مصرف بهینه آب تنها راه برون رفت از چالش کم آبی(بخش دوم)

ارثیه آب برای آیندگان با مدیریت بهینه(گزارش روز)

کد خبر: ۲۲۴۸۰

تاریخ: ۰۷ شهريور ۱۳۹۳ - ۱۹:۵۶

در این بی‌آبی که پیامد خشکسالی‌های اخیر است، اهالی آپارتمان در تعطیلی آخر هفته سرشستن پتو و گلیم آشپزخانه در بالای پشت بام و آب دادن باغچه و شستن ماشین با هم سر لج و لجبازی افتاده و گلاویز می‌شوند. آن یکی گله‌مند است که گل‌های باغچه لب تشنه مانده‌اند و چون همسایه دیگری بالای پشت بام شست و شو می‌کند فشار آب جوابگوی آبیاری باغچه و پشت بند آن شستن ماشینش نیست! همسایه متهم از لبه پشت بام به داخل حیاط سرک کشیده و غرولند کنان در مقام اعتراض می‌گوید: «الان تمام می‌شود آقا! همیشه شما آب می‌ریختید حالا یک روز هم ما کار داریم.» چاره‌ای جز اعتراض به تلف کردن آب شرب نمی‌بینم. از پنجره بلند می‌گویم: «آقایان چه می‌کنید؟ مگر آگهی‌های هشدار در تلویزیون را نمی‌بینید؟ مگر بیلبوردهای نصب شده در سطح شهر را نخوانده‌اید؟ الان در این شرایط بحرانی انجام چنین کارهایی در آپارتمان معنایی جز خودخواهی ندارد.» آیا نمی‌شود باغچه را با آب‌های خاکستری که یک بار استفاده شده و دوباره جمع‌آوری می‌شوند آبیاری کرد؟ آیا فعلاً در این شرایط بحرانی نمی‌توان پتو و گلیم و فرش را به مراکزی که عهده‌دار شست‌شوی چنین اقلامی هستند، سپرد؟ کمی به سرنوشت فرزندان و جامعه خود بیندیشیم. روزهایی را در ذهن تداعی کنید که اگر آب منزلتان قطع شود در آن روز کلیه فعالیت‌ها در منزل می‌خوابد.
در اخبار و رسانه‌ها دائماً تکرار می‌شود که هدر رفت آب در ایران بیش از میانگین جهانی است. براساس گزارش‌های موجود میزان هدر رفت آب در کشور ما 28 تا 30 درصد است، در حالی که این مقدار اتلاف در دنیا بین 9 تا 12 درصد گزارش شده است. هر چقدر برداشت‌های غیر مجاز از منابع آب بیشتر باشد، میزان این هدر رفت نیز بیشتر خواهد بود. برای مثال در بخش کشاورزی تا آنجا که میسر است باید به فکر شیوه‌های نوین آبیاری باشیم و با احتیاط سفره‌های آب زیرزمینی را مصرف کنیم.
چرا که در شرایط بحرانی فعلی به قول یکی از کارشناسان، منابع آبی و میزان آبی که در اختیار داریم کاملاً مشخص و معین است. تنها با بهره‌گیری از مدیریت بهینه آب می‌توان چالش موجود را تعدیل بخشید.
کنترل کننده‌های مصرف آب انقلابی
در شیوه مصرف
حسین حاج علی بیگی یک فروشنده شیرآلات مدرن در پاسخ به این پرسش که آیا مشتریان به فاکتور تکنیکی که در شیرآلات به کار رفته و اثر بخشی‌شان در مصرف کمتر توجه نشان می‌دهند یا خیر؟ پاسخ می‌دهد: «الان به مدد تبلیغاتی که در مورد شیرهای چشمی و سنسوردار صورت گرفته و نقش خوبی که این شیرها در کنترل مصرف آب دارند، برخی از مشتریان سراغشان را می‌گیرند. اما چون قیمتشان خیلی بالاست تا اتیکت قیمت را می‌بینند، عقب‌نشینی می‌کنند. بعد از آن فاکتورشان این گونه تغییر می‌کند که یک شیر معمولی با کیفیت خوب و خرابی کمتر خریداری کنند که البته قیمتشان هم نسبت به نمونه‌های قبلی خیلی پایین‌تر است و به اصطلاح برایشان می‌صرفد.»
از این فروشنده سؤال می‌کنم: کیفیت شیرآلات تولید داخل بهتر است یا نمونه‌های خارجی و وارداتی؟ وی در پاسخ می‌گوید: «اکثر مشتری‌ها ترجیح می‌دهند شیرآلات ایرانی و مارک‌های شناخته شده و خوب را خریداری کنند. خوشبختانه کیفیت خوب برخی مارک‌های داخلی به مشتری طی سالیان گذشته ثابت شده و آنها هم اگر وسعشان برسد، بیشتر تمایل دارند شیرآلات ایرانی خریداری کنند. اما مشکل اینجاست که قیمت تمام شده تولید داخل بیش از محصولات خارجی‌اند. ناگفته نماند که محصولات خارجی معایبی هم دارند که مضر است مثلاً در جنس‌شان از سرب استفاده شده در حالی که محصول ایران جنسش برنجی است. دوام محصولات ایرانی بیش از محصولات وارداتی‌اند. با همه این تفاصیل مشتری گاه مجبور است به محدودیت جیبش نگاه کند و جنس بی‌کیفیت به خانه ببرد. من به این افراد که محدودیت‌ مالی دارند شیرهای اهرمی را پیشنهاد می‌دهم.»
علی بیگی فروشنده ادامه می‌دهد: «معایب شیرهای چشمی این است که در صورت استفاده بی‌رویه و نادرست زود خراب می‌شوند. برای استفاده روزانه در حجم بالا مثل مراکزی که پرتردد هستند، مکرراً نقص پیدا می‌کنند. برای مصرف خانگی مناسبند ولی آن هم مشکل بالا بودن قیمت پیش می‌آید.شیرهای معمولی هم به ویژه در حمام مناسب نیستند. چون معمولاً افراد موقع استحمام سردی و گرمی آب را تنظیم کرده و در طول استحمام حوصله‌شان نمی‌شود که دائماً در فواصلی که نمی‌خواهند از آب استفاده‌ای داشته باشند، شیر را باز و بسته کنند. این می‌شود که مقادیر زیادی آب به هدر می‌رود. در هنگام شستن دست و یا مسواک کردن هم وضع به همین منوال است.
اما شیرهای اهرمی چون با کوچک ترین فشاری از هر نقطه دست باز و بسته می‌شوند بهتر از شیرهای معمولی‌اند.»
وی به اختراع جدید یکی از شرکت‌های داخلی تولید شیرآلات در آخرین نمایشگاه شیرآلاتی که بازدید داشته، اشاره کرده و می‌گوید: «می‌توان سنسورهای جداگانه کوچکی طراحی کرد که روی شیرآلات مختلف نصب شوند و همان کار شیرهای چشمی با قیمت ارزان تر را انجام دهند. اگرچه ممکن است از زیبایی ظاهری شیر کم شود اما در شرایط فعلی که با بحران کم‌آبی مواجه هستیم کمک زیادی به کاهش اتلاف آب شرب در مصارف خانگی می‌کند.
راهکار دیگری که من در نمایشگاه شیرآلات دیدم اما هنوز به بازار نیامده، طراحی کنترل آب است. برای مثال دکمه کنترل کوچکی در کنار دوش حمام نصب می‌شود. آب را به همان میزان گرمی و سردی که تنظیمش کرده‌اید، استپ می‌کند. بار دیگر که دکمه را بزنید، آب با همان تنظیم قبلی جاری می‌شود. این اختراع توسط یکی از شرکت‌های تولید داخل انجام شده اما هنوز به بازار نیامده است. چنانچه وارد بازار شود، انقلابی در شیوه‌های صرفه‌جویی ایجاد می‌کند.»
طرح آمایش ملی منابع آب در بخش کشاورزی
در سال‌های اخیر به دلیل کاهش نزولات جوی و توسعه اراضی تحت کشت در کشاورزی و همچنین محدودیت منابع آب سطحی در کشور، برداشت‌های بی‌رویه و بدون برنامه‌ای از منابع آب زیرزمینی صورت گرفته که خود باعث افت کمی و کیفی شدید در این منابع شده است. این مسئله کشاورزی پایدار را در معرض خطر و تهدید جدی قرار داده است. لذا با توجه به رشد جمعیت و نیاز روزافزون به غذا و لزوم عدم وابستگی کشور به منابع غذایی وارداتی باید مدیریت صحیح در مصرف آب در بخش کشاورزی، برداشت از منابع آب سطحی، تغذیه آب‌های زیرزمینی، مهار آب‌های سطحی و بهبود مدیریت بر مصرف آب و افزایش بهره‌وری به‌طور جدی در برنامه‌ریزی منابع آبی کشور قرار گیرد.
محمد کسرائی، کارشناس انتقال آب برایمان توضیح می‌دهد: «ارائه بهترین راهکارهای ارتقای فرهنگ مصرف صحیح و بهینه آب در بخش کشاورزی نیاز به زیربنای فرهنگی صحیح و مطمئن و فرهنگ‌سازی در جامعه کشاورزی دارد که در این زمینه دو بخش دولتی و غیردولتی که همان کشاورزان و متخصصان این بخش را شامل می‌شود باید به وظایف خود آگاه و عمل کنند.
این دو قشر باید در توسعه کشاورزی و به‌خصوص شیوه‌های استفاده از آب ارتباط مستمر و هماهنگی داشته باشند. همان‌گونه که در زمینه کشت و کار محصولات طرح‌های آمایش سرزمین صورت می‌گیرد، باید در این بخش نیز آمایش ملی منابع آب و توازن منطقه‌ای تدوین و اجرا گردد که این امر بدون ترویج، آموزش و اطلاع‌رسانی به کشاورزان توسط دولت و وزارتخانه مربوطه بخش تحقیقات و آموزش امکان‌پذیر نیست.»
وی ادامه می‌دهد: «فرهنگ‌سازی در جهت صرفه‌جویی مصرف آب کشاورزی تنها توسط یک وزارتخانه یا ارگان دولتی امکان‌پذیر نخواهد بود. نیاز به یک عزم ملی و منسجم از طرف تمامی دستگاه‌های دولتی و غیردولتی دارد.»
کسرائی درمورد چگونگی کسب نتایج مثبت و تأثیرگذار در اجرای طرح‌های مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی می‌گوید: «برنامه ریزی و اجرای طرح‌های مدیریت مصرف آب در کشاورزی نیاز به یک امنیت اقتصادی، ضمانت‌ اجرایی، عدالت در توزیع آب و موارد بیشمار دیگر دارد. راه دیگر کمک به فرهنگ‌سازی و ارتقای مصرف صحیح و بهینه آب اعمال طرح‌های تشویقی از طرف دستگاه‌های دولتی نظیر پرداخت یارانه‌های صحیح به طرح‌های مدرن و جدید آبیاری، کشت محصولاتی که صرفاً نیاز به آبیاری غرقابی و پرمصرف ندارند و اصلاح تعرفه‌ها برای مشترکین پرمصرف چه ازنظر استحصال بی‌رویه آب‌های زیرزمینی و چه ازنظر برداشت آب‌های سطحی است.»
سیستم آبیاری مدرن راهکاری برای مصرف بهینه در کشاورزی
اما خشکسالی تنها دامن پایتخت را نگرفته بلکه از اخبار و گزارشات برمی‌آید که مناطق دیگر کشور نیز درگیر چالش کم‌آبی هستند. لذا بهینه مصرف کردن تنها رسالت شهروندان تهرانی نیست و باید اهالی سایر استان‌های کشور نیز در این  مهم سهیم بوده و جدیت به خرج دهند.
مهندس مرتضی عزالدین مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان همدان هشدار می‌دهد: «آب که از آن به عنوان مایه حیاتی یاد می‌شود، این روزها در کشور و استان همدان حال و روز خوشی ندارد و منابع آب با تهدید جدی خشکسالی روبرویند.»
وی در ادامه می‌گوید: «طبق پیش‌بینی‌های صورت گرفته در 25 سال آینده دنیا با بحران خشکسالی روبه رو است و نیمی از کشورهای جهان درگیر این چالش خواهند شد. کشور ما نیز چون در محدوده جغرافیایی خشک قرار گرفته از این قاعده مستثنی نیست. متاسفانه در استان همدان مصرف بی‌رویه و بیش از حد در بخش‌هایی چون کشاورزی موجب شده تا منابع آب استان لطمات جبران‌ناپذیری ببینند.
هم‌اکنون نزدیک به 92 درصد از آب استان در بخش کشاورزی، سه درصد در بخش صنعت و مابقی برای شرب استفاده می‌شود. با توجه به مصرف بیش از 92 درصد آب استان در بخش کشاورزی به‌کارگیری شیوه‌های مدرن آبیاری برای مصرف این مایع حیاتی ضروری است.
چنانچه کشاورزان منطقه بتوانند زمین‌های خود را به سیستم‌های آبیاری بارانی یا قطره‌ای مجهز کنند، مطمئنا در مصرف بهینه آب بسیار موثر خواهد بود.»
مدیرکل شرکت آب منطقه‌ای استان همدان در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «دیگر زمان آن نیست که سطح زیر کشت اراضی کشاورزی را افزایش دهیم، بلکه باید ضمن حفظ سطح زیر کشت در این میزان، آنها را به سیستم آبیاری تحت فشار مجهز کنیم. در حال حاضر 92 درصد از منابع آب استان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود که این رقم در متوسط جهانی 75 درصد و در سطح کشور نزدیک به 92 درصد است.»
تکنیک‌های مدرن مهار آب
اگر جمعیت فعلی کشور را حدود 70 میلیون نفر در نظر بگیریم سال 1400 به 90 میلیون نفر برسد، 140 میلیارد متر مکعب آب نیاز است. در حالی که در حالت طبیعی کل آب تجدید شونده کشور 130 میلیارد متر مکعب است و اگر همین روند مصرف آب ادامه یابد با کسری 10 میلیارد متر مکعب آب روبه رو خواهیم شد که تامین همین میزان آب امکان‌پذیر نخواهد بود.
دکتر حاجی کریمی دانشیار آب‌های زیرزمینی (هیدروژیولوژی) عضو هيئت علمی دانشگاه ایلام در گفت‌وگو با گزارشگر کیهان می‌گوید: «الان در سفر به شمال از کنار سد کرج گذشتم. مقدار آب به میزان قابل توجهی کم شده است. وقتی از میزان آب ذخیره شده پشت سد کم می‌شود، به کیفیت آب نیز لطمه می‌خورد. چرا که آب‌های ته سد متعلق به سال‌های گذشته‌اند. ممکن است  تصفیه ‌خانه‌ها هم به مرور جوابگوی تصفیه این حجم از آب مانده نباشند. در بهترین حالت هزینه و انرژی که صرف  تصفیه ‌ آب می‌شود تصاعدی بالا می‌رود. ضمن اینکه وقتی حجم آب کم می‌شود، دمای آب نیز تغییر می‌کند و همه این عوامل بر کیفیت آن تاثیرگذارند.»
این استاد آبشناسی در مورد تکنیک‌های نوین بهره‌برداری از منابع آب برایمان توضیح می‌دهد: «یکی از تکنیک‌ها مهار آب‌های مرزی است. در خیلی از مناطق مرزی آب‌هایی هستند که از مرزها خارج می‌شوند. اولویت وزارت نیرو مهار این قبیل ‌‌آب‌هاست اما در عمل جدیت زیادی دیده نمی‌شود.
تکنیک دیگر احداث سدهای زیرزمینی است. این قبیل سدها به جای اینکه بر روی دریاچه ساخته شوند در دل زمین و در محل سفره‌های آب‌های زیرزمینی احداث می‌شوند. چون آب در دل زمین ذخیره می‌شود حتی اگر زمان طولانی هم باقی بماند نه به کیفیتش لطمه‌ای وارد می‌شود و نه آلوده خواهد شد. چرا که در دل زمین دما ثابت و معمولا آلودگی‌ها کمترند. در حال حاضر در خیلی از مناطق خشک و بیابانی دنیا این تکنیک استفاده شده و خوب جواب داده است.»
حاجی‌ کریمی گله‌مندانه می‌گوید: «الان متوسط مصرف سرانه 150 لیتر در روز است که در برخی شهرها و مناطق کشور به 350 تا 400 لیتر در روز هم می‌رسد که این یک فاجعه است و باید از طریق فرهنگ‌سازی اصلاح گردد.»