نگاهی به ابعاد مختلف آلودگی هوا در زندگی شهروندان-بخش دوم

مقابله با آلودگی هوا  نیازمند طرحی نو

کد خبر: ۲۳۵۱۵۲

تاریخ: ۰۴ بهمن ۱۴۰۰ - ۱۹:۴۹

تا فصل پاییز و زمستان از راه می‌رسد، وارونگی دمای هوا، تشدید آلودگی را برایمان هدیه می‌آورد. انگار عادت‌مان شده که همین است دیگر! چاره‌ای نیست. وقتی هوا سرد می‌شود طبیعتاً دمای هوا وارونه و هوا آلوده‌تر می‌شود و خیلی از دست کسی هم کاری ساخته نیست!

وارونگی دما زمانی رخ می‌دهد که لایه‌ای از هوای گرم بالای هوای سرد در مجاورت کره زمین قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی پایداری هوا ایجاد می‌شود و به جای آنکه با افزایش ارتفاع کاهش دما داشته باشیم تا چند صد متر از سطح زمین با افزایش ارتفاع افزایش دما خواهیم داشت.

عوامل ایجاد آلودگی هوا

در چنین شرایطی هوای آرام و بدون باد این وضعیت را تشدید می‌کند زیرا وزش باد و ایجاد تلاطم در هوا موجب مخلوط شدن دمای هوا در سطوح مختلف شده و مانع از شکل‌گیری پدیده وارونگی دمایی می‌گردد. هوای صاف و بدون ابر نیز در چنین هوایی شرایط بهتری را مهیا خواهد نمود، زیرا وجود پوشش ابری در آسمان سبب جذب پرتو‌های مادون قرمز تابشی از سطح زمین و انعکاس مجدد آن به طرف سطح زمین شده و موجب گرم شدن مجدد هوا از پایین خواهد شد. در نتیجه در هوای ابری احتمال وارونگی دمایی کمتر است.

در شب‌های طولانی، زمین برای باز تابش انرژی جذب شده در طول روز فرصت کافی خواهد داشت و زمان برای انتقال انرژی گرمایی به لایه‌های بالاتر مهیا خواهد بود، به همین دلیل هر چه شب طولانی‌تر باشد ضخامت لایه وارونگی بیشتر خواهد شد. پدیده وارونگی دما بیشتر در پاییز و زمستان

رخ می‌دهد.

با حاکم شدن وارونگی دمایی در سطح زمین به ویژه در مناطق شهری بزرگ و صنعتی آلودگی‌های تولید شده توسط منابع آلاینده مانند خودروها، کارخانه‌ها، لوازم گرمازای منازل و... به دلیل سنگین بودن هوای سرد و عدم تمایل این هوا به صعود و انبساط و ترکیب آن با هوای فوقانی در سطح زمین متراکم شده و سبب افزایش غلظت آلاینده‌ها در درون هوای استنشاقی انسان شده و عوارضی را به دنبال خواهد داشت.

کارشناسان، برخی عوامل ایجاد آلودگی را اینچنین برمی شمارند:

- وجود هوای سرد و خشک که باعث جذب تشعشع جزئی حرارت زمین می‌گردد.

- آسمان صاف و بدون ابر که عمل تشعشع را سرعت می‌بخشد.

- هوای آرام و بدون باد که باعث عدم تداخل هوای سرد و گرم شود.

اقدامات تکراری برای کنترل آلودگی هوا

اما فارغ از این مسئله که هر ساله با آن رو‌به‌رو هستیم، واقعاً چاره‌ای برای کنترل این وضعیت وجود ندارد؟

بر حسب عادت عالی‌ترین واکنشی که از سوی کمیته مربوطه نسبت به کنترل آلودگی هوا صورت می‌گیرد، تعطیلی مدارس، تعطیلی برخی کارخانه‌ها، ایجاد محدودیت در تردد برخی وسائط نقلیه و تشدید محدودیت‌های ترافیکی در سطح شهر است.

غافل از اینکه اگر قرار بود این روش‌ها جوابگو باشد باید در طول 20 سال گذشته تاثیری از خود نشان می‌داد. به گفته کارشناسان اقدامات کوتاه مدت و تکراری کمیته شرایط اضطرار آلودگی هوا تنها می‌تواند نقش مسکّن داشته باشد و برای حل ریشه‌ای این مسئله باید چاره دیگری‌اندیشید.

در سال‌های گذشته‌اندیشکده سیاست‌گذاری صنعتی امیرکبیر به عنوان یکی از مجموعه‌های علمی مرتبط با مسئله آلودگی هوا راهکارهای پیشنهادی خود را در قالب راهکارهای کوتاه مدت و فوری و راهکارهای بلندمدت ارائه کرده است. اقدامات کوتاه مدت و فوری این ‌اندیشکده عبارتند از:

- ممنوعیت تردد خودروهای سواری با سن بیش از

15 سال در محدوده کاهش آلودگی هوا

- فروش نیم بهای مجوز ورود به محدوده طرح ترافیک به خودرو‌های سواری با سن کمتر از 10 سال

- ممنوعیت تردد اتوبوس‌های عمومی و خصوصی با سن بیش از 8 سال در شهر(اقدامات فوق به منظور کاهش تردد اتوبوس‌های آلاینده و جایگزینی آن با خودروهای با آلودگی بسیار کمتر پیشنهاد شده است.)

- ممنوعیت تردد خودروهای سنگین اعم از کامیونت، کامیون و تریلر با سن بیش از 10 سال

- ممنوعیت تردد کامیون‌های حمل شن و ماسه

اقدامات میان مدت و بلندمدت این‌اندیشکده نیز شامل موارد زیر است:

- الزام و پایش دائمی نصب فیلتر دوده روی تمامی خودروهای سنگین و اتوبوس‌های حمل‌ونقل شهری

- افزایش تقاضا برای اسقاط خودروهای فرسوده. با توجه به آنکه وسایل نقلیه فرسوده اعم از سواری، سنگین و موتورسیکلت بخش قابل توجهی از ذرات معلق را تولید می‌کنند، لازم است تقاضا برای گواهی اسقاط افزایش یابد.

20 سال (به صورت پلکانی)

- انژکسیون موتورسیکلت‌ها و ممنوعیت شماره گذاری موتورسیکلت‌های کاربراتوری

- اصلاح و توسعه سازوکارهای اسقاط موتورسیکلت‌های فرسوده طی یک سال آینده

- نو‌سازی ناوگان اتوبوس حمل‌ونقل عمومی درون شهری

- ممنوعیت تردد اتوبوس‌های با سن بیش از 10 سال و کامیون‌های با سن بیش از 15 سال در معابر شهری در تمامی ساعات شبانه‌روز

- ممنوعیت تردد کامیون‌های با سن بیش از 15 سال در معابر شهری در تمامی ساعات شبانه‌روز

با گذشت زمان زیادی از طرح پیشنهادهای فوق، حتماً انتقادهایی به برخی از آنها وارد است اما به طور کلی اگر مجموعه‌های علمی وارد چرخه تصمیم‌گیری و تصمیم ‌سازی مدیریت شهری بشوند حتماً تحولاتی در این حوزه رخ خواهد داد.

بزرگ‌ترین منبع تولید آلودگی هوا را دریابید

یکی از ایراداتی که به قانون هوای پاک وارد است، عدم الزام شرکت‌های تولیدکننده و واردکننده موتورسیکلت برای نصب قطعه «کاتالیست» است که در صورت اجرا می‌تواند تا 90 درصد آلایندگی موتورسیکلت‌ها را کاهش دهد.

با وجود اینکه موتورسیکلت‌ها بیش از 4 برابر خودروها، آلایندگی تولید می‌کنند اما متاسفانه در حال حاضر الزامی برای نصب کاتالیست بر روی آنها وجود ندارد و این موتورسیکلت‌ها که بیش از 90 درصد آنها کاربراتوری هستند همچنان به آلوده کردن هوای کلان‌شهرها مشغول‌اند.

داریوش گل‌علیزاده، معاون هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست در این باره به تسنیم می‌گوید: «از سال آینده تردد موتورسیکلت‌های کاربراتوری که یکی از بیشترین حجم‌های آلودگی را تولید می‌کنند، در کلان‌شهرها ممنوع خواهد شد و موتورسیکلت‌های انژکتوری و برقی نیز نیازی به نصب کاتالیست نخواهند داشت.»

او می‌افزاید: «86 درصد از موتورسیکلت‌های ما فرسوده‌اند که با جمع‌آوری آنها از سطح کلان‌شهرها در سال آینده، مشکل حجم آلاینده تولیدی از طریق موتورسیکلت‌ها حل خواهد شد.»

معاون هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست درباره چرایی پایین بودن سطح استانداردهای مراکز معاینه فنی که منجر شده حتی خودروهایی با سطح آلایندگی بالا نیز موفق به اخذ گواهی معاینه فنی شوند، توضیح می‌دهد: «حد مجاز تولید آلاینده خودروها، معاینه فنی خودروها، توسط سازمان محیط زیست تعیین شده است و دلیل پایین بودن استانداردها این است که خودروهای داخلی که عموماً کیفیت ساخت پایینی دارند، بتوانند مجوز تردد را  از معاینه فنی دریافت کنند! البته ارتقاء سطح این استانداردها در برنامه‌های سازمان محیط زیست قرار دارد که این برنامه باید به تدریج انجام شود چرا که مقابله با آلودگی هوا یک برنامه بلندمدت است. در حال حاضر فقط وسایل نقلیه‌ای که  استانداردهای یورو 5 را دارند، پلاک می‌شوند اما مشکلی که وجود دارد عدم تداوم این استانداردها است.»

گل‌علیزاده درباره عدم تداوم استانداردها اضافه می‌کند: «خودرو صفر شرایط مطلوب را دارد اما به دلیل کیفیت ساخت پایین، خیلی زود شرایط ایده‌آل را از دست می‌دهد و چون گارانتی 4 ساله دارد در طی این 4 سال نمی‌توان آلاینده بودن آن را

اثبات کرد.»

او درباره تحمیل هزینه 30 میلیارد دلاری آلودگی هوا در کشور در سال گذشته تصریح می‌کند: «بر اساس گزارش وزارت بهداشت، این هزینه از طریق مرگ و میر منتسب به آلودگی هوا، هزینه‌های درمانی و آسایش از دست رفته شهروندان حاصل شده است و اگر موارد دیگری مانند ضرر مالی تعطیلی کشور در روزهای آلودگی هوا، اختلال نظام آموزشی، لغو پروازها و... را محاسبه کنیم برآورد خسارات بیشتر از این رقم خواهد شد.»

گل علیزاده درباره نصب فیلتر دوده در خودروهای دیزلی می‌گوید: «خودروهای دیزلی شامل اتوبوس و کامیون در تهران 32.8 درصد آلودگی ناشی از ذرات معلق را تولید می‌کنند که اگر این خودروها ملزم به نصب فیلتر دوده شوند حجم زیادی از آلودگی هوای ناشی از وسایل نقلیه متحرک کاهش پیدا می‌کند.»

او اظهار می‌دارد: «بسته اقدامات جامع کاهش آلودگی هوا توسط سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت کشور تهیه شده و در اختیار معاون اول رئیس‌جمهور قرار گرفته است؛ اجرایی شدن این اقدامات نیاز به بودجه 75 هزار میلیاردی دارد که در صورت تخصیص این بودجه، معضل آلودگی هوا در کشور تا حد زیادی حل

خواهد شد.»

کنترل آلودگی هوا یک فرمانده می‌خواهد

سمیه رفیعی، نماینده مردم تهران در مجلس نیز درباره راهکارهای مقابله با آلودگی هوا می‌گوید: «راهکارهای مقابله با آلودگی هوا از سه دسته خارج نیست؛ یکی راهکارهای فنی مثل برقی‌‌سازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی است.

دوم راهکارهای اجرایی از جمله تامین پارکینگ در شهرهای بزرگ است و دسته سوم که عدم پرداختن به آن، دو دسته اول را قطعاً دچار اختلال می‌کند، راهکارهای مدیریتی است. کسی به عنوان مدیر شهری، وزارت کشور و وزیر نیرو اگر آلودگی هوا برایش مسئله اولویت‌داری نباشد، برای آن هیچ قدمی بر نخواهد داشت.»

او با بیان اینکه فرماندهی آلودگی هوا مسئله‌ای مهم است، می‌افزاید: « شک نکنید معضل آلودگی هوای کلان‌شهرها مخصوصاً تهران قابل حل است؛ به شرط اینکه من و امثال من بخواهیم به صورت واقعی این مشکل را حل کنیم. به رئیس‌جمهور نیز گفته‌ام خیلی از مسائلی که در زمینه آلودگی هوا داریم، حتی نیازی به بودجه ندارد و یک‌سری از تصمیمات و خوش‌سلیقگی‌های مدیریتی لازم دارد.»

رئیس‌فراکسیون محیط زیست مجلس تصریح می‌کند: «حتی تقاضای سفر مردم و توزیع ترافیک هم مدیریت نشده است. این مسائل به بودجه نیز نیاز ندارد و فقط مدیریت می‌خواهد و تصمیماتی که بتواند این‌ها را اجرا کند. تمام این مسائل را مفصل با شهردار تهران مکاتبه کردیم و راهکارها را ارائه داده‌ایم. تعارف هم نداریم و حتی به استاندار تهران نیز راهکار اجرایی داده‌ایم.»