دورنمای عربستان پس از ملک سلمان (نگاه)

کد خبر: ۱۹۳۹۲۷

تاریخ: ۰۱ مرداد ۱۳۹۹ - ۲۲:۰۴

محمدرضا مرادی
سلمان بن عبدالعزیز از سال 2015 با مرگ ملک‌عبدالله به عنوان پادشاه عربستان انتخاب شد. ملک سلمان از بیماری‌های گوناکونی رنج می‌برد و آلزایمر وی بسیار شدید گزارش شده است. همین مسئله باعث شده که وی در اداره امور عربستان همانند ملک عبدالله پادشاه عربستان قدرت را به صورت مطلق در اختیار نداشته باشد. در روزهای گذشته بار دیگر خبر بستری شدن پادشاه سعودی منتشر شد و همین مسئله بسیاری از کارشناسان را به بررسی دوران پسا ملک سلمان وا داشته است. سؤال اصلی این است که عربستان در دوران پس از ملک سلمان به کدام سمت خواهد رفت و آیا باید شاهد تغییرات اساسی در رفتار این کشور در عرصه منطقه‌ای بود؟
از زمانی که سلمان بن عبدالعزیز به عنوان پادشاه انتخاب شد یک اسم در رسانه‌های این کشور به تدریج پررنگ شد؛ محمد بن سلمان. بن سلمان که شاهزاده‌ای گمنام و بی‌تجربه بود از فرصت به دست آمده نهایت استفاده را کرد و خود را وارد هرم قدرت در عربستان کرد. وی به سرعت با برنامه‌ریزی‌هایی که داشت توانست در پلکان قدرت بالا برود. در این مسیر، مقرن بن عبدالعزیز از ولیعهدی کنار رفت و محمد بن نایف به عنوان ولیعهد انتخاب شد. این اولین گام برای قدرت گیری محمد بن سلمان بود. چرا که وی بلافاصله به عنوان جانشین ولیعهد انتخاب شد. محمد بن سلمان در ادامه به دستگیری و برکناری بسیاری از مهره‌های زمان ملک عبدالله پرداخت و متعب بن عبدالله را که زمانی شانس نخست رسیدن به پست ولیعهدی بود، بسیار محدود کرد. در ادامه بن سلمان قدم نهایی برای رسیدن به ولیعهدی را برداشت و محمد بن نایف را وادار به استعفا کرد و خود ولیعهد عربستان شد. دستگیری شاهزاده‌ها، فعالان و تجار منتقد نیز روند قبضه کردن قدرت توسط بن سلمان را کامل کرد. در نهایت نیز خبر رسید که احمد بن عبدالعزیز به عنوان برادر پادشاه به همراه بن نایف دستگیر شده‌اند. این خبر از آنجا مهم بود که احمد بن عبدالعزیز چهره‌ای محبوب در بین شاهزاده‌های عربستان بود و طبق وصیت ملک عبدالعزیز موسس پادشاهی سعودی قدرت باید از برادر به برادر برسد و طبق این وصیت ولیعهدی حق احمد بن عبدالعزیز است. اکنون بن سلمان در هرم قدرت در عربستان توانسته مخالفان را سرکوب و قدرت را به صورت کامل قبضه کند. در واقع حاکم واقعی عربستان در این روزها بن سلمان بوده و ملک سلمان چندان در اداره امور دخالت نمی‌کند.
به همین دلیل مرگ ملک سلمان نخواهد توانست تغییرات اساسی در روند سیاست‌های عربستان ایجاد کند. چرا که سیاست‌های بن‌سلمان از سال 2015 شروع شده و در صورت پادشاهی وی تداوم خواهد داشت. اما به قدرت رسیدن بن سلمان باعث خلق شرایط جدیدی خواهد شد. بن سلمان در راستای «سکولار کردن» جامعه عربستان یا به اصطلاح خود «مدرن کردن» سعی کرده تا در چارچوب سند چشم انداز 2030 در عرصه اجتماعی و اقتصادی اصلاحاتی را ایجاد کند. وی به دنبال کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی است، سعی دارد تا سرمایه‌گذاران خارجی را تشویق به ورود به بازار عربستان کند، کنسرت‌های مختلط در عربستان برگزار می‌کند، بسیاری از محدودیت‌ها علیه زنان مانند محرومیت از رانندگی را لغو کرده است و قدرت پلیس امر به معروف و نهی از منکر را بسیار محدود کرده است. به نظر می‌رسد که در صورت به قدرت رسیدن بن سلمان این روند تداوم پیدا کند و قدرت مفتی‌های وهابی بسیار کاهش پیدا کند. چرا که بن سلمان به صورت مداوم خود را با محمد بن زاید ولیعهد ابوظبی مقایسه می‌کند و سعی دارد همانند امارات جامعه‌ای سکولار ایجاد کند و به سمت نوسازی در تمام بخش‌ها برود. البته این تنها یک رویا از سوی بن سلمان بوده و با مقدورات این کشور همخوانی ندارد. چرا که به عنوان مثال طرح احداث شهر رویایی نئوم که یک ابر شهر 500 میلیارد دلاری است از سوی بسیاری از رسانه‌های خارجی به سخره گرفته شده و آن را یک سراب نامیده‌اند. علاوه ‌بر این محمد بن سلمان همزمان که به دنبال اعطای برخی امتیازات به زنان است آنها را نیز دستگیر می‌کند و یا همزمان با تاکید بر مسامحه با منتقدان، آنها را به صورت دسته‌جمعی دستگیر می‌کند و یا همانند جمال خاشقجی سلاخی می‌کند.
در عرصه منطقه‌ای نیز سیاست بن سلمان بر پایه همان سیاست کنونی یعنی تقابل با ایران و دخالت در امور کشورهای منطقه استوار خواهد بود. البته در صورتی که دونالد ترامپ در آمریکا بار دیگر به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شود این سیاست بن سلمان تقویت خواهد شد و در صورتی که جو بایدن پیروز شود باید شاهد کاهش ماجراجویی‌های بن سلمان بود چرا که دموکرات‌های آمریکا تمایل زیادی به محمد بن نایف دارند.
تغییر مهم‌تر پس از مرگ ملک سلمان به احتمال تقابل بین شاهزاده‌های سعودی با بن‌سلمان برمی‌گردد. چرا که بسیاری از قبایل این کشور، پادشاهی را در درجه اول و براساس سنت و عرف رایج در عربستان متعلق به احمد بن عبدالعزیز برادر پادشاه می‌دانند و بسیاری نیز محمد بن نایف ولیعهد برکنار شده را ولیعهد واقعی عربستان و پادشاه آینده این کشور می‌دانند. بنابراین مرگ ملک سلمان می‌تواند به رویارویی بسیاری از شاهزاده‌ها با بن سلمان منجر شود. در کل مرگ ملک سلمان در عرصه منطقه‌ای تاثیر چندانی بر سیاست‌های عربستان نخواهد گذاشت اما در عرصه داخلی می‌تواند روند تقابل مخالفان با بن سلمان را تشدید کند.