نگاهی به ابعاد مختلف آلودگی هوا در زندگی شهروندان - بخش نخست

هوای شهر را همه با هم «پاک» نگه داریم

کد خبر: ۲۳۵۰۵۵

تاریخ: ۰۳ بهمن ۱۴۰۰ - ۲۱:۱۱

رضا الماسی
روزشمار شاخص آلودگی هوای تهران تنها 2 روز را در سال جاری، هوای پاک نشان می‌دهد و این آمار نشانگر ادامه وضع نامناسب هوا در پایتخت است. در سایر مراکز استان‌های پرجمعیت و صنعتی نیز وضعیت خیلی بهتر از این نیست.
هوایی که امروز تنفس می‌کنیم پر از آلاینده‌های سمی و خطرناک است. آلودگی در محیط زیست می‌تواند زمین را از زیبایی و تنوع زیستی خود برهاند. هر ساله میلیون‌ها نفر در سراسر جهان به دلیل مشکلات مختلف مربوط به آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند.
با افزایش سطح آلودگی هوا افراد مبتلا به بیماری‌های ریوی و قلبی در معرض خطر ابتلا به بیماری‌های دیگر قرار می‌گیرند و نیاز به معالجه و صرف هزینه برای سلامتی پیدا خواهند کرد.
بر اساس آمارها سالانه 4 تا 5 هزار شهروند تهرانی به دلیل مواجهه مستقیم با ذرات معلق و دیگر آلاینده‌ها جان خود را از دست می‌دهند. همچنین آلودگی هوا صدمه اقتصادی زیادی برای شهر‌ها در پی دارد.
بر اساس محاسبات سنجش آلودگی هوای تهران، وسایل نقلیه بیشترین سهم ورود ذرات معلق (PM) و مابقی آلاینده‌ها به هوا را دارند. بدین ترتیب میزان درصد ذرات معلق و دیگر آلاینده‌ها برای سواری و وانت ۵۱٪، تاکسی ۱۴٪، موتورسیکلت ۲۸٪، مینی بوس ۵٪، اتوبوس واحد ۱۳٪، سایر اتوبوس‌ها ۱۹٪ و کامیون‌ها ۲۵٪ محاسبه شده است.
دلایل ایجاد آلودگی هوا
آلودگی هوا اکنون یک اصطلاح همه گیر است که مربوط به یک شهر یا کشور خاصی نمی‌شود و دیگر گوش‌های ما به شنیدن آن عادت کرده است. در طول روز درباره اشکال مختلف آلودگی می‌شنویم و از طریق رسانه‌های جمعی درباره آن می‌خوانیم. آلودگی هوا نوعی از آلودگی‌هاست که بدون توجه به اینکه داخل یا خارج از خانه به سر می‌برید به یک سری تغییرهای فیزیکی، بیولوژیکی یا شیمیایی در هوا اتلاق می‌شود که با ورود هرگونه گازهای مضر، گرد و غبار و دود به جوّ،  زندگی گیاهان، حیوانات و انسان را با کثیف شدن هوا دشوار کند.
کارشناسان می‌گویند یکی از دلایل اصلی آلودگی شهرهای بزرگ کمبود حمل‌ونقل پاک، ارزان و سازگار با محیط زیست است. کیفیت پایین خودرو‌ها نیز عامل تاثیرگذار در ایجاد آلودگی هوا بوده و حضور بی‌رویه این خودرو‌ها در خیابان مشکلات زیست محیطی زیادی را در شهر ایجاد می‌کنند.
سن بالای وسایل نقلیه عمومی نیز جزء مواردی است که باید درباره آن راه‌حل‌های مناسبی پیدا شود. مهم‌ترین عامل انسانی در ایجاد آلودگی‌ها عدم رعایت مقررات توسط رانندگان، صاحبان خودرو و شهروندان و عدم آگاهی که منجر به عدم مسئولیت‌پذیری آنهاست می‌باشد.
رویکرد جدید در کنترل آلودگی هوای تهران
با روی کار آمدن دولت جدید، مسئولان کنترل آلودگی هوا نیز به تبع بسیاری از مسئولان در سایر بخش‌ها عوض شده‌اند. یکی از این مسئولیت‌ها، مدیریت شرکت کنترل کیفیت هوای تهران است.
دکتر مجتبی شفیعی، معاون شهردار پایتخت در جلسه معارفه مدیرعامل جدید این شرکت می‌گوید: «حفظ سلامت شهروندان از مهم‌ترین دغدغه‌های مدیریت شهری است و از این رو، شرکت کنترل کیفیت هوا با توجه به مسئولیت و نقشی که در پایش آلاینده‌ها و اعلام وضعیت آلودگی هوا بر عهده‌دارد، از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.»
او با تأکید بر اینکه منابع متحرک در آلودگی هوای تهران از سهم بالایی برخوردارند و برنامه‌های دولت، شهرداری تهران، وزارت نفت و سایر دستگاه‌های دست‌اندرکار در مسیر ارتقاء و بهبود کیفیت هوا قرار دارند، می‌افزاید: «از این منظر، شرکت کنترل کیفیت هوا می‌بایست پیشروترین فناوری‌ها و پیشرفته‌ترین تجهیزات را برای انجام رسالت مهمی که در زمینه‌اندازه‌گیری و سنجش کیفیت هوا، شناخت عوامل مؤثر در آلودگی هوا و راهکارهای اجرایی برای کاهش آلاینده‌ها بر عهده‌دارد، به‌کار گیرد.»
دکتر سیدمحمدمهدی میرزایی قمی، مدیرعامل جدید شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نیز در این جلسه با اشاره به اینکه این شرکت با کل جمعیت کلان‌شهر تهران روبه‌روست و خود را در قبال سلامت یکایک شهروندان از طریق پایش دقیق آلاینده‌ها و اعلام سریع آنها مسئول می‌داند، اظهار می‌دارد: «پدیده آلودگی هوا یک موضوع چندوجهی متأثر از منابع متحرک و ثابت است و از این رو، هماهنگی بین تمامی بخش‌های مؤثر در این پدیده از اهمیت و ضرورت ویژه‌ای برخوردار است. لذا سعی می‌کنیم تجربیات موجود در حوزه آلودگی هوا و کاهش و کنترل آن را به صورت عملیاتی پیاده‌‌سازی کنیم.»
او با انتقاد از عملکرد دولت قبل در مدیریت آلودگی هوای تهران می‌گوید: «در دولت‌های یازدهم و دوازدهم با وجود طرح بحث‌های محیط زیستی، حتی یک جلسه در سطوح عالی درخصوص موضوع آلودگی هوا برگزار نشد و این در شرایطی است که در دولت سیزدهم، تا کنون سه جلسه با حضور نفر دوم اجرایی کشور یعنی معاون اول ریاست جمهوری برگزار شده و ایشان، شخصاً به موضوع اجرای تکالیف هر یک از دستگاه‌های ذیربط، ورود کرده‌اند.»
بهانه ثابتی به نام بودجه
یکی از بهانه‌های ثابتی که معمولاً از زبان مسئولان در توجیه برخی کم کاری‌ها شنیده می‌شود، کمبود بودجه و امکانات لازم است. مدیریت آلودگی هوا نیز در طول سال‌های گذشته از این قضیه مستثنا نبوده و همواره به عنوان یکی از عوامل مطرح شده است.
خانم سمیه رفیعی، رئیس‌فراکسیون محیط زیست مجلس شورای اسلامی در یک برنامه تلویزیونی با اشاره به تخصیص بودجه برای رفع مشکل آلودگی هوا، می‌گوید: «مجلس از سال 1396 قانون هوای پاک را مصوب کرده، اما قطعاً برای اجرای این قانون نیاز به تصویب بودجه است. در این 4 سال بودجه‌ای که به صورت متمرکز به این قانون تخصیص داده شده باشد، نداشتیم و صرفاً در حد اعتبارات استانی بوده که به هر استان به صورت سلیقه‌ای تخصیص داده شده است.»
او درباره تاثیر آلودگی هوا بر سلامت مردم تصریح می‌کند: «اخیرا دانشگاه علوم پزشکی تهران گزارشی چاپ کرده که آمار مرگ و میر بر اثر آلودگی‌ هوا را قابل توجه اعلام کرده است. مشکل ما این است که بیشتر از اینکه بخواهیم علت و عوامل را از بین ببریم به عوارض می‌پردازیم. به این فکر نمی‌کنیم که عامل مشکل را اصلاح کنیم و متاسفانه بیشتر به عارضه می‌پردازیم.»
رفیعی درباره اطلاع مسئولان از منابع آلوده‌کننده هوا می‌گوید: «در تمام کلان‌شهرهایی که با بحث آلودگی هوا درگیر هستند، نسبت آلایندگی در منابع ثابت و متحرک متفاوت است. اخیراً شهرداری تهران نشستی را با اساتید محیط زیست که بر آلودگی هوا کار کرده بودند برگزار کرد و گفته‌هایشان با هم متفاوت بود و نمونه‌برداری از آلایندگی نیز متفاوت است. باید موضوع آلایندگی را متناسب با هر شهر جداگانه بررسی کرد.»
وظیفه ما چیست؟
فارغ از تصمیمات کلان مسئولان مدیریت آلودگی هوا، ما به عنوان شهروندان شهرمان نیز می‌توانیم با رعایت برخی مسائل به کاهش آلودگی هوا کمک کنیم.
هر وقت به سرکار، دانشگاه و یا مدرسه می‌رویم، از بخاری یا تهویه هوا استفاده می‌کنیم، پنجره‌های خود را تمیز می‌کنیم یا حتی موهای خود را خشک می‌کنیم، در واقع انتخاب‌هایی انجام می‌دهیم که بر آلودگی هوا تأثیر می‌گذارند.
بسیار مواردی هستند که همه ما می‌توانیم در حرکتی دسته جمعی برای کاهش آلودگی هوا انجام دهیم. همه چیز با انتخاب شروع می‌شود. انتخاب نوع سبک زندگی، انتخاب استفاده از وسایل، انتخاب دغدغه مند بودن و انتخاب مسئولیت‌پذیر بودن از اولین نکاتی است که باید به آنها توجه کنیم.
برای زندگی در یک شهرِ پاک اقداماتی از دست خود ما برمی آید که می‌تواند درصد بالایی از آلودگی هوا را کاهش دهد. از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- در مصرف انرژی صرفه‌جویی کنیم. به یاد داشته باشیم که چراغ‌ها، رایانه‌ها و وسایل برقی را وقتی از آنها استفاده نمی‌کنیم، خاموش کنیم. از لامپ‌ها و وسایل کارآمد کم مصرف استفاده کنیم.
- حتی‌الامکان از حمل‌ونقل عمومی استفاده کنیم. اگر با خودروی شخصی درون شهر سفر می‌کنیم از همسفر در رانندگی به محل کار، دانشگاه و دیگر مکان‌ها استفاده کنیم و ماشین‌های تک سرنشین را روانه خیابان‌های شهر نکنیم.
- اتومبیل خود را به طور منظم به تعمیرگاه برده و به خوبی از آن نگهداری کنیم. دستورالعمل‌های سازنده را در مورد نگهداری، تعویض روغن و فیلترها و بررسی باد لاستیک و تراز بودن چرخ‌ها اهمیت بالایی دارد.
- ماشین ظرفشویی و ماشین لباسشویی را فقط زمانی که کاملاً پر شده‌اند، به کار بیاندازیم.
- جاروبرقی‌های دوستدار محیط زیست به وفور در بازار با قیمت مناسب پیدا می‌شود، حتما از آنها برای محیط خانه و دیگر فضاهای بسته استفاده کنیم.
- لباس خود را به جای استفاده از دستگاه‌های خشک‌کننده لباس بر روی رخت آویز خشک کنیم.
- از محصولات قابل بازیافت استفاده کنید.
- اطرافیان خود را نسبت به مسائل آلودگی هوا آگاه کنیم.
رژیم غذایی مناسب در آلودگی هوا
یکی از راه‌های حفظ سلامتی در روزهای آلوده شهر مدیریت غذاها و میوه‌های مصرفی است. دکتر مجید حسن قمی، نایب‌رئیس‌انجمن تغذیه ایران درباره رژیم غذایی مناسب در روزهای آلودگی هوا به تسنیم می‌گوید: «معمولاً از مصرف غذا‌هایی که خود به‌تنهایی موجب بروز مشکلاتی در سیستم ایمنی بدن می‌شوند در این مواقع خودداری کنید؛ غذا‌هایی مانند فست‌فود‌ها و ساندویچ‌ها، چیپس و پفک از دسته مواد غذایی هستند که به‌راحتی می‌توانند فشار زیادی به سیستم ایمنی بدن وارد کنند. این روز‌ها ما احتیاج داریم که آنتی‌اکسیدان‌های مورد نیاز بدنمان را تقویت کنیم.»
او می‌افزاید: «غذا‌های حاوی ویتامین‌های E و C از جمله مواد غذایی آنتی‌اکسیدانی هستند که می‌توانند در این شرایط به ما کمک کنند؛ این ویتامین‌ها در میوه‌هایی مانند گوجه‌فرنگی، کیوی، پرتقال و لیموشیرین وجود دارند؛ منابع ویتامین E بادام، روغن‌های زیتون و آفتابگردان، جوانه گندم و سبزیجات برگ سبز است.»
قمی با بیان این‌که سلنیوم و روی نیز از دیگر مواد معدنی آنتی‌اکسیدان است، اظهار می‌دارد: «سلنیوم در غذاهای دریایی، مرغ، نان و غلات سبوس‌دار و روی در انواع گوشت‌ها، غذاهای دریایی، غلات سبوس‌دار، نخود، عدس و جوانه گندم یافت می‌شود. موادی مانند سیر، تخم کتان و پیاز که خاصیت ضدالتهابی و اسید‌های چرب امگا3 دارند می‌توانند سیستم ایمنی بدن را تقویت کنند؛ باید با رساندن چربی‌های ضروری به بدن، آنتی‌اکسیدان‌های مورد نیازمان را فراهم کنیم.»
نایب‌رئیس‌انجمن تغذیه ایران ادامه می‌دهد:
«از مصرف میوه‌ها و سبزی‌ها در این روز‌ها غافل نشوید، سبزی‌هایی مانند جعفری، انواع کلم، ریحان، شلغم، کاهو، هویج، خرمالو، گوجه‌فرنگی، اسفناج و گشنیز را در رژیم روزانه خود بگنجانید. لبنیات کم‌چرب نیز سرشار از منیزیم، فسفر، کلسیم و پروتئین با کیفیت بالا هستند که می‌توانند سم‌زدایی کنند و از ورود مواد سربی به داخل بدن در روز‌های آلوده جلوگیری کنند ضمناً این مواد معدنی دفع مدفوعی و ادراری آلاینده‌های فلزی را افزایش می‌دهند. میوه‌هایی مانند سیب، انواع مرکبات، هویج و غلات سبوس‌دار حاوی مقادیر بالایی «پکتین» (نوعی فیبر) هستند که در کاهش اثرات سرب در بدن مهم است.»
این متخصص تغذیه و رژیم‌درمانی تأکید می‌کند: «کودکان، افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی و افرادی که مشکلات آلرژی دارند بهتر است زمان آلودگی هوا از خانه خارج نشوند، زیرا با مشکلاتی که دارند ممکن است بیماری آنها تشدید شود مثلاً زمانی که فرد مبتلا به بیماری قلبی و عروقی به خارج از خانه می‌رود نیاز بیشتری به اکسیژن پیدا می‌کند و حتی با یک فعالیت سبک به سیستم قلبی و عروقی او فشار
وارد می‌شود.»