فراز و فرودهای صنعت فضایی ایران-بخش پایانی

پیشرفت‌های شگفت‌انگیز فضایی کشور در شرایط تحریم‌ها

کد خبر: ۲۳۶۸۱۴

تاریخ: ۲۹ بهمن ۱۴۰۰ - ۱۹:۴۰

رضا الماسی
حرکت به سمت مرزهای دانش همواره برای کشورهای در حال پیشرفت، حوزه جذابی بوده است؛ به‌گونه‌ای که بودجه زیادی برای آن صرف می‌کنند، ایران هم از جمله این کشورها مستثنی نیست. صنایع فضایی به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین صنایعِ «های‌تک» که به‌عنوان نماد توسعه‌یافتگی شناخته می‌شود برای ایران اهمیت زیادی دارد؛ با همین استدلالاتْ ایران با تلاش زیاد در جمع 10 کشور فضایی جهان قرار گرفته است.
از زمان انتشار خبر قرارگرفتن ایران در جمع 10 کشور فضایی جهان حاشیه‌‌سازی‌های جهانی آغاز شد؛ چرا که این موضوع اهمیت زیادی داشت. معنای قرارگرفتن ایران در جمع
10 کشور فضایی یعنی جایی بین روسیه، آمریکا، چین، هند و یا آژانس فضایی اروپا.
ایران جزء ۱۰ کشور نخست ساخت ماهواره
پس از آنکه دولت سیزدهم آمادگی خود را برای حمایت از صنعت فضایی اعلام کرد و در همین راستا اولین جلسه شورای‌عالی فضایی پس از ۱۱ سال با حضور رئیس‌جمهور تشکیل شد، وزارت ارتباطات نیز برنامه‌های خود را اعلام کرد.
عیسی زارع‌پور، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در آیین بزرگداشت روز فناوری فضایی می‌گوید: «صنعت فضایی نه فقط در حوزه اقتدار و بازدارندگی اهمیت دارد بلکه یک صنعت کاربردی است و هم‌اکنون به ضرورتی مهم در زندگی مردم تبدیل شده است.»
او با اشاره به اینکه فناوری‌های فضایی در لبه دانش روز هستند، می‌افزاید: «پیشرفت ما در صنعت فضایی به معنای آن است که متخصصین ما به پیچیده‌ترین فناوری‌ها دست پیدا کرده‌اند که نویدبخش ارتقای سایر صنایع کشور هم خواهد بود.»
وزیر ارتباطات با بیان اینکه ما هم اکنون جزء ۱۰ کشور نخست دارای چرخه کامل ساخت و پرتاب ماهواره و ماهواره‌بر هستیم، اظهار می‌دارد: «اینکه کارشناسان این حوزه در شرایط دشوار تحریم به این نقطه رسیده‌اند و چراغ صنعت فضایی را روشن نگه داشته‌اند نشان از مجاهدت فعالان این حوزه دارد. ظرفیت‌های خلاق، متعهد و متخصص در این حوزه فراوان‌اند و برنامه ما این است که با استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها و حمایت شخص رئیس‌جمهوری بتوانیم عقب‌ماندگی‌های این حوزه را جبران کنیم. برنامه‌های فضایی باعث ایجاد امید و خودباوری در کشور است و از تمام مسئولین این حوزه می‌خواهم برنامه‌های مصوب شورای‌عالی فضایی را در زمان خود اجرا کنند.
پیشرفت‌های فضایی ایران قابل‌تحسین است
ورود شرکت‌های خصوصی به عرصه فناوری‌های فضایی می‌تواند راهکاری برای سرعت بخشیدن در توسعه این صنایع باشد که همیشه با واکنش دیگر کشورها همراه بوده است.
تسنیم در این باره می‌نویسد: «وقتی در سال 92
نخستین مرکز ردگیری فضایی کشور، با هدف رصد اشیاء آسمانی در مدار زمین افتتاح شد، آسوشیتدپرس اولین خبرگزاری خارجی بود که به نقلِ جزئیات این مرکز پرداخت و خبرگزاری شینهوا به نقل از رئیس‌جمهور وقت از اهداف افتتاح آن گفت.
بعد از افتتاح این مرکز، چهارمین ماهواره بومی ایران، با نام «فجر» به فضا پرتاب شد. همان زمان باز هم رسانه‌های غربی این پرتاب را به مذاکرات هسته‌ای ایران و گروه ۵+۱ ربط دادند.
خبرگزاری آسوشیتدپرس در این باره می‌نویسد: «همزمانی مذاکرات ۵+۱ با پرتاب ماهواره در ایران، باعث نگرانی بازرسان می‌شود!»
یا وقتی موشک ماهواره‌بر سیمرغ ایران به فضا پرتاب شد، تمام رسانه‌های ترکیه به‌عنوان کشور همسایه ایران، بازتاب‌دهنده این خبر بودند.
این بازتاب از این‌ جهت اهمیت دارد که یک کشور، خود تکنولوژی پرتاب ماهواره به فضا ندارد و مشتاق آزمایش‌ها فضایی ایران است. موشک فضایی سیمرغ قادر است یک ماهواره 250 کیلوگرمی را در فاصله 500 کیلومتری از سطح زمین قرار دهد، همین موفقیت سوژه روزنامه‌های ترکیه شد. روزنامه «وطن» ترکیه از این موفقیت ایران تیتر زد و روزنامه «حریت» ترکیه از رجزخوانی و قدرت‌نمایی ایران در برابر جهان غرب نوشت.
با بررسی روند‌های تحلیلی در رسانه‌های غربی و موضع‌گیری‌های آنها درباره پیشرفت‌های فضایی ایران می‌توان از این تکنولوژی به‌عنوان یک صنعت بازدارنده یادکرد؛ با این تحلیل، کند شدن روند پیشرفت این صنعت قابل‌درک نیست. روند کند شدن این حرکت هم از زمانی آغاز شد که ایران به توافق کامل در ۵+۱ رسیده بود و از آن زمان تا کارشکنی‌های اخیر دولت ترامپ در موضوع برجام خبر چندانی از پیشرفت‌های فضایی نبود.
از زمان کارشکنی آمریکا در برجام، دوباره روح تازه‌ای در صنایع فضایی ایران دمیده شد و ماهواره «ناهید 1» به صدر اخبار فضایی آمد.
از همان زمان اظهارنظر روس‌ها هم درباره پیشرفت‌های فضایی ایران قابل‌توجه بود؛ فضانوردان و دانشمندان فضایی روسیه از زمان پرتاب ماهواره امید به فعالیت‌های فضایی ایران علاقه‌مند شده بودند به‌عنوان‌مثال «الکساندر الکساندروف» فضانورد بزرگ روس درباره پیشرفت ایران گفته بود پیشرفت‌های فضایی ایران به‌عنوان کشوری که در محاصره اقتصادی است قابل‌تحسین است، یا مجلات معتبر فضایی روسیه مانند ماهنامه اخبار فضایی روسیه در چندین شماره به‌صورت ویژه به صنایع فضایی ایران پرداختند.
تدوین برنامه بازنگری برای بخش فضایی
سعید صدیقیان، معاون نظارت و توسعه راهبردی سازمان فضایی ایران در نشست تشکیل شورای‌عالی فضای مجازی اظهار می‌دارد: «تدوین برنامه بازنگری شده ضرب‌الاجلی برای بخش فضایی ضرورت دارد. وقتی این برنامه تدوین شود، تمامی بازیگران متعهد می‌شوند در چارچوب برنامه نقش‌های خود را ایفا بکنند.»
او تصریح می‌کند: «هم‌پوشانی‌هایی در حوزه فضایی داشتیم و سعی می‌کنیم در گام اول در قالب برنامه بلندمدت ده‌ساله با اولویت برنامه‌های دولت سیزدهم که همزمان با برنامه توسعه هفتم می‌شود، تلاش کنیم تا جای ممکن در این‌خصوص تسریع ایجاد کنیم.»
معاون نظارت و توسعه راهبردی سازمان فضایی ایران می‌افزاید: «اعتبارات جدید تخصیص‌داده‌شده و توجه به نقش‌آفرینی بخش خصوصی از دیگر اتفاقات مثبت اخیر در این حوزه است. یکسری اسناد بالادستی در حوزه فضایی کشور داریم که مهم‌ترین آن سند جامع توسعه هوا و فضا کشور است که اهداف و سیاستگذاری‌هایی را تا افق 1404 ترسیم کرده و عنوان هدف‌هایی است که به‌صورت کلان برای صنعت فضایی مشخص شده است. اما مهم‌تر از چیزی که به‌عنوان اسناد بالادستی است، اثر این اسناد در قالب برنامه‌های 5 ساله توسعه کشور است. مهم‌تر از آن قانون بودجه سنواتی است که اثر خودش را می‌گذارد.
صدیقیان در ارتباط با راهبردها و برنامه‌های دولت سیزدهم برای صنعت فضایی می‌گوید: «شتاب‌بخشی به صنعت فضایی در دولت سیزدهم در دستور کار است و این توسط شخص رئیس‌جمهور مطالبه شد. شتاب بخشی بدون حضور بخش خصوصی امکان‌پذیر نیست. برای اینکه بخش خصوصی بتواند در این زمینه ایفای نقش کند یکسری وظایف درخصوص موضوعاتی که برای تسهیلگری و هم پرداختن به یکسری حوزه‌های کاری که از لحاظ اقتصادی هیچ‌گونه توجیهی برای بخش خصوصی کشور ندارد، از مسائلی است که دولت باید دنبال کند.
او می‌گوید: «زمینه دیگری که اولویت دولت است، تثبیت مدارهای عملیاتی پایین است که مهم‌ترین هدفی است که در حوزه فناوری پیگیری می‌شود چون اگر ما دسترسی به مدارهای عملیاتی‌مان را تثبیت بکنیم قطعاً خودش می‌تواند محرک بازار باشد. دولت خودش را مکلف می‌داند تا هرکدام از زیرساخت‌هایی که لازم است را در بازه زمانی 1403 محقق کند. با شکل‌گیری این موضوع موضوعاتی مثل منظومه‌ها و کاربرد ماهواره‌های بومی شکل می‌گیرد. باید همزمان به‌صورت متوازن هم در سیاست‌گذاری ایفای نقش کنیم و هم با توجه ‌به عقبه‌هایی که در سازمان فضایی کشور بوده در زمینه فناوری و توسعه کاربرد، کار انجام دهیم.»
محقق شدن اهداف سند چشم‌انداز تا 1404
امروزه شاید کمتر کسی را بتوان یافت که از ارزش و کارکردهای صنعت فضایی بی‌اطلاع باشد. تمام کشورها سالانه هزینه‌های سنگینی برای استفاده از خدمات فضاپایه صرف می‌کنند و در این میان آنهایی که خود صاحب فناوری فضایی در هر سطحی هستند، به‌تناسب همان سطح، هزینه کمتر و حتی درآمد دارند.
طبق آمار در برخی سال‌های نه‌چندان دور، بیش از 250 میلیون دلار در سال برای خرید خدمات فضاپایه از سوی کشور هزینه می‌شده است و رقم فعلی نیز هرچند کمتر بوده، اما باز بسیار قابل‌توجه است. این در حالی است که بودجه فضایی ایران در برخی سال‌های دولت یازدهم تنها 500 میلیون تومان بوده است!
شاید دو دهه پیش صنعت فضایی برای برخی مسئولین سیاسی کشور جنبه ویترین علمی و فناوری داشت و کمتر به لزوم جدی گرفتن توسعه آن برای رفع نیازهای آتی توجه می‌شد اما امروزه دیگر بر همگان روشن شده که بدون استفاده از خدمات فضاپایه دچار مشکلات عدیده خواهیم شد.
برای رسیدن به اهداف تصریح شده در سند نقشه جامع علمی کشور (مصوب دی‌ماه 1389) و نیز سند جامع توسعه هوافضای کشور
(مصوب دی‌ماه 1391) که چندی پس از ورود جدی کشور به عرصه پرتاب ماهواره‌ها و تکمیل چرخه فناوری فضایی مورد تصویب شورای‌عالی انقلاب فرهنگی قرار گرفت، به‌عنوان برنامه‌ریزی فنی، قرار شده بود تا توانایی کامل پرتاب و به‌کارگیری ماهواره در 4 مدار از
250 کیلومتری در لئو تا 36000 کیلومتری در ژئو طی 4 گام تثبیت شود. هدف نهایی در سند مذکور، به‌کارگیری ماهواره‌های سنجشی با دقت بهتر از 10 متر و ماهواره مخابراتی در مدار زمین آهنگ است.
به گفته دکتر فتح‌الله امی رئیس ‌پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم که از باسابقه‌ترین افراد در صنعت موشکی و فضایی کشور نیز هست، تا آبان 1395 کمتر از 10 درصد اهداف سند جامع توسعه هوافضای کشور محقق شده درحالی‌که زمان تحقق کامل سند، سال 1404 تعیین شده بوده که امروزه مشخص است رسیدن به این چشم‌انداز با نگاه واقع‌بینانه در بخش دولتی تا سال مذکور دست‌نیافتنی خواهد بود. رئیس‌جمهور دولت سیزدهم در جلسه شورای‌عالی فضایی به همین نکته اشاره کرده و درخواست کرده تا راهکاری برای محقق شدن اهداف سند تا 1404‌ اندیشیده شود.
امید می‌رود که دولت سیزدهم با یک توجه صحیح و مدیریت جهادی و به‌کارگرفتن نیروهای جوان و باانگیزه و کنترل سختگیرانه بر تصمیمات کلان مدیران دولتی ریشه‌دار در برنامه فضایی در قالب تشکیل منظم جلسه شورای‌عالی فضایی و البته مقدم دانستن مسائل فنی و ایمنی بر سایر موارد، به‌سرعت گرفتن هرچه بیشتر این برنامه در مسیر درست خود کمک کند که نتایج آن نه در آینده دور بلکه خیلی زودتر آشکار
خواهد شد.