انحراف عقل و راهکارهای درمان آن(پرسش و پاسخ)

کد خبر: ۲۳۷۸۴۳

تاریخ: ۱۴ اسفند ۱۴۰۰ - ۲۰:۳۰

پرسش:
عقل انسان که از آن در روایات به عنوان حجت باطنی نام برده شده، چگونه به انحراف کشیده می‌شود و راهکارهای جلوگیری و درمان آن کدام است؟
پاسخ:
قوه عاقله انسان هم مانند سایر قوای وهمیه، غضبیه و شهویه اگر در چهارچوب و مسیر درست اعتدلالی خود حرکت نکند و دچار افراط و تفریط شود، انحراف عقل نامیده می‌شود که از رذایل اخلاقی انسان به حساب می‌آید:
انحراف عقل در جهت افراط
انسان اگر بیش از حد متعارف، راجع به یک موضوعی دقت و فکر کند و از حد توسط آن خارج شود، این افراط موجب می‌شود که از حق تجاوز کند، و به باطل سوق پیدا کند! از نظر اصطلاح اخلاقی به این حالت «دهاء» می‌گویند که از رذایل اخلاقی در رابطه با عقل است. انسان باید این حالت اعتدالی را در رابطه با تمام قوا حفظ کند، چرا که اگر از مرز اعتدال خارج شود، دیگر فضیلتی نیست و به ورطه رذایل گرفتار خواهد شد و برای او ضایعه‌آفرین می‌شود! بنابراین یکی از ثمرات انحراف عقل در جهت افراط،‌در رابطه با اصول اعتقادی است که موجب می‌شود انسان به الحاد یعنی فساد اعتقادی در رابطه با شناخت مبتلا شود و با روحیه شک و وسواس فکری هیچگاه به توحید نمی‌رسد! ضایعه دیگری که افراط در قوه عاقله به وجود می‌آورد، این است که حقایق اشیاء را نفی می‌کند، چه بسا سو قسطائیها و ایده‌آلیستها هم این چنین فکر کنند! همچنین کسانی که در آموزه‌های دینی و شرعیات گرفتار شک و تردیدهای فراوان و وسواس فکری می‌شوند، نتیجه همین افراط‌ها در قوه عاقله است!
انحراف عقل در جهت تفریط
تفریط قوه عاقله «جهل بسیط» نامیده می‌شود. جهل بسیط یعنی اینکه انسان چیزی را نداند و بداند که نمی‌داند. انسان اگر در جهل بسیط باقی بماند و متوقف شود، این حالت از رذایل اخلاقی به حساب می‌آید، ولی اگر جهل بسیط یک مرتبه و سکویی برای رهایی انسان از جهل باشد، این حالت خود یک فضیلت شمرده می‌شود، و به او کمک می‌کند تا خود را در وادی علم و آگاهی قرار دهد. اما اگر جهل بسیط تبدیل به جهل مرکب بشود، یعنی انسان نمی‌داند و جاهل است، اما او نمی‌داند که نمی‌داند و فکر می‌کند که می‌داند. این جهل مرکب یکی از زشت‌ترین رذایل اخلاقی است که هیچ درمانی برای آن وجود ندارد!
حالت اعتدال در قوه عاقله
حالت اعتدال در قوه عاقله که به آن حکمت گفته می‌شود از فضایل اخلاقی قوه عاقله انسان به شمار می‌آید.
حکمت شناخت حقایق عالم هستی منطبق بر واقعیات است که انسان در پرتو قوه عاقله خود می‌تواند حقایق و اسرار عالم هستی و خیرات و شرور، و خوبی‌ها و بدی‌ها را در حد مقدورات خود بشناسد و تلاش کند: به دور از افراط و تفریط قوای دیگر درونی خود را تحت فرمان عقل در راستای انجام فضایل، خوبی‌ها و خیرات و پرهیز از آفات و شرور و رذایل درآورد.
راهکارهای عملی مقابله با انحرافات عقل
علمای اخلاق راهکارها و روش‌های گوناگونی را در این رابطه مطرح کرده‌اند که در اینجا به اهم این راهکارها اشاره می‌کنیم:
1- همنشینی با نیکان و معاشرت با کسانی که از فضایل اخلاقی برخوردارند، و نیز اجتناب و پرهیز از همنشینی با بدکاران و کسانی که دارای اخلاق زشت و ناپسند هستند. پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: انسان تابع آیین و مرام همنشین و دوست خود است. (وسایل الشیعه، ج 4، ص 207)
2- به کار بردن قوا تحت حاکمیت عقل و در راه کسب فضایل اخلاقی، و مراقبت و مداومت بر اعمال و رفتاری که آثار و نتایج آن تحصیل کمالات و صفات والای الهی و انسانی است.
3- تفکر و تدبر قبل از انجام هر عملی، که هیچ کار و فعلی را بدون تفکر و تأمل و بدون توجه به آثار و عواقب آن انجام ندهد. و در صورت روی آوردن به رذایل و اعمل بدون تفکر و تدبر، خودرا تنبیه و تادب کند.
4- پرهیز از دیدن و شنیدن و تخیل آنچه که شهوت و غضب انسان را تحریک می‌کند، و آنچه که به سلامت تن و روان او صدمه می‌زند.
5- بررسی نقص‌ها و عیوب پنهانی خود، با محاسبه نفس روزانه و تلاش و ممارست عملی برای ریشه‌کن ساختن آنها و کسب فضایل و کمالات اخلاقی.
6- ...