به بهانه فیلم «کندو»

نامزدهای اسکار و گدایی سرمایه‌گذار و جایزه

کد خبر: ۲۳۳۰۲۸

تاریخ: ۰۵ دی ۱۴۰۰ - ۲۱:۱۸

فاطمه قاسم‌آبادی
تقریبا 22 سالی از جنگ خونین کوزوو می‌گذرد. کوزوو که مانند بوسنی هرزگوین، بیشتر جمعیتش را مسلمانان تشکیل داده‌اند، قربانی زیاده طلبی‌های صربستان و هم پیمانانش شد و در سال 1998 جنگ خونینی را تجربه کرد که طی یک سال، کشته‌ها و مفقودین بیشماری را بر جای گذاشت....
اگر از سکوت بین‌المللی و بی‌تفاوتی کشورهای اروپای غربی و سازمان ملل هم در این جنگ‌ها بگذریم، این نکته که در تولیدات فرهنگی غربی هم هرگز حق مطلب در مورد این جنگ‌های خانمان سوز نه در گذشته و نه در طی این سال‌ها، بیان نشده، قابل تامل است.
در طول دو دهه اخیر اما، فیلم سازان اروپایی سعی داشته‌اند تا با استفاده از نگاه خود، نه آنچه اتفاق افتاد، که آنچه می‌خواهند را، از این کشورهای مسلمان و مردم مظلوم‌شان نشان بدهند و این تصویر معمولا فلاکتی است که طبق نگاه غربی، مسببش نه جنگ افروزی زیاده طلبان، که دین و اعتقاد این مردم بوده است.
فیلم «کندو» به نویسندگی و کارگردانی «بلرتا باشولی» محصول سال 2021 کشورهای کوزوو، سوئیس، آلبانی و... است که در آن زندگی خانواده یکی از قربانیان جنگ کوزوو که در روستای «کروشا اِ مادهه» زندگی می‌کرد را به تصویر می‌کشد. فیلم کندو نماینده اسکار کشور کوزوو در سال 2022 است.
داستان زن تنها
داستان فیلم کندو با الهام از واقعیت ساخته شده است و در مورد زنی به نام «فحریه» است که در روستایی به نام کروشا اِ مادهه، در کوزوو زندگی می‌کند. این زن که شوهرش در جنگ کوزوو، مفقود شده است، بعد از ناپدید شدن او مجبور است بار زندگی را به تنهایی به دوش بکشد. فحریه به همراه پدرشوهر و پسر و دخترش زندگی می‌کند.آنها از راه پرورش کندوی عسل و فروشش، زندگی را به سختی می‌گذرانند.
این زن که علاوه‌بر مشکلات مالی زیاد، باید هر چند وقت یکبار برای شناسایی همسرش هم به میان کشته‌ها و اجساد تازه پیدا شده برود، از نظر روحی بسیار خسته و شکننده شده است.
در نهایت فحریه که پرورش کندوی عسل را برای تعمین مالی خانواده‌اش کافی نمی‌بیند، تصمیم می‌گیرد که با کمک سازمان زنان کوزوو، رانندگی یاد بگیرد و برای تولید محصولی مانند کنسرو فلفل خانگی که به آن، در زبان خودشان «آیوار» می‌گویند، تلاش می‌کند اما در این راه، مردان روستا با او مخالفت می‌کنند و زنان هم تنها در صورت برداشته شدن موانع از سر راه، حاضر به کار برای فحریه هستند و در راه هموار شدن کسب و کارش به او کمکی نمی‌کنند و فحریه با توجه به مخالفت‌های دخترش با فعالیت‌هایش، در این راه کاملا تنها به تصویر کشیده می‌شود....
مسلمانِ منهای اسلام
در فیلم «کندو»، مانند دیگر فیلم‌هایی که به جنگ‌های مربوط به صربستان می‌پردازد، در نگاه به کشور قربانی، به هیچ وجه دوربین وارد زندگی واقعی و اعتقادات این مردم نمی‌شود.
در تمام این فیلم‌ها، نقطه مشترک، حذف تفکرات و اعتقادات اسلامی این کشورهاست. در فیلم «کندو» هم مخاطبین، خانواده‌ای مسلمان را می‌بینند که نه در ظاهر زندگی شان و نه باطنش، هیچ اثر و رنگ بویی از اسلام و اعتقادات مذهبی وجود ندارد.
فحریه، به عنوان شخصیت زن داستان، کاملا نسخه یک زن اروپایی نصفه نیمه فمنیست است که هر چند خودش مثلا نمی‌داند ولی مو به مو تفکرات و شعارهای فمنیستی را دنبال می‌کند.
این زن نه پایبند حجاب است و نه به عنوان یک زن روستایی به سنتها اعتقادی دارد و انگار او مدت‌ها پیش از جنگ و حتی از بدو تولد، بدون اعتقاد خاصی به دنیا آمده و زندگی کرده است که این با توجه به جغرافیایی که این زن در آن زندگی می‌کند، غیر منطقی و غیر قابل باور است.
شخصیت بعدی داستان که به نوعی تنها حامی فحریه است، پدر شوهرش است که در داستان او را با نام «حاجی» می‌شناسیم. این شخصیت که تکلیفش با خودش مشخص نیست، گاهی مهربان و همراه است و گاهی هم مانند یک پدر شوهر سنتی به فحریه امر و نهی می‌کند و به او هشدار می‌دهد که در صورت مرگ پسرش، او هنوز زنده است و فرمانروای زندگی اوست ولی در عمل این شخصیت هم هیچ کار خاصی در داستان نمی‌کند و در حد کسی که تنها گاهی افاضاتی می‌کند، باقی می‌ماند... شخصیت حاجی به عنوان پیرمردی مسلمان و مثلا معتقد در طول داستان به تصویر کشیده می‌شود اما شخصیت او هیچ نشانی از انجام اعمال دینی ندارد و بسیار سطحی و دم دستی طراحی شده است.
حاجی حتی با دادن خون برای شناسایی جسد فرزندش هم مخالف است و رفتارش نه به عنوان یک انسان سنتی منطقی است و نه به عنوان یک مرد معتقد مذهبی... از طرف دیگر حاجی با یک سری اعمال عروسش فحریه مخالف است ولی هیچ دلیلی به جز حرف مردم برای مخالفتش ندارد و به نوعی تنها با چند دیالوگ کوتاه آن هم برای خالی نبودن عریضه، در داستان وجود دارد.
شخصیت‌های غیر واقعی
در فیلم «کندو» تصویر کلاسیک و قدیمی از زن تنها و خسته به نمایش گذاشته می‌شود که می‌خواهد رو به جلو حرکت کند ولی اطرافیانش با او همکاری نمی‌کنند و او مجبور است در این راه برای برداشتن موانع، به تنهایی اقدام کند و مقابل بقیه مردم بایستد.
این تصویر که قرار است مخاطبین را با خود همراه کند، بر خلاف دیگر نمونه‌های تاثیرگذار هم رده قدیمی‌اش که شخصیت‌های باورپذیری داشتند، این بار قرار است زنی روستایی را به تصویر بکشد که به هیچ وجه نوع نگاه و فکرش، شبیه زنان روستایی نیست. اگر حتی بگوییم که این زن از دیگر زنان هم رده خودش جلوتر است هم باز، چنین توجیهی نمی‌تواند این مسئله را بپوشاند که فحریه فیلم کندو، المان‌های آشنای زنی مسلمان که در محیطی روستایی بزرگ شده است را ندارد.
فیلم کندو در یک جمله، ملغمه‌ای فمنیستی است با درون مایه‌های سرمایه سالاری، به علاوه چاشنی داستانی فرعی مانند گمشدگان جنگ کوزوو...کندو به همه این مسائل در حد اشاراتی بسنده می‌کند و به هیچ کدام از قضایایی که مطرح می‌کند، عمیقا ورود پیدا نمی‌کند.
برای مثال فحریه به عنوان زنی که در محیطی معتقد به دنیا آمده و بزرگ شده است، بعد از سعی بی‌سرانجام مرد فلفل فروش برای تجاوز و دست درازی به او، دفعه بعد باز بدون اینکه کسی همراهش باشد، به سراغ این مرد می‌رود و از او خرید می‌کند!
برای شخصیت فحریه کار به قدری مهم است که احتمال دست درازی دوباره را به راحتی به جان می‌خرد... این در صورتی است که این زن می‌تواند با توجه به اینکه ماشین دارد فروشنده دیگری برای خرید وسایل مورد نیازش پیدا کند و یا اگر هم چنین شخصی در آن حوالی وجود خارجی ندارد(که با توجه به محیط روستایی و رونق کشاورزی در آن منطقه بعید است) فحریه به رسم آشنای زنان بیوه تنها، می‌تواند پسر نوجوانش را برای خرید به همراه خود ببرد ولی در فیلم کندو، این زن هیچ اهمیتی به مسائل ناموسی و خطرات اطرافش نمی‌دهد و مانند زنی شهری، از طبقه متوسط در اروپای غربی، مسائل خود را حل و فصل می‌کند.
شاید در کشور‌های غربی مدرن، کار مهم‌ترین قسمت هویت یک انسان باشد و بقیه ارزش‌های انسانی در درجات بعدی قرار گرفته باشند ولی این مسئله نمی‌تواند در کشوری با باورهای اسلامی، آن هم زمانی که هنوز اعتقادات پر رنگ است، جای خود را در ذهن مردم باز کرده باشد. تمام این اشکالات باعث می‌شود تا فیلم کندو برای مخاطبین آگاه با شرایط و زمان وقایع فیلم، غیر قابل هم‌ذات پنداری به نظر برسد.
اعلام آمادگی برای صادرات یا چه؟
در انتهای فیلم «کندو»، کارگردانش عنوان می‌کند که «فحریه هوتی» که با الهام از زندگی او فیلمش را ساخته است، اکنون زنی موفق است و درآمد خوبی دارد و توانسته برند خود را به بعضی کشورهای اروپایی دیگر صادر کند و حالا بسیار امیدوار است تا بتواند محصولات خود را در آینده‌ای نزدیک، به آمریکا هم صادر کند.
این نوع بیان مطلب در انتهای فیلم، کاملا مشخص می‌کند که فیلم کندو علاوه‌بر استفاده از مسائلی مانند جنگ، زنان فمنیست و مستقل، زندگی فلاکت‌زده مسلمانان و... که پتانسیل‌های خوبی برای جلب توجه آکادمی اسکار دارد، دوست دارد برای کسی که با الهام از زندگی او فیلم ساخته شده است، هم تبلیغ کند و اگر بشود این وسط نفع مادی بیشتری برای این طرف ماجرا داشته باشد.
رقابت با کلیشه‌پرستانِ سرسخت
فیلم «کندو» تا بحال توانسته در جشنواره فیلم ساندنس، جوایزی را برای کارگردانش به همراه داشته باشد. این فیلم با نظر مثبت منتقدین غربی رو‌به‌رو شد ولی مخاطبین استقبال چندانی از کندو نکردند و داستان کلیشه‌ای فیلم، به همراه پرداخت ناقصش که بدون هیچ خلاقیتی داستان را جلو می‌برد، باعث شد تا مخاطبین توجه خاصی به این فیلم که نماینده اسکار سال 2022 است، نداشته باشند.
البته که فیلم کندو با وجود رقبای سرسختش، که کلیشه‌های آکادمی پسندتری دارند، احتمالا شانسی برای ورود به فیلم‌های نهایی نامزد اسکار امسال را هم نخواهد داشت.