مبانی فقهی قرنطینه(نگاه)

کد خبر: ۱۸۵۴۷۶

تاریخ: ۲۳ فروردين ۱۳۹۹ - ۲۲:۳۶

مدتی است بیماری مسری خطرناکی بنام کرونا تمام جهان را درگیر و وحشت و ترس بی‌سابقه‌ای را در میان همگان به‌وجود آورده است. این بیماری خسارت‌های زیادی به بشریت وارد آورده و غیر از تلفات جانی، آثار اقتصادی و...آن چه بسا غیرقابل جبران باشد. همه متخصصین و کارشناسان حوزه پزشکی و طبابت خودنگهداری و قرنطینه را مهم‌ترین و کم هزینه‌ترین راهکار پیشگیری و مهار این ویروس عنوان کرده‌اند.
شریعت مقدسه اسلام هم باتوجه ارتکاز عام و عقلانی و عقلائی نسبت به موضوع، موضعی از منظر اهل تخصص را پیشنهاد داده است. چرا که اسلام در موارد مختلف نظر اهل فن را در تطبیق حکم بر موضوعات و مصادیق حجت می‌داند. مانند نظر پزشک متخصص و متدین در مورد روزه.
در روایتی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است: «اگر [بیماری مسری] در شهر محل زندگی شماست، از شهر خودتان خارج نشوید.
در روایت دیگر فرمود: «اگر آن بیماری در شهر دیگری باشد، شما به آن شهر وارد نشوید».(1)
این همان قرنطینه به‌اصطلاح امروزی است که حضرت رسول اکرم(ص) آن را قرن‌ها پیش سفارش فرمود‌ه‌اند.
فقه به‌عنوان یکی از دانش‌های اسلامی، هم بر اساس ذات خود نمی‌تواند در این مورد سکوت داشته باشد. فقه در مورد تمام موضوعات و مصادیق، وظیفه صدور حکم مربوطه را از منابع و مبانی اصیل خود برعهده ‌دارد.
با این مقدمه به دیدگاه فقه در مورد وظیفه مردم نسبت به این بیماری بررسی می‌شود.
1- قاعده نفی ضرر:
قاعده لاضرر از قواعد مشهور فقهی است که در بیش‌تر ابواب فقه کاربرد دارد و مضمون آن این است که ضرر در اسلام مشروعیت ندارد و هرگونه ضرر و اضرار در اسلام نفی شده است.
روایات زیادی در مورد قاعده نفی ضرر وارد شده به‌طوری که فقها ادعای تواتر کرده‌اند.(2) دراینجا به یک روایت مشهور که همه فقها به آن استناد کرده‌اند‌ اشاره می‌کنیم:
مرحوم کلینی در کافى از زراره از امام باقر(علیه‌السلام) نقل می‌کند:
(سـمـره بـن جـنـدب، درخت خرمایی در باغ يکى از انصار داشت. منزل آن انـصـارى در آسـتـانه آن باغ قرار داشت. سمره، بدون اجازه از انصارى بـراى سـرکـش از درخـت خـود رفـت و آمـد می‌کرد. مرد انصارى از سمره خـواسـت: بـه‌هنگام ورود اجازه بگيرد؛ اما او نپذيرفت. انصارى شکايت نـزد پيامبر(صلی‌الله علیه وآله وسلم) برد. پیامبر اسلام(صلی‌الله علیه وآله وسلم) انصارى را احضار و شکايت انصارى را بـه او اطـلاع داد و از او خواست هنگامی‌ که قصد دارد وارد باغ شود اجـازه بـگـيرد، اما او نپذيرفت پيامبر فرمود: در برابر آن درختى در بـهـشـت بـگـيـر، سـمره نپذيرفت. پيامبر اسلام(صلی‌الله علیه وآله وسلم) خطاب به مرد انصارى فرمود: برو آن را بکن و نزد او بینداز، زیرا ضرر و ضرار نیست.(3)
بنابراین طبق این روایت که قاعده مزبور از آن اخذ شده است؛ در اسلام همه گونه‌هاى ضرر نـفى شده است، خواه اين ضرر با قصد و يا بدون قصد باشد، خواه از سوى شـخـص ديـگـرى وارد آمـده بـاشد و خواه به سبب تکليفى از سوى شارع و قـانـون‌گـذار باشد.
دلالت قاعده: بر اساس قاعده اگر در عدم رعایت اصول بهداشتی، احتمال ضرر به دیگران داده شود باید از آن اجتناب کرد. بنابراین اگر تسامح و سهل‌انگاری باعث ابتلا دیگری به بیماری شود و یا اینکه حتی ایجاد زحمت برای دیگران داشته باشد، مرتکب حرام شده و باید ضمان آن را بپذیرد.
2- قاعده حق‌الناس:
حَق‌الناس یعنی حقوقی که مردم بر انسان دارند. مقابل آن حق‌الله است که به حقوق خدا بر بندگان گفته می‌شود. حق‌الناس به حقوق مالی اختصاص ندارد و جان و آبروی افراد را نیز دربر می‌گیرد.(4) حق‌الناس با توبه بخشیده نمی‌شود. حق‌الناس باید جبران شود یا صاحب‌حق آن را ببخشد.(5)
برپایه روایتی از پیامبر اکرم(ص)، در قیامت از حسنات کسی که حق مردم بر گردن او باشد، به صاحب‌حق می‌دهند و اگر حسناتش تمام شد، گناهان صاحب‌ حق را به پای او می‌نویسند؛ سپس او را وارد آتش می‌کنند.(6)
در منابع فقهی از حق‌الناس در بخش احکام قضایی سخن می‌گویند.(7)
دلالت قاعده: طبق این قاعده اگر با عدم رعایت کسی، دیگری گرفتار شده و هزینه‌های مادی و معنوی بر او تحمیل شود، این شخص ضامن است.
همچنین می‌توان این بی‌مبالاتی را از منظر قاعده ظلم هم بررسی کرد. چراکه با این رفتار خلاف مصالح اجتماعی باعث ظلم به دیگران و مرتکب فعل شده است.
3- قاعده حفظ نظام؛
به موجب شمار زیادی از آموزه‌های دینی، حفظ و بقای نوع انسانی- جدا از حرمت جان هر یک از انسان‌ها- دارای اهمیت زیادی است. در واقع از نظر اسلام، استمرار زندگی نوع انسان بر روی زمین- تا زمانی که خداوند متعال اراده فرموده باشد- دارای اولویت درجه اول است. هم از این رو اقدامات علیه نوع انسانی همچون اقدام علیه تک تک انسان‌ها ممنوع بلکه از آن نکوهیده‌تر است.
فقیهان برای حفظ نظام اجتماعی و پیشگیری از هرج و مرج و گسیختگی امور، حتی از واجباتی به نام «واجبات نظامیه» سخن گفته‌اند. واجبات نظامیه واجباتی است که استمرار بقای زندگی انسانها در یک جامعه منظم و بسامان را تضمین می‌کند.
دلالت قاعده: بنابراین یکی از واجبات مهم اسلام، حفظ نظام جامعه، زندگی و معیشت مردم است و ‌تردیدی نیست که آنچه سبب برهم ریختن نظام زندگی و معیشت جامعه می‏گردد، حرام و کارهایی که برای حفظ نظام جامعه لازم است، واجب می‏باشد.
بنابراین سه قاعده مهم فقهی نتیجه می‌گیریم که رعایت دستورالعمل‌های قرنطینه‌ای و اصول بهداشتی، واجب است و همان‌طور که رهبر معظم انقلاب بارها در این مورد تأکید فرموده‌اند باید به مقررات و پروتکل‌های وزارت بهداشت عمل کرد.
مهدی جبرائیلی
________________________
1 . أمالي‌المرتضى ؛ ج‏2 ؛ ص201.
2 . (ايـضـاح الفوائد فى شرح اشکالات القواعد)، فخرالمحققين، ج۲، ص۴۸، اسماعيليان.
3 . الكافي (ط - الإسلاميهًْ) ؛ ج‏5 ؛ ص292.
4 . بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۱۶۰.
5 . کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۹۴.
6 . بحارالانوار، ج۶۹، ص۶.
7 . شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۸، ص۱۶۳.