ابعاد تکامل جامعه(پرسش و پاسخ)

کد خبر: ۲۱۳۲۴۷

تاریخ: ۲۵ اسفند ۱۳۹۹ - ۱۹:۲۴

پرسش:
تکامل جوامع انسانی از چه ابعادی برخوردار است و ما چه زمانی می‌توانیم بگوییم یک جامعه تکامل یافته و مطلوب است؟
پاسخ:
مفهوم تکامل
تکامل یعنی گام برداشتن در مسیر کمال، یعنی شی‌ءای متکامل که منزل عوض می‌کند، و مراحل را یکی پس از دیگری پشت‌سر می‌گذارد، گذشته از عدم ثبات و در یک‌جا متوقف نبودن، یک امر دیگر هم در آن هست و آن این است که این تغییر در مسیر کمال صورت گرفته است، بدین معنا که هدف کمالی را در نظر گرفته‌ایم، بعد می‌گوییم در آن متکامل شده است، یعنی در مرحله بعد همان را در مرحله عالی‌تر و به مقدار بیشتر دارد. بنابراین وقتی ما می‌گوییم تکامل است که در دوره بعد، آن جامعه از نظر کمیت یا کیفیت و یا از هر دو نظر در سطح بالاتری قرار گرفته باشد.
انواع تکامل جامعه بشری
تکامل جوامع انسانی تک‌ساحتی و یک بعدی نیست و زمانی یک جامعه به تکامل مطلوب خود می‌رسد که در تمامی ابعاد و شئون جامعه اعم از جنبه‌های مادی و معنوی به تکامل واقعی و مطلوب خود برسد. این ابعاد به‌طور کلی در سه قسم خلاصه می‌شود: 1- تکامل در رابطه انسان با طبیعت 2- تکامل در ساختارها و مناسبات اجتماعی 3- تکامل در انسانیت و مناسبات انسانی
1- تکامل در رابطه انسان با طبیعت
یک وقت ما می‌گوییم جامعه تکامل یافته است و منظورمان در جنبه‌های تکنولوژیکی و فنی یعنی در رابطه انسان با طبیعت پیشرفت داشته است زیرا یکی از ابعاد تکامل جوامع انسانی رابطه با طبیعت است انسان با طبیعت در حال جنگ و مبارزه است و تمام تلاش او این است که بر طبیعت تسلط پیدا کند و آن را به استخدام خود دربیاورد. تکامل در این عرصه لازمه تکامل در عرصه‌های دیگر است و همه جوامع به آن نیاز دارند.
2- تکامل در ساختارها و مناسبات اجتماعی
مسئله دیگر در تکامل جوامع، تکامل در روابط و مناسبات اجتماعی در قالب ساختارها با یکدیگر است. روابط ساختاری جوامع یعنی اینکه جامعه از نظر تشکیلات، حکم یک موجود زنده را دارد، که هرچه ساده‌تر و بسیط‌تر باشد از ساختارها و ارگانیزم کمتری برخوردار است و حالت وحدت و بساطت بیشتری دارد. و هرچقدر تکامل پیدا کند، از نظر اعضاء و اجزاء و ساختارها و سازمان‌ها پیچیده‌تر می‌شود و تقسیم کار و ساختارها بیشتر و پیچیده‌تر می‌گردد. بنابراین از این منظر تکامل جوامع یعنی پیچیدگی ساختارها و روابط اجتماعی بیشتر شامل: زیاد شدن کار و شغل و بعد تقسیم کار و شغل و افزایش تخصص‌ها که نتیجه‌اش خارج شدن افراد جامعه از بساطت و تشابه است و این شرایط از نظر جامعه‌شناسی سیاسی یعنی رشد و توسعه‌یافتگی جوامع.
3- تکامل در انسانیت و مناسبات انسانی
اگر اصول ارزش‌های انسانی را فطری و ثابت بدانیم آن وقت است که تکامل جوامع در بعد انسانی معنا پیدا می‌کند. ارزش‌هایی همانند: حقیقت‌جویی، زیبایی‌دوستی، خیر و فضیلت اخلاقی و عشق و پرستش شاخص‌های پیشرفت و تکامل جوامع انسانی به حساب می‌آیند، و به‌طور طبیعی هر چقدر این شاخص‌ها در میان مردم و مناسبات اجتماعی آنها تقویت گردد و پیشرفت و گسترش یابد، در چنین شرایطی می‌توان گفت که جامعه تکامل یافته و به سوی کمالات بالاتری در حرکت می‌باشد. اما اگر تکامل را صرف تغییر بدانیم که برای آن هم معیار و شاخصی قائل نباشیم در این صورت دیگر نمی‌توانیم صرف تغییر را تکامل بنامیم، و لذا امروز این تردید میان علما هست و در فلسفه تاریخ هم این بحث به شدت مطرح است که آیا انسان در آنچه به نام انسانیت و معنویت نامیده می‌شود تکامل پیدا کرده است یا نه؟ «ویل دورانت» در کتاب درس‌های تاریخ تیتری تحت همین عنوان دارد که آیا پیشرفت انسان در انسانیت واقعیت دارد؟ بنابراین جوامع بشری از نظر فناوری و تکنولوژی و رابطه با طبیعت و ساختارهای اجتماعی تکامل پیدا کرده‌اند، اما آنچه که مورد تردید است تکامل در انسانیت است، که محل اختلاف و تردید باقی مانده است؟!