راهکارهایی برای گسترش اعتماد اجتماعی و امیدبخشی به جامعه-بخش نخست

همت جمعی، برنامه‌ریزی اصولی و همگامی مسئولان و مردم

کد خبر: ۲۳۵۳۰۷

تاریخ: ۰۶ بهمن ۱۴۰۰ - ۱۹:۵۶

گروه گزارش

امید اجتماعی یکی از مؤلفه‌های حائز اهمیت در جامعه به شمار می‎آید که فقدان آن یأس، دل‌مردگی، افسردگی و غم را به جامعه می‌آورد. بالا بودن امید اجتماعی در یک جامعه، پویایی و سرزندگی را به اجتماع هدیه می‌دهد، هنگامی‌که مردم جامعه‌ای نسبت به آینده امیدوار باشند و شاهد و ناظر تغییرات و تحولات مثبت در جامعه باشند، امید اجتماعی رشد خواهد کرد و به‌طورکلی یکی از موتورهای محرکه هر جامعه‌ای امید است. امید کمک می‌کند که افراد حس کنند به اهداف و آرزوهایی که پیش‌رو دارند برسند، و انگیزه کار، تلاش، زندگی، حرکت در فرد افزایش یابد.
فردی که احساس امیدواری کند، احساس تعلق خاطر بالایی دارد. وقتی افراد جامعه امیدوار باشند همه ظرفیت‌های فردی و اجتماعی جامعه رشد می‌کند. بستر مشارکت اجتماعی در جامعه امیدوار شکل می‌گیرد و افزایش می‌یابد. جایی که امید هست خلاقیت و نوآوری افزایش می‌یابد. افراد زمانی خلاقانه عمل می‌کنند که امید داشته باشند. اعتماد به حاکمیت، پشتوانه‌ای است که بتواند کارهای بزرگ انجام دهد، کارهایی که در نهایت منتج به ارتقاء شاخص‌های توسعه اجتماعی: رفاه، امنیت و... می‌شود.
اهمیت پاسخگویی دستگاه‌ها به مردم
متخصصین اجتماعی از امید اجتماعی به‌عنوان ظرفیت یک جامعه یاد می‌کنند که می‌تواند در ساختن آینده تأثیرگذار باشد. در فرهنگ ما این ضرب‌المثل وجود دارد که «در نومیدی بسی امید است». اگر نقاط ضعفی در جامعه می‌بینیم باید برای حل آن مشکلات تلاش کنیم و این تلاش باید از سوی مردم و مسئولان همگام با یکدیگر صورت پذیرد.
سید حسن موسوی چلک دکترای مددکاری اجتماعی و استاد دانشگاه می‌گوید: «نگهداشت امید اجتماعی یک گام است و افزایش امید اجتماعی گامی مهم‌تر است که باید برنامه‌ریزی کرد. حتی در ادارات و سازمان‌ها و نهادها مدیر آن اداره در آن دستگاه امید را افزایش دهد انگیزه تلاش در کارکنان افزایش می‌یابد و همین باعث افزایش بهره‌وری در آنجا می‌شود. در باشگاه‌های ورزشی وقتی مربی خوب و کار بلدی انتخاب شود همین انتخاب، اثر مثبت هم‌ روی بازیکنان دارد و هم در جامعه اثرش مشهود است. مدیریت صحیح و مدیریت بر مبنای شایسته‌سالاری و قانون‌مداری می‌تواند به افزایش امید اجتماعی در جامعه کمک کند، وجود تبعیض‌های اجتماعی به هر شکلی آزاردهنده است که ما می‌توانیم با رفع تبعیض آزارها را کاهش دهیم.»
وی از واژه دیگری تحت عنوان تاب‌آوری اجتماعی یاد کرده و درباره آن توضیح می‌دهد: «تاب‌آوری اجتماع ظرفیت سازگاری و انطباق‌پذیری در شرایط بحرانی مختلف در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، روان‌شناختی، بهداشتی، و بحران‌های طبیعی و غیرطبیعی را افزایش داده و تأثیرات منفی بحران‌ها را کاهش می‌دهد و بازگشت به زندگی را به دنبال خواهد داشت.»
وی ادامه می‌دهد: «در جامعه‌ای که تاب‌آوری اجتماعی بالا باشد، شاهد کاهش آسیب‌پذیری، افزایش همبستگی اجتماعی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی در قبال دیگران و افزایش مدارای اجتماعی خواهیم بود. حفظ کارکرد‌های جامعه در شرایط بحرانی و کاهش جرایم و آسیب‌های اجتماعی از جمله ویژگی‌های دیگر جامعه برخوردار از تاب‌آوری بالاست. اعتماد اجتماعی، مشارکت اجتماعی و در مجموع افزایش شاخص‌های سرمایه اجتماعی مشخصه دیگر چنین جامعه‌ای است که تحقق این مؤلفه‌ها در کنار مؤلفه‌های مهم دیگر می‌تواند زمینه را برای افزایش امنیت همه‌جانبه در شرایط بحران بیش‌ازپیش فراهم کند.»
این استاد دانشگاه بیان می‌کند: «موضوع مهم دیگری که در این زمینه اهمیت زیادی دارد، سرمایه انسانی در هر جامعه‌ای هستند که نباید به‌راحتی از کنار آن گذشت. حضور نیروی انسانی کارآزموده و متعهد به جامعه و خانواده می‌تواند ظرفیت خوبی باشد. همچنین علاقه‌مندی مردم به فعالیت‌های داوطلبانه و سازمان‌های غیردولتی و گروه‌های محلی قوی، اعتماد به مدیران و سیاستگذاران و... اعتماد به دستگاه‌های اجرایی دولتی، خصوصی و... هم موضوع مهم دیگری است که در افزایش تاب‌آوری اجتماعی تأثیر چشمگیری دارد.»
موسوی چلک ادامه می‎‌دهد: «وجود زیرساخت‌های مختلف از جمله قوانین و سیاست‌های اجتماعی و اقتصادی مناسب، احصاء هویت (هویت اجتماعی)، رفاه و تأمین اجتماعی فراگیر، جامع، کافی و پایدار، دسترسی برابر به خدمات و اطمینان از رعایت حقوق شهروندی هم می‌توانند از مؤلفه‌های مهم در افزایش تاب‌آوری اجتماعی باشند. ضمن اینکه نباید از توانایی استفاده از مهارت‌های ارتباط اجتماعی و مهارت‌های مداخله‌ای در شرایط بحرانی، آموزش مردم در این زمینه‌ها برای مقابله با بحران‌های مختلف، حمایت اجتماعی از افراد مردم به‌ویژه افراد دارای نیاز‌های خاص و گروه‌های هدف مددکاران اجتماعی و... هم غفلت کرد.»
وی تصریح می‌کند: «موضوع مهم دیگر که اهمیت زیادی دارد، مشارکت مردم در تصمیم‌‌سازی‌ها در این شرایط است. مشارکت مردم کمک می‌کند نیاز‌های دارای اولویت از نظر آنان در تصمیم‌‌گیری‌ها و اجرا مورد توجه قرار گیرد و این می‌تواند مسئولیت‌پذیری‌شان در اجرا راهم افزایش
دهد. عملکرد دستگاه‌های اجرایی در شرایط بحرانی و چگونگی پاسخگویی آنان و اطلاع‌رسانی‌هایی به‌موقع و مناسب و شفاف و دقیق در این شرایط نقش بسیار مهم در افزایش تاب‌آوری اجتماعی دارد. نمونه آن را در اتفاقات مربوط به افزایش یک‌باره قیمت بنزین در کشور سال 1398 دیدیم که منجر به اعتراضات اجتماعی در خیابان‌ها شد که هزینه‌های انسانی و مادی و... زیادی بر جامعه و مردم تحمیل شد.»
موسوی چلک خاطرنشان می‌کند: «اگرچه بسته به نوع بحران ممکن است حوزه‌های مختلفی اهمیت پیدا کنند؛ مثلاً در بحران‌های مختلف از جمله بحران‌های طبیعی زیرساخت‌های مختلفی مانند دسترسی به راه‌های مواصلاتی و حمل‌ونقل، خدمات بهداشتی درمانی، مراکز خرید و... هم اهمیت خاص خود را پیدا می‌کنند. در همین نوع بحران‌ها، موضوع وضعیت امنیت ساختمان‌ها و امکان عمومی و سرمایه مالی هر جامعه هم اهمیت خواهند داشت.»
اولویت توجه به وضعیت معیشتی مردم
البرز حسینی نماینده خدابنده در مجلس شورای اسلامی معتقد است: « الان وضعیت معیشتی مردم در شرایط وخیمی قرار دارد و تورم بالای ۴۰ درصد زندگی بسیاری از اقشار را مختل کرده است، که این روند دستاورد دولت گذشته است و بانیان وضع موجود همچنان که جناب رئیس‌جمهور محترم هم اشاره کردند نباید در این دولت در مسند اجرایی باشند.»
وی تصریح می‌کند: «باید روند کار در حوزه اجرا و تقنین به سمتی رود که مردم نتیجه آن را به‌صورت ملموس در زندگی خود حس کنند.»
وی با بیان اینکه باید چهار ام‌الفساد در ساختار نظام اقتصادی کشور اصلاح شود، می‌افزاید: «رویه غلط بانک‌ها در اجرای بانکداری اسلامی که عامل اصلی تحریم داخلی و مسدود‌سازی بیش از ۳ هزار منابع مالی ریالی و نرخ بهره بالا، نقدینگی بالا، نرخ رشد مداوم در نقدینگی، تورم، ناکارآمدی و فساد در ساختار است، هر چه سریع‌تر اصلاح شود.»
حسینی می‌افزاید: «قیمت‌گذاری دستوری و مداخله زیاد برخی از حوزه‌ها در اقتصاد و عدم تفکیک حکمرانی در این حوزه‌ها، آدرس غلط به سرمایه‌گذار در اقتصاد می‌داده و در نهایت تولید رقابتی تضعیف شده و تشکیل سرمایه و سرمایه‌گذاری در حوزه‌های رقابتی کاهش می‌یابد.
همچنین معافیت مالیاتی فعالیت‌های سوداگران و محتکران و عایدی سرمایه غیرمولد و نبود عدالت مالیاتی نیز مشکلات بعدی در کشور است.»
نماینده خدابنده در پایان صحبت‌هایش خاطرنشان می‌کند: «کوتاه‌مدت نگری و کوچک‌نگری کل بازار سرمایه اعم از بورس و خارج از بورس و مقاومت درخصوص تغییر ریل اقتصاد نیز مشکلاتی ایجاد کرده است. رئیس‌جمهور و مسئولان به‌صورت جدی روی این موضوعات تمرکز کرده و اقتصاد و شرایط را به نفع مردم تغییر دهند.»
نگرانی از مهاجرت جوانان
دکتر قناعتی رئیس‌ دانشگاه علوم پزشکی تهران، امیدبخشی به جامعه در حین مطالبه‌گری و رفع مشکلات را ضروری دانسته و بر ضرورت انسجام بیشتر نیروها، اصلاح و بهبود تصویر ذهنی پزشکان در جامعه، امیدبخشی به جوانان و تلاش برای کاهش روند مهاجرت و تقویت نقش مشاوره‌ای و میان‌داری دانشگاه تأکید کرد.
رئیس‌دانشگاه علوم پزشکی تهران می‌گوید: «مادامی‌که هوا طوفانی می‌شود، باید همگی همکاری کنیم تا آسیبی به کشتی وارد نشود؛ در این شرایط اگر بنا بر پشت‌پا زدن و
بر هم پیچیدن باشد، قطعاً کشتی غرق می‌شود، لذا درخواست می‌کنم انسجام نیروها بیشتر شود و به عبارتی محکم‌تر، منسجم‌تر و پشت‌سرهم، در مسیر پیشرفت حرکت کنیم.»
وی مسئله مهاجرت نخبگان و دانشجویان را نگران‌کننده خوانده و می‌گوید: «متأسفانه نگرانی از مهاجرت‌ها وجود دارد، به‌گونه‌ای که
مقام معظم رهبری از آن به‌عنوان یک دغدغه نام بردند و خواستار پیگیری آن شدند که ان‌شاءالله بشود کمک کرد. ازاین ‌رو از همکاران می‌خواهم که فقط بیان مشکل نکنند، بلکه در این زمینه کار سیستماتیکی انجام دهند و دغدغه‌ها را لیست کنند تا از زیاده‌گویی و پراکنده‌گویی جلوگیری شود و برای آن راهکار مناسبی مطرح شود.
بالاخره همگی مؤمن و متدین هستید و من معتقدم که خداوند گاهی افراد را مورد آزمایش و امتحان قرار می‌دهد.»
وی در ادامه می‌گوید: «گاهی از من می‌پرسند که چرا در این وضعیت، با بودجه کم، مسئولیت دانشگاه را قبول کرده‌ای؟ واقعیت این است که من استخاره کردم و برایم فَاسْتَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ آمد به این معنا که باید کمک کنی و در این راه ایستادگی کنی. من نمی‌گویم تسلیم باشیم، اما باید مشکلات را حل کنیم. ما در دوران جنگ صحنه‌های دل‌خراشی دیدیم و این‌ها همگی در راه کشور رفتند، اکنون وظیفه ‌داریم که به افراد روحیه و امیدواری دهیم و از سوی دیگر پیگیر مشکلات هم باشیم.»
نقش رسانه در امیدبخشی به جامعه
اصغر مناف‌زاده کارشناس مسائل اجتماعی در راستای افزایش امید اجتماعی، معتقد است که باید مدیران رسانه‌ای فعال در عرصه‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی به کار گرفته شوند.
وی برای افزایش امید اجتماعی و انتقال آن از طریق رسانه توصیه می‌کند: «انجام کار رسانه‌ای توسط افراد متخصص و صاحب‌قلم و ‌اندیشه.
بیان واقعیت جامعه به طور شفاف و پرهیز از هرگونه جهت‌گیری سیاسی تند و غرض‌ورزی شخصی در تحلیل‌های رسانه‌ای. در صورت بیان و انعکاس خبری مبنی بر وجود مشکلات احتمالی در عرصه‌های مختلف که باعث ایجاد زمینه یأس و ناامیدی در افکارعمومی خواهد شد- می‌طلبد راهکارهای کارشناسی و عملی که در صورت به‌کارگیری آنها، مشکلات مرتفع و تعدیل می‌گردد- نیز در تحلیل‌ها ارائه شود؛ چرا که راهکارها می‌تواند تا حدود زیادی از ناامیدی افکار عمومی
بکاهد. باید پذیرفت که صرفاً انعکاس چالش‌ها و اخبار منفی، وظیفه رسانه‌ها نیست، بلکه این روش ناصحیح نوعی پمپاژ نفاق و تفرقه در جامعه محسوب می‌شود.»
وی در ادامه می‌گوید: «به‌کارگیری خبرنگاران متعهد و متخصص در امر رسانه که به‌واقع آنها روح کار رسانه هستند. خبرنگاری می‌تواند در این برهه از زمان موفق عمل کند که بصیرت و قوه تجزیه ‌و تحلیل بالایی در برخورد با مسائل مختلف داشته باشد. پرهیز از شتاب‌زدگی در انتشار اخبار ناپخته که می‌دانیم باعث ایجاد مسائل حاشیه‌ای در جامعه خواهد
شد.
ممانعت از انتشار اخبار کوتاه و مختصر به‌ویژه درخصوص مسائل اقتصادی کشور که متأسفانه اغلب نیز در فضای مجازی و غیرواقعی اتفاق می‌افتد در شرایط کنونی اصلاً به مصلحت نیست، چرا که همه مخاطبین قدرت تجزیه ‌و تحلیل مطالب را به یک‌شکل ندارند.
پرهیز از مقایسه کشور با سایر کشورهای پیشرفته از حیث رشد و توسعه بدون شناخت ظرفیت‌ها و قابلیت‌های اجتماعی، انسانی، اقتصادی و فرهنگی می‌تواند ناامیدکننده باشد.»