فراز و فرودهای صنعت فضایی در ایران - بخش نخست

تحول در مدیریت فضایی کشور ضرورتی اجتناب ناپذیر

کد خبر: ۲۳۶۶۵۴

تاریخ: ۲۶ بهمن ۱۴۰۰ - ۲۱:۵۵

رضا الماسی
پس از پرتاب غرورآفرین ماهواره امید، نخستین ماهواره‌ایرانی به مدار در تاریخ
14 بهمن 87، این روز به عنوان «روز بزرگداشت فناوری فضایی» در تاریخ کشور ثبت شد و به پاس قدردانی از زحمات ‌اندیشمندان و فعالان عرصه فضایی کشور و به منظور رونمایی از دستاوردهای ارزشمند این حوزه، هر ساله مراسمی با عنوان بزرگداشت روز فناوری فضایی با حضور مقامات عالی کشور، متخصصان، مدیران و کارشناسان حوزه فضایی کشور با محوریت سازمان فضایی ایران برگزار می‌شود.
شکوفایی صنعت ماهواره در اواسط دهه 1960 آغاز و در کمتر از 50 سال از یک فناوری نوپا به تکنولوژی فراگیر و پرکاربرد مبدل شد که ردپای آن در تمامی بخش‌های دارای زیرساخت مخابراتی به چشم می‌خورد. پیشرفت و تکامل جوامع انسانی و افزایش نیازهای ارتباطی، بشر را روز به روز بیشتر به سمت توسعه روش‌های نوین ارتباطی و استفاده از فناوری‌های فضایی سوق می‌دهد. شبکه‌های ماهواره‌ای امکانات و مزایای بسیاری همچون تنوع سرویس، انعطاف‌پذیری و استقلال از موانع طبیعی، سرعت عمل بالا و پوشش‌دهی وسیع فراهم می‌کنند که سایر روش‌های مخابراتی من‌جمله فیبر، کابل و یا مایکروویو زمینی قادر به ارائه آنها نیستند. از آنجا که ناحیه گسترده‌ای از زمین توسط ماهواره قابل رویت و دسترسی است، ماهواره‌ها می‌توانند نقطه آغازین ارتباطات استفاده کنندگانی باشند که از نظر جغرافیایی بسیار دور از هم به سر می‌برند.
تاریخچه صنعت ماهواره در دنیا
ایده ایجاد ارتباطات از طریق ماهواره نخستین بار توسط آرتور کلارک در سال 1945 مطرح شد.
او در مقاله خود که در مجله Wireless World به چاپ رسیده، اذعان می‌کند: «یک ماهواره در مدار دایروی با شعاع 36 هزار کیلومتر، با سرعت زاویه‌ای برابر سرعت زاویه‌ای زمین می‌چرخد و بنابراین از دید ناظر زمینی همواره در یک نقطه ثابت از فضا دیده می‌شود. بنابراین این ماهواره مصنوعی قادر است سیگنال‌ها را از هر نقطه از زمین دریافت و به نقاط دلخواه ارسال کند.»
یک دهه بعد در سال 1957ماهواره اسپوتنیک 1 توسط اتحاد جماهیر شوروی به فضا پرتاب شد که نقطه آغازین «عصر فضا» بود. بلافاصله پس از آن در ژانویه 1958 ماهوارهExplorer I توسط وزارت دفاع آمریکا به فضا پرتاب شد. اولین ارتباط مخابراتی توسط ماهواره‌ 12 روزه SCORE در دسامبر 1958 صورت گرفت که توسط نیروی هوایی آمریکا به مدار LEO پرتاب گردید.
SCORE صدای ضبط شده آیزنهاور را از یک ایستگاه زمینی به ایستگاه زمینی دیگر و البته با تأخیر مخابره نمود. در جولای 1958 سازمان ملی هوانوردی و فضایی NASA به دستور آیزنهاور تأسیس شد. پس از آن ماهواره های با طول عمر بیشتر Echo-1 و Echo-2 توسط ناسا در سال‌های 1960و 1964 به فضا پرتاب شد که به ترتیب 8 سال و 5 سال به ارائه سرویس پرداختند.
در حال حاضر تقریبا تمام نقاط کره زمین تحت پوشش شبکه‌های گسترده ماهواره‌ای قرار دارند که بیانگر تلاش بی‌وقفه بشر در به کارگیری فناوری فضایی برای رفع نیاز‌های ارتباطی خویش است.
تاریخچه صنعت ماهواره در ایران
نیاز برای حضور در فضا و استفاده از مزایای آن، از یک سو و رشد صنعت تجاری خدمات ماهواره‌ای و ارتباط آن با رشد اقتصادی از سوی دیگر، سبب شده تا کشور ما نیز گام‌های خود را در استفاده از فناوری ماهواره بردارد.
با توجه به آنکه ایران کشوری است که مناطق وسیعی از آن کوهستانی بوده و در مناطق کویری نیز فاصله روستاها بسیار زیاد است راه‌اندازی و برقراری سرویس‌های ماهواره‌ای در ایران بسیار مقرون به صرفه است.
سابقه‌ استفاده از فناوری ماهواره در کشور ما به سال 1348 بر می‌گردد. در این سال با تأسیس اولین ایستگاه زمینی ماهواره‌ای در اسدآباد همدان و نصب آنتن
30 متری استاندارد برای ارتباط با ماهواره‌های سازمان بین‌المللی مخابرات ماهواره‌ای‌، ایران در رده کشورهای پیشرو برای استفاده از فناوری ماهواره قرار گرفت. همچنین ایستگاه فضایی ماهدشت، اولین ایستگاه دریافت تصاویر سنجش از دور در منطقه غرب آسیا است که کار خود را با دریافت تصاویر ماهواره Landsat-1 آغاز کرد.
در حوزه مخابرات سیار ماهواره‌ای (MSS، ایران یکی از سهام داران اپراتور ماهواره‌ای اینمارست (قبل از خصوصی‌سازی آن) و ایستگاه زمینی بومهن جهت ارتباط با ماهواره های مخابراتی این اپراتور در باند L، تا سال 2008 میلادی فعال بوده است. در حال حاضر سازمان فضایی ایران به عنوان نقطه تماس فعال‌سازی خدمات ماهواره‌ای اینمارست در کشور فعالیت می‌کند. سازمان‌های مختلف در داخل کشور در حوزه فنی و بهره‌برداری از خدمات اینمارست،‌ نه تنها روی کشتی‌ها بلکه کاربردهای جدید زمینی نیز فعال هستند.
توجه به ضرورت بهره مندی از امکانات ماهواره‌ای پس از انقلاب مورد توجه بیشتری واقع شده و منجر به جهش‌های چشمگیری در این حوزه شده است. ساخت مدل مهندسی و فضایی ماهواره مصباح با همکاری یک شرکت ایتالیایی توسط نیروهای متخصص داخلی در سال 1378 تا 1380، ساخت اولین ماهواره سنجشی کشور توسط روسیه به نام ماهواره سینا به سفارش وزارت علوم تحقیقات و فناوری در سال 1384، ساخت و پرتاب موفقیت‌آمیز ماهواره امید، نخستین ماهواره ‌ایرانی و ورود ایران به باشگاه کشورهای فضایی در سال 1387، پرتاب ماهواره نوید درسال 1390، ثبت اولیه بین‌المللی 14 موقعیت مداری در سال‌های 1390 و1391، پرتاب ماهواره ملی فجر در سال 1393 و ثبت اولیه بین‌المللی 4 موقعیت مداری در سال 1394 از جمله گام‌های ایران در جهت استفاده از فناوری ماهواره می‌باشد.
تارنمای سازمان فضایی کشور، فهرست دستاوردهای فضایی ایران طی سال‌های 88 تا 93 را به این شرح گزارش می‌دهد:
سال ۸8:  پرتاب موفقیت‌آمیز «راکت کاوشگر ۳»
حامل محموله‌ای زیستی شامل لاک پشت، کرم، موش و نمونه‌های سلولی، رونمایی از ماهواره «طلوع»، «نمونه مهندسی ماهواره مصباح دو»، «نمونه مهندسی ماهواره دانشجویی نوید علم و صنعت»، «نمونه مدل اولیه ماهواره‌بر سیمرغ»، «موتور ماهواره‌بر آن» و افتتاح نخستین «مرکز پردازش تصاویر ماهواره‌ای ایران» و «آزمایشگاه سه بعدی مجازی ماهواره‌ای» از دیگر دستاوردهای فضایی کشور در این سال بود.
سال ۸۹: نمونه‌های مهندسی چهار ماهواره «ظفر»، «رصد»، «فجر»، «دانشجویی امیرکبیر» و همچنین «نمونه مهندسی موتور ماهواره بر سفیر B۱» و «کپسول زیستی کاوشگر ۴» رونمایی شد.
سال ۹۰: ماهواره «نوید» با موفقیت در مدار قرار گرفت.
سال ۹۱: «مدل مهندسی ماهواره ناهید» و «مدل توسعه‌ای ماهواره زهره» رونمایی شد و نخستین میمون پرتاب شده به فضا «آفتاب با کاوشگر پیشگام» که زنده به زمین بازگشت در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفت.
سال ۹2:  از دو ماهواره «تدبیر» و «خلیج‌ فارس» رونمایی شد. البته در مهرماه سال ۹۲ و در هفته جهانی فضا، دومین میمون فضانورد ایرانی با نام «فرگام با کاوشگر پژوهش» و با گاز مایع به فضا پرتاب شد که این محموله زیستی سالم به زمین بازگشت.
سال ۹۳: ماهواره ملی «فجر» با ماهواره‌بر سفیر با موفقیت به فضا پرتاب شد و در مدار زمین قرار گرفت. مراسم روز ملی فناوری فضایی دو هفته پس از پرتاب ماهواره «فجر» برگزار شد. در این روز نمایشگاهی از دستاوردهای چند سال اخیر ایران در عرصه فناوری فضایی برپا شد و ماک آپ فضاپیمای سرنشین‌دار ایرانی به نمایش درآمد.
رکود صنعت فضایی در دولت روحانی
علی‌رغم پیشرفت‌های چشمگیر صنعت فضایی ایران، این صنعت در دولت‌های یازدهم و دوازدهم با بی‌مهری‌هایی همراه بود که موجب رکودی سنگین در پیشرفت آن شد.
حسین شهرابی مدیرعامل کنسرسیوم شرکت‌های خصوصی فضایی در این باره می‌گوید: «ما چند تجربه بزرگ از نظر ساختاری در صنعت فضایی داریم. تجربه اول، تصویب برنامه اول بود که مثبت‌ترین اتفاق این صنعت بود. تجربه دوم، سازمان متمرکز واحد به نام سازمان فضایی بزرگ تشکیل دادیم که چون خیلی ناپخته بود، بزرگ‌ترین اتفاق بد صنعت فضایی را رقم زد و برنامه‌های اول را هم تحت‌الشعاع قرار‌داد. تجربه سوم، عدم تشکیل شورای عالی فضایی در دولت آقای روحانی که از عمد بود و به عبارتی دوران یتیمی صنعت فضایی بود.»
او با اشاره به نامناسب بودن تغییر ساختار صنعت فضایی در زمان فعلی می‌افزاید: «با توجه به اینکه بازیگرانی داریم که هر کدام در حوزه خود استقلال قانونی دارند، اصلا نباید آنها را به طور ناگهانی تحت سازماندهی واحد آورد و اگر قرار است به این موضوع فکر شود باید در یک برنامه بلندمدت 10 ساله باشد. اما الان شورای عالی باید پیگیر برنامه ده ساله فضایی دوم باشد.»
شهرابی به نقص‌های شورای‌عالی پرداخته و مواردی همچون عدم حضور بخش خصوصی در نمایشگاه معرفی دستاوردهای فضایی که در کنار این شورا برگزار شد را از جمله این نقص‌ها دانسته و بر ضرورت عضویت رسمی معاونت علمی ریاست جمهوری در این شورا برای انتقال حرف‌ها از جانب حاکمیت در بحث‌های مربوط به بخش خصوصی تاکید می‌کند.
دلایل عدم موفقیت سازمان فضایی
در سال‌های اخیر
امیررضا کوثری استاد دانشکده فناوری‌های نوین دانشگاه تهران  نیز با اشاره به برخی کاستی‌ها در این حوزه اظهار می‌دارد: «سازمان فضایی تقریبا 15 سال است که در کشور ما تشکیل شده اما همواره در دوره‌های مختلف درحال تولد بوده و به بلوغ نرسیده است.»
او ادامه می‌دهد: «این بالا و پایین رفتن نشان می‌دهد هنوز هدف دقیقی برای بخش غیرنظامی این صنعت متصور نیستیم و بازیگر اصلی‌ای در این زمینه وجود ندارد.»
این استاد دانشگاه، عبور برنامه‌ریزی‌های این صنعت از نهادهای متولی قانون در کشور را از لازمه‌های ایجاد تداوم و ثبات و جلوگیری از تغییر سیاست سازمان فضایی با تغییر دولت‌ها دانسته و می‌گوید: «قبل از ساختار، هدف و فرهنگ ‌سازی مرتبط بخش غیرنظامی فضا در کشور مهم است. بحث دیگر الگوبرداری است. ایده سازمان فضایی در زمان شکل‌گیری هم قرار بود که از کشورهای موفق در این زمینه مثل چین، الگوبرداری بشود که این اتفاق هم به درستی رخ نداد. لکن دفعتا هم نباید تغییری رخ بدهد.
زمانی که ما استراتژی را تدوین می‌کنیم ضرب الاجل
معنایی ندارد و استراتژی در گذر زمان و آسیب‌شناسی‌های مختلف باید تدوین شود وگرنه همین اتفاقاتی که شاهدش بودیم باز هم رخ می‌دهد.»
کوثری می‌افزاید: « نکته دیگر اهمیت تعاملات بین‌الملل در صنعت ‌هایتک فضایی است.
نکته‌ای که باید در تدوین سندهای بالادستی مورد توجه قرار بگیرد، یافتن راه بازنگری درسیاست‌های کلی با توجه به وضعیت فعلی تحریم‌هاست. یکی از دلایل عدم موفقیت سازمان فضایی در ساماندهی به این صنعت وجود متولیان مختلف و پراکندگی نهادها و مشخص نبودن تکلیف این سازمان است».