ضرورت اخلاص در عمل (پرسش و پاسخ)

کد خبر: ۲۴۳۰۹۹

تاریخ: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ - ۱۷:۵۵

پرسش:

از منظر آموزه‌های وحیانی اسلام، چرا اخلاص در عمل برای ارزش‌گذاری در رفتارهای فردی و اجتماعی انسان نقش تعیین‌کننده‌ای دارد؟

پاسخ:

حسن فعلی و فاعلی

از منظر آموزه‌های وحیانی، مطالعه نفس عمل به تنهایی کافی نیست که حسن و نیکو باشد، بلکه عمل به انضمام محرک و انگیزه آن ملاک ارزش‌گذاری است. به بیان دیگر حسن فعلی و حسن فاعلی اگر توأمان مورد بررسی قرار گیرد و هر دوی آنها در جهت تقرب الی‌الله باشد، ارزش واقعی به حساب می‌آید، و مورد قبول خدای متعال قرار می‌گیرد.

ویژگی‌های مخلصین

در روایات برای مخلص و عمل مخلصانه ویژگی‌هایی بیان شده است که عبارتند از:

1- مخلص دوست ندارد در برابر کاری که برای خدا می‌کند، تمجید و ستایش شود.

2- مخلص دوست دارد فقط خدا او را بر انجام کار بستاید.

3- مخلص در کار خود تنها به خدا دل می‌بندد، و کار را صرفا برای خدا انجام می‌دهد.

4- مخلص از مردم هیچ چیز نمی‌خواهد، و توقع تشکر و پاداش هم ندارد.

5- مخلص به خدا توکل دارد و لذا نیازی ندارد برای غیر او کاری انجام دهد.

سلیقه‌ای عمل نکردن جهاد است

انسان اگر بخواهد خودش را تزکیه و تطهیر کند و سپس ترفیع مقام داشته باشد، نباید سلیقه‌ای عمل کند یعنی وقتی می‌خواهد در بعد اخلاقی تعالی پیدا کند، و خود را در جهت معنوی، پیراسته و آراسته کند، باید تابع دستورات شارع مقدس باشد و نباید سلیقه‌ای عمل کند، و رضای نفس در کار باشد. لذا اگر انسان بخواهد سلیقه‌ای عمل کند، و هرآنچه را می‌طلبد عمل کند، نه به هدف تزکیه و تطهیر نفس می‌رسد و نه سیر تکاملی و ترفیع مقام خواهد داشت. بنابراین همین که انسان سلیقه‌ای عمل نکند خودش ریاضت و مجاهده با نفس است.

خطر عظیم مخلصین

اخلاص به معنای این است که انگیزه عمل فقط برای رضای خداوند باشد، و رضای مخلوق در عمل نباشد. در نقطه مقابل آن ریا قرار دارد که در عمل رضای مخلوق را در نظر دارد. اما اخلاص دارای درجات و مراتبی است که شیطان به معنای اعم وارد می‌شود و برای ارتکاب سیئات تلاش می‌کند. اگر نشد وارد حسنات می‌شود و می‌گوید: برای دیگری انجام بده، و اگر آن هم نشد می‌گوید: برای خودت انجام بده، وقتی خودم آمدم وسط، آن‌وقت دیگر طبق سلیقه خودم عمل می‌کنم! لذا اهل معرفت می‌گویند: اگر رضای نفس مطرح شود، اخلاص در عمل از بین می‌رود. به همین جهت است که مخلصین در لب پرتگاه خطر بزرگ هستند. یعنی همین که سلیقه خودش را دخالت بدهد، چه در کیفیت و چه در کمیت، اخلاص از بین می‌رود! انسان باید سلیقه‌ای و برای رضای نفس عمل نکند و زمام امورش را به دست شارع مقدس بسپارد. این مطلب در ادعیه هم آمده است.امام سجاد(ع) در مناجاتی می‌فرماید: واجعل جهادنا فیک، و همّنا فی طاعتک و اخلص نیاتنا فی معاملتک»(خدایا!) تمام تلاش و جهاد ما را در راه طاعت خودت قرار ده و نیات ما را در تعامل با خودت خالص گردان! (بحارالانوار، ج91، ص147) تعبیری از امام علی(ع) است که می‌فرمایند: «این الذین اخلصوا اعمالهم لله و طهّروا قلوبهم لمواضع نظر الله» کجا هستند کسانی که اعمال‌شان را برای خدا خالص، و دل‌هایشان را برای مواضع و خواسته‌های مورد نظر خدا خالص کرده‌اند.(غررالحکم، ص183) روایت دیگری در باب خطر عظیم مخلصین از امام صادق(ع) است که می‌فرمایند: عمل‌کنندگان هلاک شدند مگر اینکه عبادت‌کننده باشند، و عبادت‌کنندگان هلاک شدند، مگر اینکه عالم باشند، و عالمان هلاک شدند، مگر اینکه راستگو باشند، و راستگویان هلاک شدند، مگر اینکه با اخلاص باشند، و افراد با اخلاص هلاک شدند، مگر اینکه با تقوا باشند، و افراد با تقوا هلاک شدند، مگر اینکه اهل یقین باشند، و همانا اهل یقین در لب پرتگاه خطر عظیم هستند.(بحارالانوار، ج67، ص245)