مصرف سالانه ده‌ها هزار ذره پلاستیکی در رژیم غذایی

کد خبر: ۱۹۵۴۹۴

تاریخ: ۲۰ مرداد ۱۳۹۹ - ۲۰:۴۱

ناهید حاجیلو
به اذعان کارشناسان محیط‌زیست شدت پیامدهای زیست محیطی پسماندها درحوزه محیط زیست دریایی چند برابر اثراتی است که در خشکی مشاهده می‌شود، چرا که دریاها پذیرنده نهایی تمامی زباله‌های صنعتی، بیمارستانی، خانگی و غیره هستند و به سرعت تمام معضلات را به اکوسیستم و سلامت انسانی منتقل می‌کنند. فراوانی معضلات و چالش‌های محیط‌زیست دریایی ناشی از عقب‌ماندگی برنامه‌های کشور در این حوزه است و ضرورت دارد برنامه‌های جدی و اثرگذار تدوین و اجراء شود.
اهمیت نوار ساحلی برای همه کشورها یک موضوع اثبات شده است به خصوص در کشور ما هم که امروز سمت و سوی توسعه کشور به بارگذاری جمعیتی سواحل هدایت می‌شود به طور یقین این موضوع دارای اهمیت است و آمار موجود به خوبی‌اهمیت روز افزون نواحی سواحلی و دریاها را نشان می‌دهد.
به گفته کارشناسان محیط زیست، در بحث زباله‌های دریایی تعاریف متعددی وجود دارد. در تعریف زباله‌های دریایی (NOAA) به زباله به معنی، هر ماده جامد مقاوم که به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم، به‌صورت عمدی یا غیرعمد، در محیط دریایی یا دریاچه‌های بزرگ دفع یا رهاشو می‌باشد و یا در تعریف زباله‌های دریایی «کنوانسیون مارپل» گفته شده است؛ ضایعات شناور یعنی پارچه و مواد بسته‌بندی، کاغذ، شیشه، فلزات و بطری، انواع مواد غذایی و پسماندهای خانگی و عملیاتی کشتی به استثناء ماهی تازه که در اثر فعالیت‌های معمول کشتی تولید میگردند و باید دفع شوند.
منشاء زباله‌های دریایی
پسماندهای عادی، پسماندهای پزشکی (بیمارستانی)، پسماندهای ویژه، پسماندهای کشاورزی و پسماندهای صنعتی پنج گروه اصلی پسماندها محسوب می‌شوند و جالب است در بعضی اوقات در استان‌های ساحلی با این سؤال رو‌به‌رو می‌شویم که در دریا قانون ملی وجود ندارد و خلائی احساس می‌شود، این در حالی است که قانون ملی وجود دارد و تمامی حوزه‌های دریایی و خشکی را پوشش می‌دهد ولی لازم است در ابتدا به قوانین ومقررات ملی استناد کرد که خوشبختانه این قوانین در سال 1383 به تصویب رسیده است.
پسماندهای حوزه دریایی به شکل عادی، صنعتی و ویژه است، در اسکله‌های نفتی و شناورها بر اساس پروتکل‌ها و چارچوب‌های تعیین‌شده زباله‌ها را طبقه‌بندی و شناسایی می‌کنند و پسماندها درگام اول به دو بخش عادی و ویژه تقسیم می‌شوند، این طبقه‌بندی باید در همان اسکله‌ها انجام شود، در گام اول پسماندهای صنعتی، عادی و ویژه جداسازی شوند.
80 درصد پسماندهایی که به دریا وارد می‌شود با منشاء خشکی است و 20 درصد باقی ناشی از فعالیت‌های صنایع شیلات، آبزی پروری، کشتی‌ها، اکتشاف و استخراج نفت در دریا و دفن‌های غیرقانونی است. زباله‌های دریایی از طریق مصب‌ها، زهکشی و فاضلاب‌ها، فعالیت‌های کشتیرانی، نظامی، شیلات، تفریحی، شهرهای ساحلی و استخراج نفت به دریا وارد می‌شود.
در رابطه با پسماندهای دریایی، دستورالعمل‌ها، کنوانسیون‌ها و پروتکل‌های بین‌المللی متعددی وجود دارد که مهم‌ترین آنها شامل دریانوری IMO، کنوانسیون‌های بازل، استکهلم، مناطق دریایی مثل راپمی، پروتکل لندن و برنامه اقدام جهانی مقابله با آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌ها درخشکی است.
حوضه‌های آبریز تقریباً 80 درصد کشور را پوشش می‌دهد و هر تلاشی درحوضه آبریزی جنوب، شمال و سایر حوزه‌های آبریز کشور برای ساماندهی پسماندها انجام می‌شود قطعاً در حوزه محیط‌زیست دریایی اثرگذار است.
فعالیت‌هایی که منجر به تولید زباله در دریا می‌شود
از مهم‌ترین فعالیت‌هایی که منجر به تولید پسماند در دریا است، شناورهای اسقاطی هستند که لازم است اسکراپ شود البته این قبیل فعالیت‌ها سال‌ها به‌صورت غیرمجاز در کشور انجام میشده است. اسکراپ کشتی‌ها باعث تولید مقادیر زیادی پسماند در دریا شده است و چون چرخه حیات این پسماندها مشخص نیست باعث آلودگی سواحل می‌شود و لازم بود در این خصوص برنامه‌ریزی‌هایی صورت بگیرد که خوشبختانه با جانماهایی که تعیین شده است، عملاًً این موضوع شناسنامه‌دار می‌شود و هویت مشخصی پیدا می‌کند.
سوء‌مدیریت گردشگری یکی دیگر از فعالیت‌هایی است که منجر به تولید زباله در دریا می‌شود. نوارهای ساحلی به علت سوء‌مدیریت منجر به تولید پسماند در دریا می‌شوند و باید برنامه‌های مدیریتی تدوین کرد تا با بخش‌های خصوصی و عوارضی که گرفته می‌شود، مدیریت کرد، پسماندهایی که در بخش شیلات تولید می‌شود از نوع پلیمرهای بسیار مقاومی‌ هستند که می‌تواند منجر به تولید میکروپلاستیک در دریاها شود واثرات منفی در آبزیان دارد و همچنین اسکله‌های نفتی علی‌رغم تمهیداتی که در وزات نفت پیش‌بینی شده است در اجراء با پروتکل‌های تعریف شده خیلی فاصله دارند و فعالیت‌های بنادر و کشتیرانی که توانایی تولید پسماندهای عادی و ویژه را دارند. با توجه به گزارش UNDP در سال 2009 میلادی که این تناسب در سال 2019 میلادی وجود دارد، نشان می‌دهد، در بعضی موارد مثل فیلتر سیگار از عمده‌ترین پسماندی است که از طریق مصب‌ها و کانال‌های فاضلاب به دریا وارد می‌شود و می‌تواند محیط‌زیست دریایی را متأثر کند، کیسه‌های کاغذی، پلاستیکی و طناب‌هایی که در بخش شیلات مورد استفاده قرار می‌گیرد یکی دیگر از عمده‌ترین پسماندهایی است که می‌تواند محیط زیست دریایی را تهدید کند و همچنین آمارهای مزبور این پیام را می‌دهد که ضروری است استان‌های ساحلی در قالب برنامه زمانبندی شده، به ‌ترویج نسبت به استفاده از پلاستیک‌های زیست‌تخریب‌پذیر اقدام کنند. در این زمینه خوشبختانه زیرساخت‌های مناسبی امروز در کشور وجود دارد و فرهنگ عامه هم پذیرفته است که در برخی فروشگاه‌ها از کیسه‌های زیست‌تخریب‌پذیر استفاده می‌کنند و بر اساس آماری که (EPA) گزارش کرده است پسماندهای پلاستیکی در بازه زمانی کوتاه‌مدت قابل تجزیه نمی‌باشد.
کشتی‌ها روزانه بیش از 500 هزار تکه ظرف و کیسه‌های پلاستیکی در اقیانوس‌ها میریزند و آمار پلاستیکها نشان می‌دهد در سال 2017 میلادی در سطح جهان 275 بیلیون کیسه پلاستیکی تولید شده است، در هر ثانیه 160 هزار کیسه پلاستیکی تولید و مصرف می‌شود و سالانه 8 میلیون تن پلاستیک وارد دریا می‌شود و آلودگی پلاستیک باعث مرگ یک میلیون پرنده دریایی و100 هزار پستاندار دریایی می‌شود. زباله‌های دریایی موجب گیر افتادن حیات وحش، بلعیدن زباله‌های دریایی توسط حیوانات، انتقال گونه‌های مهاجر، تخریب زیستگاه‌ها، ایجاد مشکلات دریانوردی و انتقال آلاینده‌ها است.
مدت زمان تجزیه زباله‌ها در دریاها
به گفته کارشناسان محیط‌زیست، مدت زمان تجزیه تخته‌های چوبی 3-1 سال، کیسه‌های پلاستیکی 10 الی 20 سال، وسایل ماهیگیری 40- 30 سال، قوطی آلومینیومی200- 80 سال، بطری‌های پلاستیکی 450 سال و بطری شیشه‌ای یک میلیون سال است. امروز یکی از عوامل اصلی آلودگی دریاها و اقیانوس‌ها پلاستیک‌ها و میکروپلاستیک‌ها هستند، میکرو پلاستیک‌ها درمحیط‌های دریایی منتشر می‌شود و به‌صورت شناور در سطح دریاها و اقیانوس‌ها مشاهده می‌شود و باتوجه به ‌ترکیب شیمیایی آنها توانای بالایی در جذب آلاینده‌های آلی نظیر PAHS, PCBS و DDT دارند که این ذرات شباهت زیادی به طعمه دارند و توسط ارگانیسم‌های آبی مصرف می‌شود و احتمال ورود‌ ترکیبات سمی ‌به زنجیره غذایی وجود خواهد داشت.
فراوانی میکروپلاستیک‌ها دربخش غربی خلیج ‌فارس نسبت به قسمت شرقی آن بالاتر است و آب‌های سواحل عسلویه به‌عنوان آلوده‌ترین ایستگاه نمونه‌برداری شناخته شد که با فاصله از ساحل، فراوانی آنها کاهش می‌یابد و با توجه به‌وجود پالایشگاه‌ها در سواحل عسلویه و به‌دلیل در دسترس بودن محصولات پتروشیمی ‌به‌عنوان منبع آلودگی میکروپلاستیک‌ها محسوب می‌شود.
مصرف ذره‌های پلاستیکی در رژیم غذایی
نتایج مطالعات پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی نشان می‌دهد، میکروپلاستیک‌ها در تمام ایستگاه‌های نمونه‌برداری وجود دارد و میانگین فراوانی آنها در سطح آب‌های خلیج ‌فارس یک هزار و 800 ذره بر کیلومتر مربع است. مصرف یک کیلوگرم از نمک دریایی حاوی بیش از 600 قطعه میکروپلاستیک است در صورتی که فرد روزانه حداکثر پنج گرم نمک مصرف می‌کند و حدود سه میکروپلاستیک در روز وارد بدن خود کرده است، یکی از بزرگ‌ترین منابع شناخته‌شده میکروپلاستیک‌ها، آب‌های بسته‌بندی شده است، بطری‌های آب یک‌بارمصرف به ازای هر لیتر حاوی 2 تا 44 قطعه میکروپلاستیک است و 48 درصد از میکروپلاستیک‌های جمع‌آوری شده از جنس پلی‌اتیلن و 28 درصد پلی‌پروپیلین و 17 درصد پلی‌استایرن است.
توصیف کیفی مدیریت پسماند در جزایر
وضعیت مدیریت پسماندها در غالب جزایر تحت بررسی بسیار نامطلوب است. یکی از متداول‌ترین روش دفع پسماندها در جزایر، تخلیه در محل‌های موقت زباله، سوزاندن و حتی رها‌سازی در محیط دریا است.
به گفته کارشناسان محیط‌زیست، درخصوص مدیریت پسماندهای صنعتی صنایع مستقر در جزایر برنامه عملیاتی مناسبی وجود ندارد و فعالیت‌های شیلاتی در جزایر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان پسماندهای پلاستیکی است و این پسماندها به تدریج تبدیل به میکروپلاستیک‌ها در محیط‌های دریایی می‌شود و بخشی از پسماندهای دپو شده در سواحل به‌عنوان منشاء آلودگی دریایی محسوب می‌شود، قوانین و مقررات حاکم بر گمرکات یا سایر قوانین محلی از فعالیت‌های مدیریت پسماندها حمایت لازم را ندارند.
بر اساس ماده 23 قانون مدیریت پسماندها، تکالیفی بر عهده سازمان حفاظت محیط‌زیست گذاشته شده است و این سازمان وظیفه دارد با همکاری و مشارکت سازمان‌ها و وزارتخانه‌های مربوطه نسبت به تدوین شیوه‌نامه‌ها و ضوابط اجرایی مورد نیاز اقدام کند.