و کشاورزی برای عبور بدون تنش از کم‌آبی تابستان پیش‌رو، می‌افزاید: «ممنوعیت کشت‌های پرآب‌تر از جمله برنج در مناطقی که از نظر آبی پتانسیل پایینی دارند، یکی از موضوعاتی است که با همکاری استان‌ها، پیگیری می‌کنیم. استان‌های با پتانسیل پایین آب کشاورزی با همراهی مردم و خود کشاورزان باید ساماندهی شوند. قطعاً نباید در این مناطق کشت پرآب داشت.»
صرفه‌جویی آب
با مسدود‌سازی چاه‌های غیرمجاز
محسن عسکری سرپرست شرکت آب منطقه‌ای سمنان از صرفه‌جویی بیش از 200 هزار مترمکعب آب با مسدود‌سازی ده‌ها حلقه چاه آب غیرمجاز در این استان خبر می‌دهد.
وی می‌گوید: «بیش از 30 حلقه چاه غیرمجاز در سال 1400 در نقاط مختلف این استان شناسایی و پس از انجام فرآیند قانونی مسدود شد.»
سرپرست شرکت آب منطقه‌ای سمنان در ادامه می‌گوید: «با هدف حفاظت و صیانت از آبخوان، شرکت آب منطقه‌ای استان سمنان، چاه‌های غیرمجاز را پس از انجام فرآیند قانونی پر و مسلوب المنفعه می‌سازد.»
عسکری، شمار چاه‌های غیرمجاز فعال در این استان را بسیار کم دانسته و تاکید دارد: «روند قانونی تعیین تکلیف این چاه‌ها نیز در دست اقدام است. در استان سمنان بیش از چهارهزار حلقه چاه مجاز در حال بهره‌برداری است که از این چاه‌ها سالانه 534 میلیون مترمکعب آب برای فعالیت‌های کشاورزی، صنعت و شرب برداشت می‌شود.»
شایان‌ذکر است برداشت‌های غیرمجاز از سفره‌های آب زیرزمینی موجب عواقب منفی همچون فرونشست زمین، افت سطح آبخوان‌ها، شوری آب چاه‌ها و... می‌گردد و لذا انسداد چاه‌های غیرمجاز و جلوگیری از اضافه برداشت چاه‌های مجاز می‌تواند منجر به تعادل بخشی سفره‌های آب زیرزمینی گردد.