بررسی حدیث مشهور نبوی‌ «الاعمال بالنيات»

نقش کلیدی «نیت» در زندگی

کد خبر: ۲۳۳۱۱۵

تاریخ: ۰۶ دی ۱۴۰۰ - ۱۹:۱۸

یکی از چیزهایی که در روایات مورد تأکید قرار گرفته است، نیت است و در این رابطه روایات متعددی وارد شده. در روایتی پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّات» (1) به درستی که اعمال و کارهای انسان به نیتها وابسته است.
نیت در فرهنگ اسلام، جان عمل است و خلوص نیت شرط صحت عبادات می‌باشد. یکی از تفاوتهای اساسی میان قوانین الهی و قوانین بشری، نیت است. قوانین الهی دو بعدی است؛ یعنی هم به حسن عمل کار دارد و هم به حسن فاعل و تکامل معنوی وی. (2) یعنی اینکه هم کار باید کار خوبی باشد و هم فاعل‌، نیت خیر داشته باشد. در معارف اسلامی، هر کار یا قصد و نیّتی که ما را به خدا نزدیک کند و خشنودی و قرب الهی را دربر داشته باشد، خوب و پسندیده است و با فلسفه حیات و هدف نهایی آفرینش همگرایی دارد. پس عملی خوب است که هم از «حسن فاعلی» برخوردار باشد و هم دارای «حُسن فعلی» باشد، یعنی هم فاعل هدفش از انجام کار جلب رضایت خدا و خالص برای او باشد (حسن فاعلی) و هم کار را از جهت کمیت و کیفیت و زمان و مکان و شیوه‌،به گونه‌ای انجام دهد که خدا می‌خواهد (حسن فعلی).
بنابر این اگر انسان به خاطر رضای خداوند، در نماز جماعت شرکت کند؛ این عمل هم از حسن فاعلی برخوردار است و هم از حسن فعلی؛ و یا اگر نیت شرکت در نماز را داشته باشد ولی به خاطر موانعی نتواند در نماز شرکت کند، چون دارای حسن فاعلی بوده؛ در روایات وارد شده که خداوند به این شخص از باب تفضل و کرم خودش ثواب نماز جماعت را عنایت می‌کند. در مقابل اگر شخصی یک لیوان آب را به نیت اینکه شراب است بخورد چنین شخصی اگر چه قبح فعلی را انجام نداده یعنی کار قبیحی انجام نداده، ولی قبح فاعلی داشته، یعنی اینکه با این کار سوء باطن خود را نشان داده است. اگرچه در این مورد نیز خداوند به خاطر تفضل و کرم خودش او را عقاب نمی‌کند و حدّی بر او نیست. چرا که در واقع این شخص شرابی ننوشیده است.
اثر نیت خوب و نیت بد
به طور کلی نیت گناه تا زمانی که منجر به انجام آن گناه نشود برای انسان عقابی ندارد؛ در مقابل اگر انسان نیت کار خوب داشته باشد و موفق نشود آن کار را انجام دهد برای او ثوابی در نظر گرفته می‌شود و این به خاطر لطف و تفضل خداوند نسبت به بندگانش است. بنابر این روح اعمال وابسته به نیات افراد است. ولی مادامی که انسان گناهی را مرتکب نشده باشد عقابی برای او نیست اگر چه نیت آن گناه را داشته باشد و این به خاطر لطف خداوند به بندگانش است. ولی نکته‌ای که نباید از آن غفلت کرد این است که این سخن بدین معنی نیست که انسان نیت و فکر گناه را در سر بپروراند،چرا که در روایات وارد شده که نیت و فکر گناه نیز در زندگی انسان تأثیر گذار است. حضرت علی‌(ع) در روایتی می‌فرمایند: «من کثر فکره فی المعاصی دعته الیها»، كسى كه زياد درباره گناهان بينديشد، گناهان، او را به طرف خود می‌كشانند. (3)چرا که فکر و نیت گناه زمینه‌ساز انجام گناه است و انسان را به طرف گناه سوق می‌دهد. بنا بر این نیت با توضیحی که ذکر شد ملاک و معیار می‌باشد؛ ولی در جایی که منجر به انجام گناه نباشد از باب لطف خداوند عقاب ندارد.
پی نوشت‌ها:
1. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج67، ص 211.
2. مرتضی مطهری، عدل الهی،ص 326.
3. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ج9، حدیث 16394.
*مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی