قصاص و حکمت‌های آن

کد خبر: ۲۳۶۸۸۷

تاریخ: ۳۰ بهمن ۱۴۰۰ - ۲۰:۱۴

یکی از شبهاتی که درباره قانون قصاص مطرح می‌شود اینکه حکم قصاص از احکامی است که متناسب با فضای فرهنگی و اجتماعی جاهلیت و زاییده همان جغرافیای فکری و فرهنگی است و نمی‌توان برای آن حکمتی عقل پسند ارائه کرد تا عقل بشر معاصر را اقناع کند.
در پاسخ به ادعای بالا باید گفت:
تشريع حكم قصاص به‌عنوان عقوبت مناسب براي قاتل نفس محرّمه، يكي از مهم‌ترين دلايل عظمت و ارزش حيات انسان از ديدگاه اسلام است. حكم قصاص در منطق قرآن كريم روزنه‌اي است به سوي حيات واقعي.
قصاص، از يك سو ضامن حيات و امنيت اجتماعي است و از سوي ديگر مايه حيات قاتل است چرا كه يادآوري عواقب عمل «قتل به ناحق» تا حد زيادي او را از ارتكاب اين عمل باز مي‌دارد و به اين‌ترتيب، جامعه نيز از شر و فساد افراد شرور و فاسد در امان مي‌ماند. از منظر اسلام، حيات انسان، به‌عنوان يكي از آثار رحمت الهي، از اهميت فوق‌العاده‌اي برخوردار است. تشريع حكم قصاص و بيان شرايط آن در قرآن كريم(1) و ضرورت اجراي آن در حقوق كيفري اسلام، نشانگر اهتمام و عنايتي است كه براي حفظ تماميت جسمي و زندگي انسان‌ها قائل است. فلسفه اصلي تشريع اين حكم، برپايي عدالت كيفري در جامعه است. قصاص دريچه‌اي به سوي زندگي واقعي است؛ چنانكه خداوند فرمود: «و لكم في القصاص حيوهًْ يا اولي‌الالباب لعلكم تتقون»(2)؛ و براي شما در قصاص حيات و زندگي است اي صاحبان خرد؛ تا شما تقوا پيشه كنيد.
آيه شريفه كه از ده كلمه ‌تركيب يافته و از نگاه فصیحان و بلیغان، در طول تاریخ ادب عربی، در نهايت فصاحت و بلاغت است، بيانگر يك قانون قرآني است؛ قانوني كه ضامن حيات و پاسدار زندگي است.
اهمیت و فلسفه حکم قصاص
از يك سو ضامن حيات جامعه است، زيرا اگر حكم قصاص وجود نداشته باشد و افراد شرور احساس امنيت كنند، نظم و امنيت اجتماعي به هم خورده و جان انسان‌هاي بيگناه و ناتوان در معرض خطر قرار خواهد گرفت.
از سوي ديگر ضامن حيات قاتل است، چرا كه جنبة بازدارندگي دارد و يادآوري عواقب خطرناك قتل، تا حدودي او را از فكر خيانت و انسان‌كشي باز مي‌دارد.
اضافه بر اين، توصيه اسلام مبني بر رعايت اعتدال و برابري در قصاص، مهم‌ترين عامل جلوگيري از گسترش انتقام و مبارزه با سنت‌هاي جاهلي به شمار مي‌رود و به اين‌ ترتيب نيز مايه حيات جامعه است؛ چه اينكه در گذشته، گاه يك قتل موجب چندين قتل مي‌شد. روحيه انتقام‌گيري در عصر جاهليت (در شرق و غرب) حد و معياري نداشت. اسلام به اين شيوه غلط پايان داد و پديده قتل و قصاص را قانونمند ساخت. جمله «لعلكم تتقون» در ذيل آيه شريفه قصاص، در واقع هشداري است براي پرهيز از هرگونه تعدي و تجاوز، كه حكم حكيمانه قصاص در اسلام را به‌صورت احسن تكميل مي‌كند.
در كنار توصيه به اعتدال در قصاص، تجويز عفو همراه با قصاص در اسلام يك مجموعه كاملاً منطقي است كه آثار و بركات فراواني بر اجراي آن مترتب است.
به اين‌ ترتيب اهميت مرگ و حيات يك انسان از نظر قرآن كاملاً آشكار مي شود. با توجه به اين نكته كه آيات مربوط به قصاص در محيطي نازل شد كه خون انسان، مطلقاً در آن ارزشي نداشت، عظمت قانون قصاص را آشكار مي‌کند. پس فلسفه تشريع قصاص، تأمين حيات انسان‌ها است و قصاص يك قانون قرآني است كه اجراي آن آثار و بركات فراواني دارد.(3)
در نتيجه قصاص در اسلام تشريع يك قانون است كه از جهات گوناگون ضامن حيات و سعادت انسان‌ها است. آثار و بركات فراواني بر اجراي اين قانون حكيمانه الهي مترتب است که يكي از آنها جلوگيري از گسترش انتقام است.
کسانی که امروز با پز روشنفکری، به جنگ احکام ضروری اسلام و از جمله قانون مترقی و انسانی قصاص آمده‌اند به جای همدلی با خانواده مقتول و در نظر گرفتن ارزش و قیمت خونی که به ناحق ریخته شده است، برای قاتل و جانی بی‌رحم و بی‌مروت، دل می‌سوزانند و سینه‌چاک می‌کنند. به‌راستی اگر فرزندان و عزیزان خود آنان نیز بناحق کشته شوند، باز هم با همین سوز و گداز به دفاع از قاتل و لزوم حفظ جان او خواهند پرداخت.
* مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات
پي‌نوشت‌ها:
1. سوره بقره آيه 178 و 179، سوره نساء آيه 95 و 96، سوره مائده آيه 32 و 45، سوره اسراء آيه 33، سوره شوري آيه 41 و 42.
2. سوره بقره آيه 179.
3. ر، ك، تفسير نمونه، ج 2، ذيل آيه 178 و 179 سورة بقره.
منابعي براي مطالعه درباره حكم قصاص:
1ـ طباطبايي، سيد محمد حسين، ‌ترجمه تفسير الميزان، دفتر انتشارت اسلامي، بي‌تا، ج 1، ص 670 ـ 655.
2ـ ناصر مكارم شيرازي و همكاران، تفسير نمونه، ج 1 و ج 4.
3ـ شمس ناصري، محمد ابراهيم، بررسي تطبيقي مجازات اعدام، قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي 1378.
4ـ عباس‌زاده اهري، جرم‌ها و مجازات‌ها در اسلام، تبريز، آيدين، 1378.
5ـ محمد گيلاني، محمد، حقوق كيفري در اسلام، تهران، المهدي 1362.
6ـ ابن‌الجوزي، عبدالرحمن بن علي، القصاص والمذكورين، بيروت، دارالمشرق، 1986 م.
7 ـ پيرزاده، احسان‌الله، قصاص و متفرعات آن، تهران، آفرينه 1378.
8 ـ مدني كرماني، عارفه، اجراي احكام جزايي، تهران، مجمع علمي و فرهنگي مجد 1374.
9ـ محمدي ابوالحسن، حقوق كيفري اسلام، ‌ترجمه حدود و تعزيرات، قصاص و ديات از كتاب شرايع‌الاسلام محقق حلي و مسالك‌الافهام شهيد ثاني، تهران، مركز نشر دانشگاهي 1374.
10ـ فيض، عليرضا، مقارنه و تطبيق در حقوق جزاي عمومي اسلام، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چاپ 5، 1379.
11ـ قانون مجازات اسلامي، تدوين هوشنگ ناصرزاده، تهران، نشر دوران، نشر ديدار، 1375.