نگاهی به فیلم «خروج» به کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا

کالبد شکافی دراماتیکِ نارضایتی محرومان

کد خبر: ۱۸۶۷۱۳

تاریخ: ۰۷ ارديبهشت ۱۳۹۹ - ۲۰:۳۹

احسان رشیدی

فیلم «خروج» درباره مردم روستایی به نام عدل آباد است، فرامرز قریبیان نقش رحمت، یک فرمانده دوران دفاع مقدس را ایفا می‌کندکه بعد از جنگ به مزرعه خود برگشته و به کاشت پنبه مشغول است. اکثر همرزمان رحمت شهید شده‌اند و مردم روستا از او ناراحت هستند که چرا شهید نشده و همه را از چشم رحمت می‌بینند و نگاه طلبکارانه‌ای دارند. شخصیت رحمت مشابه حاج کاظم در «آژانس شیشه ای» است؛ به دنبال‌اشتباه مسئول سد و رها شدن آب شور در مزارع مردم، زمینه اعتراض اهالی آسیب دیده پدید می‌آید و در نهایت آنها به علت بی‌توجهی مسئولین محلی با تراکتورهای خود راهی تهران می‌شوند و مسیری طولانی را طی می‌کنند تا شکایت خود را به رئیس‌جمهور برسانند، که در مسیر حرکت با مشکلاتی روبرو می‌شوند.
در سکانس آغازین فیلم بالگرد رئیس‌جمهور به مزرعه پنبه رحمت (فرامرزقریبیان) فرود می‌آید و بخشی از پنبه‌های او از بین می‌رود و مطلبی که از محافظین می‌شنود همان مطلبی است که یکی از وزرای سابق دولت به مردم گفته بود و کل ماجرا نادیده گرفته می‌شود؛ مزرعه و محصول آن برای رحمت خیلی با ارزش است. این نوع برخورد که بدون همدردی سخن از بیمه می‌گوید تفکر نئولیبرالی را تداعی می‌کند.
در یک سکانس که محافظ رئیس‌جمهور به دنبال نقطه‌ای برای تماس با تلفن همراه می‌گردد رحمت می‌گوید ته مزرعه می‌توانی تماس بگیری! در سکانس دیگر که در حال پنچرگیری تراکتور هستند به منطقه آزاد‌اشاره می‌شود و می‌گویند اینجا به جای گندم ماشین کاشته‌اند که تقابل مدرنیته و سنت را مطرح می‌کند. حاتمی‌کیا در کارهای قبلی خود با جلوه‌های ویژه پیش می‌رفت، اما فیلم «خروج» بیشتر دیالوگ محور است.
پیام مهم فیلم برای همه مسئولین در سطوح مختلف است و در یک زمان و مکان محدود نمی‌شود؛ شخصیت‌های فیلم یادآور ملتی است که در طول سال‌های قبل و بعد از انقلاب اسلامی بار اصلی سختی‌ها را با ایثار جان و مال و فرزندان خود به دوش کشیده‌اند و اگر امروز یا فردا نادیده گرفته شوند یا زمینه طرح مشکلات و درد دل‌های خود را فراهم نبینند از مسئولین فاصله می‌گیرند و این با آرمان‌های حضرت امام (ره) و مقام معظم رهبری سازگار نیست. حاتمی‌کیا در بیشتر فیلم‌های خود صدای مردم رنج دیده بوده. در اینجا نیز رحمت یک فرمانده جنگ و پدر شهید است که زمین کشاورزی او در اثر یک‌اشتباه از بین می‌رود و تبدیل به شوره‌زار می‌شود.
کنایه به مشاورانی آشنا!
در فیلم، مشاور رئیس‌جمهور، دکتر آتشکار نام دارد و مراجعین به رئیس‌جمهور را به توبه فرا می‌خواند و خیلی زود عصبی می‌شود و رویکرد تهاجمی پیدا می‌کند! او به هشت نفر آسیب دیده خسته از راه می‌گوید از این اعتراض توبه کنید. با ورود مشاور در جمع معترضین و تهدید نسبتا همراه با ملایمت بخشی از غائله ختم می‌شود اما آثار و تبعات آن همیشه مقابل دیدگان مردم خواهد ماند و اینگونه راهکارهای سطحی و غیر اصولی با ماهیت مردمی انقلاب اسلامی منافات دارد در نتیجه رحمت همین پیام را به تنهایی با ادامه سفر و رساندن فریاد اعتراض خود به مخاطب انتقال می‌دهد، در این سکانس به خوبی به نقش تاثیرگذار مشاورین در ایجاد ثبات یا هرج و مرج با بهره‌گیری از علم، تخصص، تجربه و صد البته تعهد و ایمان به اصول و آرمان‌های یک حکومت پرداخته شده است.
سینمای ایران در ژانر سیاسی کم کار بوده و خروج از معدود کارهای خوب در این زمینه به حساب می‌آید، ساخت فیلم‌های سیاسی به عنوان یک ضرورت می‌تواند انعکاس صدای مردم از طریق سینما باشد، در این بین جبهه گیری جشنواره فجر در برابر فیلم «خروج» که در کالبد شکافی علل بروز اعتراض و شیوه سوءاستفاده دشمنان از خواسته‌های مسالمت‌آمیز مردمی و تلاش برای به انحراف کشاندن این گونه حرکت‌ها موفق عمل کرده قابل هضم نیست.
جشنواره فجر مصداق این تذهبون
فیلم خروج توسط هیئت داوران فیلم مورد بی‌مهری قرار گرفت و بازی‌های درخشان فرامرز قریبیان و پانته‌آپناهی‌ها که لایق نامزدی سیمرغ جشنواره بودند و در بخش فیلمنامه و کارگردانی و بهترین فیلم نیز باید حضور می‌داشت نادیده گرفته شد. در واقع جشنواره فجر از تحریم کنندگان خود استقبال و جوایز را به آنان تقدیم کرد، استقلال جشنواره فجر چند سال اخیر با اقداماتی مشابه برخورد با فیلم «خروج» زیر سؤال رفته و سیمرغ‌ها با نظر و دیدگاهی غیر سینمایی اهدا می‌گردد.
خروج حرف نظام یا ضد نظام؟
فیلم در جهت اهداف نظام، به دولت‌ها نیز تلنگر می‌زند تا مشکلات مردم را گوش دهند و اقشار آسیب دیده را مورد توجه قرار دهند؛ موضوع قابل تامل در فیلم خروج تلقی دکتر آتشکار مشاور رئیس‌جمهور از حرکت اعتراضی چند کشاورز آسیب دیده از بی‌تدبیری مسئولین محلی به عنوان حرکت ضد نظام است و هزینه‌ای که این گونه برداشت‌های سطحی و دور از واقعیت می‌تواند برای مردم و دولت‌ها ایجاد نماید.
تقابل خروج و جوکر
در فیلم خروج رحمت گروه را در مسیر درست هدایت می‌کند و از انحراف آنها جلوگیری می‌نماید، وقتی که به نگهبان سد شکایت می‌کنند و مجبور می‌شوند درب ورودی را بشکنند، جوانان می‌خواهند به خودرو‌های آنجا صدمه بزنند رحمت مانع می‌شود و می‌گوید این‌ها متعلق به خودتان است و نباید صدمه بزنید، این تفاوت آنارشیسم جوکری و خروج حاتمی‌کیا است، درجوکر به شهر حمله می‌برند و به همه چیز صدمه می‌زنندو جوکر یک فرمانده دارای مشکلات روانی است و هالیوود رهبران ضد سرمایه‌داری را در قواره جوکر معرفی می‌کند ولی در خروج حاتمی‌کیا رحمت یک لیدر متعهد است که نمی‌گذارد آنها از مسیر منحرف و رسانه‌های معاند موج سواری کنند، رحمت لیدر کشاورزان آسیب دیده عدل‌آباد است که می‌خواهد از راه درست آنها را به حقشان برساند، ابتدا درحمله به سد مسیر براثر هیجان کنترل نشده منحرف می‌شود که با زندانی شدن هزینه آن را می‌پردازند، در نتیجه به حق خود در چارچوب قانون روی می‌آورند و سطح جدیدی از مطالبه‌گری را به نمایش می‌گذارد.
فیلم خروج یکی از مسائل اصلی مردم یعنی حق اعتراض در چارچوب قانون و هم چنین دلائل تبدیل شدن خواسته‌های مشروع معترضین به حرکتی خروج گونه را واکاوی می‌کند؛ اگر مسئولین محلی به دور از وابستگی‌های حزبی و جناحی از جنس مردم و همدل و همراه باشند بسیاری از نارضایتی‌ها برطرف خواهد شد؛ مسئولین ارشد در ارزیابی عملکرد مسئولین محلی معیارهای اصلی را سطح خدمات و میزان رضایت مندی مردم قرار دهند نه میزان پای بندی به حزب و جناح ، توجه به اصل 27 قانون اساسی و فراهم نمودن بسترهای مناسب و فرهنگ‌سازی برای اجرای مناسب این بند مهم از قانون ضمن راهگشا و امیدبخش بودن برای مردم، راه سوءاستفاده دشمنان را خواهد بست.
جمع‌بندی
هدف فیلم را می‌شود در این جمله جمع‌بندی کرد:«و به مجلس و دولت و دست‌اندرکاران توصیه می‌نمایم که قدر این ملت را بدانید و در خدمتگزاری به آنان خصوصاً مستضعفان و محرومان و ستمدیدگان که نور چشمان ما و اولیای نعم همه هستند و جمهوری اسلامی(ره) آورد آنان و با فداکاریهای آنان تحقق پیدا کرد و بقای آن نیز مرهون خدمات آنان است، فروگذار نکنید.» صحیفه امام، جلد‏21، صفحه: 412