ردپاي «كنكور» در چـهارگوشـه دنيـا

کد خبر: ۲۱۳۳۴۱

تاریخ: ۲۶ اسفند ۱۳۹۹ - ۱۸:۵۹

چندين دهه است که در ایران برای جذب دانشجو در دانشگاه‌ها از روش کنکور استفاده می‌شود البته کنکور فراز و نشیب‌هایی داشته است اما تنها روش جذب دانشجو در دانشگاه‌هاست. برخی کارشناسان و متخصصان آموزشی نسبت به این روش جذب دانشجو مخالفند و عنوان می‌کنند که نباید سرنوشت افراد در 4 ساعت تعیین شود؛ ضمن اینکه معتقدند این مدل جذب دانشجو موجب ایجاد مافیای کنکور نیز شده است. اما پرسش این است که آیا این روش جذب دانشجو در کشور، بهترین روش است؟ در کشورهای دیگر چگونه دانشجو در دانشگاه‌ها پذیرش می‌شوند؟ برای پاسخ به این پرسش، بهترین راه مطالعات تطبیقی است.
بر همین راستا، سری به نظام سنجش و پذیرش دانشجو در کشورهای آمریکا، انگلستان، فرانسه، اسپانیا، ترکیه، چین، فنلاند و ژاپن زدیم و نحوه جذب دانشجو را بررسی کردیم:
ايالات متحده
نظام آموزشی و نظام پذیرش دانشجو در آمریکا به طور کلی غیرمتمرکز است، یعنی هر مؤسسه درباره ظرفیت پذیرش، معیارهای موردنظر و فرایند پذیرش تصمیم گرفته و اقدام می‌کند. البته در برخی از دانشگاه‌های مادر، سیاست‌هایی همچون «تأثیر مثبت» و «قانون 10 درصد» از سوی دولت مرکزی یا ایالتی ارائه می‌شود که با توجه به حمایت مالی اعطایی، انتظار می‌رود این سیاست‌ها به اجرا درآیند.
در آمریکا، آزمون سراسری مرسوم در برخی کشورها مثل ایران، ژاپن و چین برگزار نمی‌شود اما برخی از آزمون‌های استاندارد همچون آزمون استعداد تحصیلی و آزمون مدارس عالی آمریکا را مؤسسات غیرانتفاعی طراحی و برگزار می‌کنند که مراکز آموزش عالی در پذیرش نتایج آن مختار هستند. میزان تکرار این آزمون‌ها به مؤسسه برگزار‌کننده بستگی دارد که معمولا چند بار در سال برگزار می‌شوند.
مؤسسات آموزش عالی آمریکا بر اساس روند پذیرش به دو دسته «پذیرش آزاد» و «گزینشی» تقسیم می‌شود. در مؤسسات با پذیرش آزاد با توجه به ملاک بودن دیپلم دبیرستان و یا معادل آن و نمرات این مقطع، سنجش را مدارس انجام می‌دهند و مؤسسات آموزش عالی دخالتی در آن ندارند. به طور کلی بخش سنجش، ملاک محور است. در بخش گزینش نیز این مؤسسات بنا به سیاست خود، در اکثر مواقع هیچ محدودیتی برای پذیرش متقاضیان ندارند.
در مؤسساتی که گزینشی عمل می‌کنند، علاوه‌بر دیپلم دبیرستان و یا معادل آن، مجموعه ملاک‌هایی همچون آزمون استاندارد نیز اهمیت دارند. این را مؤسساتی غیر از مؤسسات آموزش عالی برگزار می‌کنند و به هر داوطلب، نمره‌ای تعلق می‌گیرد. هر مؤسسه حدنصاب مورد نظر خود برای بررسی تقاضانامه داوطلبان را تعیین می‌کند. در نتیجه بخش سنجش و گزینش این دسته از هم مجزاست.
در مؤسسات پذیرش آزاد با توجه به اینکه همه متقاضیان پذیرفته می‌شوند، نسبت یک به یک است. در مؤسسات گزینشی با توجه به دولتی یا خصوصی بودن و سطح اعتبار مؤسسه، این نسبت از «سه به یک» تا «چهار به سه» متغیر است.
اسپانيا
نظام سیاسی حاکم بر اسپانیا و در نتیجه نظام آموزشی آن بسیار غیرمتمرکز است، قدرت تصمیم‌گیری در بین ایالت‌های خودمختار توزیع شده است و دولت تنها چارچوب و سیاست‌های کلی را تعیین می‌کند. روند فوق در روند پذیرش دانشجو نیز حاکم است. دولت مرکزی، سیاست‌هایی را درباره اصول و شیوه پذیرش دانشجو اعلام کرده است و ایالت‌های خودمختار هرکدام بر اساس این رهنمودها، با همکاری مدارس و دانشگاه‌ها، به برنامه‌ریزی و اجرای مرحله عمومی و اختصاصی پذیرش اقدام می‌کنند.
علاوه‌بر این هر داوطلب، نمره پذیرش مشخصی خواهد داشت و هر دانشگاه به طور مستقل، متناسب با مستندات وی، در مورد پذیرش یا عدم پذیرش داوطلب تصمیم‌گیری می‌کند. در نتیجه می‌توان نظام پذیرش دانشجو در اسپانیا را از نوع «غیرمتمرکز» دانست.
در کشور اسپانیا، آزمون سراسری برگزار نمی‌شود. بلکه هر ایالت موظف است آزمون‌های مرحله عمومی و اختصاصی را در محدوده خود برگزار کند. این آزمون‌ها هر سال در دو نوبت برگزار می‌شود که هر نوبت یک آزمون اصلی(مرحله عمومی) دارد و آزمون دیگری نیز (مرحله تخصصی) پیش‌بینی شده تا داوطلبان بتوانند با شرکت در آن، نمرات خود را بهتر کنند.
با توجه به اینکه آزمون‌های مرحله عمومی و اختصاصی، هر دو بر اساس دروس دوره دوم متوسطه طراحی می‌شوند، دو منظره‌اند. یعنی هم دانش و مهارت‌هایی که داوطلب در دوره دوم متوسطه کسب کرده و هم توانایی و صلاحیت‌های علمی وی برای تحصیل در رشته مورد نظر در دانشگاه را می‌سنجند.
به طور کلی دانش و مهارت‌های کسب شده، ملاک اصلی در مراحل عمومی و اختصاصی پذیرش است. با این وجود در برخی از رشته‌ها به تشخیص دانشگاه و گروه مربوطه، ممکن است آزمون استعداد خاص، توانایی بدنی، توانایی هنری و... نیز ملاک عمل قرار گیرد که به طور جداگانه و در روند پذیرش در دانشگاه ارزیابی خواهند شد.
البته رقابت اصلی، پذیرش در دوره‌های کارشناسی به ویژه در رشته‌های پرطرفدار است. از این رو معمولا بخشی از ظرفیت رشته‌هایی که محبوبیت کمی بین داوطلبان دارند، خالی می‌ماند. از سوی دیگر، نسبت متقاضی به ظرفیت پذیرش در دوره‌های دانشگاهی با دوره‌های حرفه‌ای متفاوت است. با این وجود بر طبق آمار به دست آمده، در دوره‌های دانشگاهی، این نسبت دو به یک و در دوره‌های حرفه‌ای، چهار به یک است.
تركيه
نظام آموزش و پرورش ترکیه به شدت متمرکز است و تقریباً همه دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی ترکیه مطابق قوانین و مقررات وزارت آموزش عالی این کشور فعالیت می‌کنند. از این روز بسیاری از دانشگاه‌ها مشابه هم هستند و انعطاف و آزادی چندانی در تصمیم‌گیری ندارند. از سوی دیگر تنها شیوه پذیرش در مراکز آموزش عالی اصلی به جز مراکز آموزش فنی و حرفه‌ای که فارغ‌التحصیلان دبیرستان‌های فنی و حرفه‌ای بدون آزمون می‌توانند ادامه تحصیل بدهند، آزمون سراسری ورود به دانشگاه‌هاست.
دانشگاه‌ها تقریبا هیچ دخالتی در برگزاری این آزمون و نیز تعیین محل قبولی داوطلب ندارند. با این اوصاف نظام گزینش دانشجوی ترکیه در حال حاضر کاملا متمرکز است. آزمون سراسری هر سال یک بار برگزار می‌شود و به طور کلی دو بخش در پذیرش دانشجو قابل تشخیص است؛ بخش اول سنجش است. در این مرحله نیاز پیش‌نیازهای لازم برای ورود به دانشگاه سنجیده می‌شود که مهم‌ترین آنها، «میزان موفقیت داوطلب در دروس دوره دبیرستان» است. یعنی معطوف به گذشته است. بخش دوم گزینش است که در این مرحله مجموعه صلاحیت‌های لازم برای تحصیل در یک رشته خاص به طور کلی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
آزمون سراسری ترکیه بر «سنجش استعداد عمومی» به ویژه در ریاضیات و زبان تکیه دارد و به نظر می‌آید نه ارتباط چندانی با محتوای دوره دبیرستان دارد و نه ارتباطی با استلزامات تحصیل در دوره‌های آموزش عالی. از این رو هیچ یک از دو بخش «سنجش» و «پذیرش» در آن پررنگ نیست؛ از آنجا که تنها شیوه پذیرش داوطلبان، «آزمون سراسری» است، نمره و رتبه این آزمون نقشی تعیین‌کننده در موفقیت داوطلبان دارد.
در حال حاضر از هر دو متقاضی، یک نفر به آموزش عالی راه پیدا می‌کند اما نکته قابل تأمل در برآورد نسبت متقاضیان به ظرفیت در آموزش عالی این است که رقابت اصلی بر سر دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی باکیفیت است. نکته قابل توجه این است که فقط مراکز عالی فنی‌وحرفه‌ای می‌توانند فارغ‌التحصیلان دبیرستان‌های فنی و حرفه‌ای را بدون آزمون پذیرش کنند.
چين
با توجه به اینکه عمده‌ترین شیوه پذیرش دانشجو در چین، «آزمون سراسری» است و بسیاری از دانشگاه‌های دولتی و خصوصی در سطوح مختلف باید نتایج این آزمون را ملاک پذیرش دانشجو قرار دهند، می‌توان گفت پذیرش دانشجو در چین متمرکز است. به عبارت دیگر چین از جمله کشورهایی است که در پذیرش دانشجو از آزمون سراسری بهره می‌گیرد و می‌توان گفت که این شیوه تقریباً تنها روش پذیرش دانشجو در این کشور است.
در حال حاضر آزمون سراسری در هر سال یک بار به طور ملی و در مدت سه روز برگزار می‌شود. البته سیاست جدید آموزشی چین در نظر دارد تعداد نوبت‌های برگزاری این آزمون در سال را بیشتر کند. ناگفته نماند در برخی دانشگاه‌ها برای پذیرش دانشجو در ترم دوم هر سال، آزمونی به عنوان آزمون بهاره گرفته می‌شود که به دلایلی با استقبال چندانی روبرو نبوده است در نتیجه این تعداد محدود به همان دانشگاه‌های خاص است.
در چین موفقیت دانش‌آموزان در دروس دوره دوم آموزش متوسطه، پیش نیاز شرکت در آزمون سراسری است. این پیش‌نیاز در طی آزمون‌هایی که در همان دوره برگزار شده، ارزیابی می‌شود. علاوه‌بر این، داوطلبان برای ورود به دانشگاه باید حد نصاب لازم را در آزمون سراسری کسب کنند و محتوای این آزمون هرچند در حد برنامه درسی دوره متوسطه است اما دروس اجباری آن یعنی زبان چینی، زبان خارجه و ریاضیات جزو موارد ضروری تحصیل در دانشگاه در نظر گرفته شده است و سایر دروس که انتخابی و اختیاری هستند با توجه به علاقه داوطلب و رشته‌ای که قصد ادامه تحصیل آن را دارد، متغیر است.
با توجه به این انحصار پذیرش دانشجو به آزمون سراسری و نیز مواد آزمون و محتوای آن می‌توان نتیجه گرفت که مؤلفه اصلی در ارزیابی داوطلبان در روند پذیرش دانشجو، معلومات و قوه تحلیل آنهاست. با توجه به ارتباط محکمی که میان اعتبار دانشگاه و تضمین آینده شغلی وجود دارد، اغلب افراد تمایل دارند و در دانشگاه‌های معتبرتر ملی پذیرفته شوند و از این رو بیشتر رقابت‌ها برای تصاحب صندلی‌های دانشگاه‌های معتبر است و در مرحله بعدی دانشگاهی رده دوم است. این در حالیست که دانشگاه‌های معتبر فقط حدود ۱۰ درصد کل داوطلبان را می‌پذیرند.

ژاپن
ژاپن آزمون سراسری برگزار می‌کند اما دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در پذیرش این آزمون به عنوان یک ملاک آزادند. بیشتر دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی از نظر مالی نسبتاً مستقل از دولت عمل می‌کنند و در نتیجه در پذیرش دانشجو وابستگی به دولت ندارد.
مراکز آموزش عالی که آزمون سراسری سنتاشیکن را به عنوان یکی از مراحل و ملاک‌های پذیرش دانشجو در نظر می‌گیرند، تعیین می‌کند که چه موادی از موضوعات آزمون و با چه ضریبی تشکیل دهنده نمره نهایی داوطلبان باشد. به عبارت دیگر مراکز آموزش عالی در مورد چگونگی و میزان تأثیر نمره آزمون سراسری در فرایند پذیرش تصمیم می‌گیرند.
به عبارت دیگر ژاپن از جمله کشورهایی است که به عنوان یکی از مراحل پذیرش دانشجو از آزمون سراسری بهره می‌گیرد. با این همه داوطلب در انتخاب مواد مورد آزمون برای پاسخ دادن، آزاد است. این آزمون هر سال یکبار و طی دو روز در سراسر ژاپن برگزار می‌شود.
در آزمون سراسری تأکید به طور عمده بر «دانش و اطلاعات» است زیرا هدف از این آزمون، ارزیابی موفقیت داوطلب در یادگیری برنامه درسی دوره‌های گذشته به ویژه دوره دوم آموزش متوسطه است و در نتیجه در سؤالات آزمون سراسری، بخشی برای سنجش هوش و خلاقیت در نظر گرفته نشده است. با این همه در سال‌های اخیر علاوه‌بر سؤالات مکتوب، برای ارزیابی مهارت‌های «ارتباطی و شنیداری» داوطلب، آزمون شنیداری زبان انگلیسی نیز برگزار می‌شود و داوطلبان باید به سؤالات شنیداری در برگه مربوط پاسخ دهند.
شدیدترین رقابت مربوط به دانشگاه‌های دولتی و معتبر است که در آنها تقریباً از هر 20 تا 30 متقاضی فقط یک نفر پذیرفته می‌شوند که با توجه به فراوانی و تنوع دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، الگوی یکسانی وجود ندارد.
بريتانيا
در انگلستان آزمون‌های مربوط به صلاحیت‌های ورود به دوره آموزش عالی یعنی گواهینامه‌های عمومی آموزش متوسطه و گواهینامه‌های آموزش سطح پیشرفته به عنوان مهم‌ترین ملاک‌های پذیرش اکثر مؤسسات در سطح ملی است و البته توسط نهادهای غیردولتی برگزار می‌شود و چارچوب سیاست‌های کلی آنها توسط اسناد آموزشی تهیه شده توسط دولت تعیین می‌شود اما از سوی دیگر علیرغم ملی بودن آزمون‌ها و گواهینامه‌های اعطایی، در نهایت این مراکز آموزش عالی و دانشگاه‌ها هستند که اقدامات و صلاحیت‌های مورد نیاز برای پذیرش در رشته‌های خود را تعیین می‌کنند و در رابطه با پذیرش داوطلبان، آزادانه عمل می‌کنند. بر اساس این توضیحات می‌توان گفت نظام پذیرش دانشجو در انگلیس نیمه متمرکز است.
با توجه به اینکه داشتن «گواهینامه عمومی آموزش متوسطه» که شرکت در آزمون‌های آن اجباری است و به صورت ملی توسط نهادهای اعطای مدرک برگزار می‌شود و داشتن «گواهینامه عمومی آموزش سطح پیشرفته» که شرکت در آن اختیاری است و به صورت ملی توسط نهادهای اعطای مدرک برگزار می‌شود، از جمله مهم‌ترین ملاک‌های نظام پذیرش دانشجو در انگلیس هستند؛ می‌توان گفت در انگلیس، آزمون سراسری با مختصات ویژه خود برگزار می‌شود که منابع اطلاعات موجود، این آزمون سالانه یکبار اجرا می‌شود.
دانش‌آموزان در آزمون‌های گواهینامه عمومی آموزش متوسطه با کسب حداقل نمره G قبول شناخته می‌شوند اما ظرفیت هر کدرشته محل محدود و معین است و داوطلبانِ متقاضی آن بر اساس رتبه و امتیاز کسب شده طی یک فرایند پذیرش، انتخاب می‌شوند.
به طور کلی معلومات داوطلبان از محتوای آموزشی دوره متوسطه و دوره تکمیلی ملاک پذیرش آنها اما در برخی از رشته‌های خاص و همچنین در دانشگاه‌های طراز اول، از آزمون‌های استعداد بهره گرفته می‌شود ضمن اینکه در برخی از رشته‌های خاص، داوطلبان باید توانایی بدنی یا استعداد هنری خود را نیز به نمایش بگذارند.
میزان جذب در دانشگاه‌های طراز اول و همچنین رشته‌های پرطرفدار حدود 10، 12 به یک است و بر اساس بررسی‌های صورت گرفته در دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی با سطح متوسط و در رشته‌هایی با محبوبیت کمتر، این میزان حدود 3، 5 به یک است.
فرانسه
مهم‌ترین ملاک پذیرش در مراکز آموزش عالی فرانسه، انواع «گواهینامه باشلیه» و یا معادل آنهاست. این آزمون در پایان دوره دوم متوسطه به صورت سراسری و متناسب با شاخه‌های تحصیلی این دوره برگزار می‌شود اما در عمده موسسات معتبرتر علاوه‌بر گواهینامه مذکور، شرایط و الزامات دیگری را نیز می‌طلبد که توسط خودشان تعیین می‌شود. از سوی دیگر مکان‌یابی دوره و مؤسسه آموزش عالی متناسب با تقاضای داوطلبان به صورت متمرکز انجام می‌شود اما دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات در مورد پذیرش، تصمیم‌گیرنده نهایی هستند و لذا در مجموع می‌توان نظام پذیرش دانشجو در فرانسه را نیمه متمرکز محسوب کرد.
با توجه به اینکه داشتن گواهینامه باشلیه از جمله مهم‌ترین ملاک‌های نظام پذیرش دانشجو در فرانسه است، می‌توان گفت در این کشور، آزمون سراسری با مختصات ویژه خود برگزار می‌شود که بنا به اطلاعات موجود این آزمون، در هر سال یک‌بار اجرا می‌شود و دانش‌آموزانی که در برخی دروس نمره قبولی کسب نکنند، می‌توانند در آزمون جبرانی شرکت کنند.
بخش سنجش در نظام پذیرش دانشجو در فرانسه به طور عمده در آزمون‌های گواهینامه باشلیه صورت می‌پذیرد و بیشتر مؤسسات آموزش عالی و فنی‌وحرفه‌ای و رشته‌های کم طرفدار، این گواهینامه را ملاک پذیرش قرار می‌دهند. اما برخی از دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و همچنین برخی رشته‌های خاص همچون پزشکی و دندانپزشکی برای ارزیابی توانایی و صلاحیت‌های لازم برای تحصیل در کدرشته محل مزکور، دوره‌های آمادگی را برگزار می‌کنند که بعد از برگزاری آزمون در پایان این دوره، از میان برترین‌ها، دانشجویان پذیرفته می‌شوند.
بیشترین تأکید مؤسسات آموزش عالی در پذیرش دانشجو بر جنبه معلومات است اما با توجه به تشریحی بودن آزمون‌ها، به نوعی توانایی‌های تحلیلی و استدلال منطقی داوطلبان نیز مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
تعداد متقاضی به ظرفیت پذیرش بسیار متنوع است. با این حال در رقابتی‌ترین مؤسسات یعنی مدارس مهندسی، این نسبت 12 به یک است البته باید توجه داشت سالانه درصد بالایی از متقاضیان در دوره‌های مختلف پذیرفته می‌شوند.
فنلاند
مراکز آموزش عالی در پذیرش دانشجو کاملا آزادانه و مستقل عمل می‌کنند و خود تصمیم می‌گیرند که در هر رشته، چه ترکیبی از ملاک‌ها مورد توجه قرار گیرد. با این حال از آنجایی که تعداد ظرفیت هر رشته در پی مذاکره این مراکز با دولت و اتحادیه‌های صنفی تعیین می‌شود و یکی از ملاک‌های مهم و مورد توصیه وزارت آموزش و فرهنگ، گواهینامه آزمون‌ نهایی که در پایان دوره دوم متوسطه به طور سراسری برگزار می‌شود، است. می‌توان پذیرش دانشجو در فنلاند را از نوع نیمه متمرکز دانست.
در پایان دوره دوم متوسطه، آزمونی سراسری به عنوان پایان تحصیلات دوره تکمیلی برگزار می‌شود که آموخته‌های دانش‌آموزان را در دوره مذکور می‌سنجد. نمرات این آزمون یکی از ملاک‌های مهم در پذیرش دانشجو است. این آزمون در هر سال، دو بار برگزار می‌شود و دانش‌آموزان باید حداکثر در سه دوره متوالی یعنی یک سال و نیم، نمرات قبولی را در بخش‌های زیرمجموعه این آزمون کسب کنند.
با توجه به عدم تمرکز و نظام پذیرش دانشجو در فنلاند، تعیین معیارهای سنجش بر عهده مراکز آموزش عالی مربوط است لذا در هر مرکز، دانشکده و گروه مربوطه، معیارهایی را با توجه به الزامات مورد نیاز برای تحصیل در آن رشته از جمله توانایی‌های تفکر منطقی، توانایی تحلیلی، توانایی هنری، توانایی بدنی، هوش انگیزش و... تعیین می‌کند. با این وجود یکی از معیارهای مهم در روند پذیرش، معلومات وی یعنی آموخته‌های مقاطع قبل، دانش قبلی فرد در ارتباط با موضوعات رشته است.
نسبت تعداد متقاضی به ظرفیت پذیرش در دانشگاه‌ها، پلی تکنیک‌ها و رشته‌های مختلف بسیار متفاوت است. در برخی رشته‌ها همچون زبان انگلیسی این نسبت یک به پانصد یا در هنر یک به صد است اما با این همه در مجموع با احتساب نسبت پذیرفته شدگان به داوطلبان، این نسبت یک به 3 است. به نقل از فارس؛ هر کشوری متناسب با شرایط خودش، برای جذب دانشجو در دانشگاه‌ها اقدام می‌کند و مطمئنا مطالعات تطبیقی برای کپی کردن مدل کشورها نیست بلکه باید از تجارب دیگر کشورها استفاده کرد و مدل بومی‌سازی شده در کشور به اجرا درآید.
مجلس شورای اسلامی در چندین نوبت به موضوع کنکور ورود کرد و مصوباتی را هم داشت اما همچنان کنکور به عنوان یک معضل در کشورمان مطرح است. شورای عالی انقلاب فرهنگی هم مدتی است که برای این موضوع ورود کرده است و قرار است به زودی اصلاحاتی به تصویب برسد. جزئیات طرح ساماندهی کنکور در جلسه ستاد نقشه جامع علمی کشور مطرح شد که براین اساس این طرح به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه ‌شده است.
با اين وجود، اکنون باید دید سرنوشت کنکور چه خواهد شد و آیا کنکور بهترین روش جذب دانشجو
در ایران است؟!