يک ماه مالامال از اطاعت و عبادت (بخش دوم و پایانی)

تمركز و عمق در عبادت شبانه(زلال بصیرت)

کد خبر: ۱۸۳۵۰

تاریخ: ۲۱ تير ۱۳۹۳ - ۲۱:۳۵

در قرآن كريم از سحرخيزى مؤمنان با اين تعبير ياد شده: «تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ» (1)،خدا آنان را ستايش مى‏كند براي اينكه پهلوهاي خود را از بستر تهى و دور مى‏كنند. قرآن در اين آيه در مقام مدح مؤمنان سحرخيز است؛ يعنى انسان بايد انگيزه بسيار قوى داشته باشد تا از رختخواب برخاسته و در نماز و عبادت شود. در روز ممكن است انسان وقتي مى‏بيند كه مردم به مسجد مى‏روند او نيز به مسجد برود. در روز عوامل سطحى و احساسي زودگذر كه در روح انسان اثر مى‏گذارند بسيار فراوان است. همين فراواني عوامل سطحي باعث مى‏شود كه انسان در روز تمركز نداشته باشد. در شب، آرامش و سكوت حكمفرماست. البته هم اكنون زندگي در شب مثل روز شده است در حالي كه طبيعت شب آرامش و سكوت است: «وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً»(2)؛ شب براى آرامش، خاموشى و تاريكى است. اينكه انسان تمام جاذبه‌‌ها و آرامش و لذّت خواب شب را كنار گذاشته و به عبادت بپردازد، آن هم نه عبادت كوتاه، نياز به انگيزه بسيار قوي و عميق دارد. خدا به پيامبر مي‌فرمايد: «إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ»؛ نزديك دو ثلث شب را من مى‏دانم تو عبادت مى‏كنى؛ نه تنها تو بلكه «وَ طائِفَهًْ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ»(3)؛چنين عبادتى كه انسان چندين ساعت آن را با نشاط و با حضور قلب در شب انجام دهد، نياز به انگيزه عميق و قوي دارد. به همان اندازه كه انگيزه ‏انسان قوى است، عبادت در روح او نيز، اثر عميق مى‏گذارد.
اثر عمیق شب‌زنده‌داري بر وجود انسان
رفتارهاى انسان از يك مبادى نفسانى و روانى سرچشمه مى‏گيرد. اين مبادى يك وقت سطحى و متحرك و در حال نوسان است و تأثيرى هم كه مى‏بخشد ضعيف است. در نتيجه وقتى انسان كارى انجام مى‏دهد، تأثيرى كه در روح او مى‏بخشد موقت و محدود است. اما بعضى از امور از يك ريشه‏هاى عميقى در عمق روح انسان برمى‏خيزد. تعبير عمق از باب تشبيه معقول به محسوس است. روح، شبيه به درياست. گاهي موج‏هاى سطحى آرامى روى دريا وجود دارد اما اگر موج‏‌ها سنگين باشند تا اعماق دريا تكان مى‏خورد. روح انسان نيز اينگونه است. تأثيراتى كه در افعال انسان وجود دارد گاهى ناشي از عوامل سطحى است. احساس انفعال، خجالت، احساس حيا و شرم، غم و غصه، همه مي‌توانند در سطح روح آدمى تأثير بگذارند. محبت‏‌ها و بغض‏‌ها در لايه عميق‏ترى تأثيرگذارند، اما آنچه كه در عمق وجود انسان تأثير مي‌گذارد معرفت‌هايى است كه به صورت ملكه درآمده است. آنها در اعماق روح انسان تأثير مي‌كند و ناشي از ايمان بسيار قوي‌اى است كه: « لا تُحَرِّكُهُ الْعَواصِف».
هرچه اعمال انسان از ريشه‏‌ها و لايه‏هاى عميق‌تر روح بر‏خيزد، تأثير آن نيز در روح، عميق‌تر و پايدارتر است. بستگى به اين دارد كه چه اندازه انسان در عبادت مداومت داشته باشد تا تأثير آن نيز عمق پيدا كند. قرآن مى‏فرمايد: «إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلاً»؛ اي پيامبر! تو در روز، خيلى تلاش مي‌كني. روز وقت كار كردن و تكاپو و برخوردهاست؛ اما شب «إِنَّ ناشِئَهًْ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلاً»؛ تأثير پديده‏اى كه در شب پديد مى‏آيد، در روح انسان خيلى عميق‏تر، پابرجاتر و محكم‏تر است «وَ أَقْوَمُ قِيلاً»؛ گفتارى كه در شب از انسان نسبت به خداي متعال صادر شود با گفتار روز فرق مى‏كند. سخنان انسان با خدا در روز خيلى سنجيده نيست و عمق ندارد. اما در شب و تاريكى كسى نيست كه انسان بخواهد براي او رياكارى بكند. در هنگام شب انسان پيش خدا شوخى و تعارف نمى‏كند، خود اوست و خدا. آنجا وقتى سخن مي‌گويد خيلى حساب شده‏تر است «أَقْوَمُ قِيلاً»؛ سخن شب خيلى پايدارتر و محكم‌تر است. اين است كه عبادت را بايد براي شب گذاشت. البته در روز نيز، هم عبادات واجب داريم و هم نوافل و ذكر، اما تأثير عبادتى كه در شب انجام مى‏گيرد خيلى بيشتر است. در ماه رمضان، اينگونه نيست كه انسان در روز از كار و زندگى دست بكشد. در ماه رمضان گاهى جهاد هم انجام مي‌گيرد. كشاورزى و كارهاى ديگر، تحصيل و تبليغ نيز انجام مي‌گيرد امّا آنچه اختصاص به ماه رمضان دارد، روزه است؛ البته روزه مراتبى دارد. آنچه قوام عبادت ماه رمضان، در روز به آن است، روزه است كه از اول تا آخر روز، عبادت است.
اظهار ذلّت در برابر خدا
در دعای امام سجاد(ع) برای ورود به ماه رمضان تأكيد شده است كه به ما توفيق بده در شب‌هاي ماه رمضان تضرع با ذلت داشته باشيم. تعبير «ذلت» در كمتر دعايي ديده مي‌شود. انسان چرا بايد در پيش خدا اظهار ذلت بكند؟ در همه اديان الهى تأكيد بر اين بوده است كه انسان‏، در مقابل خدا اظهار ذلت كند. درباره انبيای گذشته نيز روايات فراواني درباره اظهار ذلت كردن در پيشگاه الهى ذكر شده است. درباره حضرت موسى (ع) گفته شده كه يكى از دلايلي كه خداى متعال موسى(ع) را به هم سخنى خود برگزيد، براي اين بود كه آن حضرت هنگامي كه نماز خود را تمام مي‌كرد، سجده شكر بجا مى‏آورد و دو طرف صورت خود را روى خاك مى‏گذاشت.(4) پيشانى را روى خاك گذاشتن سجده معمولى است. هر كسى كه عبادت مى‏كند و نماز مى‏خواند، سر به روى خاك مى‏گذارد. اين نهايت اظهار ذلت در پيشگاه الهى است. ولى حضرت موسى(ع) بعد از اينكه نماز خود را مى‏خواند، اولاً خدا را شكر مى‏كرد كه مرا توفيق دادى تا نماز بخوانم و براى اظهار ذلت و قدردانى از اين نعمت صورت خود را نيز روى خاك مى‏گذاشت و از همين‌رو مستحب است در سجده شكر دو طرف صورت را روى خاك بگذاريم. اين نشانه معرفت كامل موسى(ع) به ناچيزى خود در پيشگاه الهى و ابراز آن بود.
خداوند در حديث قدسى به حضرت موسى (ع) مى‏فرمايد:«يَا ابْنَ عِمْرَانَ هَبْ لِي مِنْ قَلْبِكَ الْخُشُوعَ وَ مِنْ بَدَنِكَ الْخُضُوعَ وَ مِنْ عَيْنَيْكَ الدُّمُوع»(5)؛ اي موسي سه چيز را به من هديه كن، از قلب و جانت خشوع و شكستگي دل را، از پيكرت خضوع و تواضع و فروتنى را و از چشمهايت اشك را. سفارش خداوند به حضرت موسی اين است كه در برابر من نهايت ذلت ظاهري و شكستگي باطني را داشته باش. در روايت ديگري هم خطاب به حضرت عيسي (ع) مى‏فرمايد: «وَ اعْلَمْ أَنَّ سُرُورِي أَنْ تُبَصْبِصَ إِلَيَ»(6)؛ آنچنان كه سگ در برابر صاحب خود تملق مى‏گويد، در مقابل من اينگونه باش: «أَنْ تُبَصْبِصَ إِلَيَ». شايد در ميان حيوانات، حق‌شناسي سگ، در هيچ حيوان ديگرى ديده نشود، اگر كسى احسان اندكي به سگ كند و او چند مرتبه صاحب نيكي به خود را ببيند و بشناسد، هر وقتى كه او را ببيند، در مقابل او خضوع كرده و سر بر زمين مى‏گذارد و دم تكان مى‏دهد. از صفات بسيار پسنديده اين حيوان، در مقابل كسى كه به او خدمت می‌کند، وفاداري و حق‏شناسى است. خدای متعال به پيغمبر خود حضرت عيسى(ع) مى‏گويد در مقابل من اينگونه باش!
ما هيچ هيچيم، همه چيز در دست قدرت اوست
ارتباط انسان با خدا زماني تقويت مى‏شود كه انسان خود را در مقابل خدا چيز قابل ذكرى نداند؛ يعنى هيچ چيز براى خود قائل نباشد. به طور طبيعى، وقتى انسان براى خود هستى، استقلال، قدرت و علمى قائل نشود و بداند كه هيچ ندارد و همه آنها امانت الهى در دست انسان است، يك دفعه در خود فرو مى‏ريزد. از همين جهت بى‏اختيار در چنين حالتى از ديده اشك جارى مي‌سازد. اين اشك تنها از ترس آتش جهنم نيست بلكه اشك خشوع است. اشك ناشي از احساس ذلت كه بهترين نمود عبادت است. در چنين حالتي انسان احساس مي‌كند پست‏ترين مراتب ذلت يك موجود را در مقابل عزيزترين موجود عالم دارد؛ اين همان چيزي است كه در اين دعا مى‏گويد: خدايا در شب‌هاى ماه رمضان به ما حالتي را عنايت فرما كه احساس ذلت بكنيم.
سخنرانی آيت‌الله مصباح يزدى(دامت بركاته)
در دفتر رهبر معظم انقلاب ؛ قم ؛ 6/7/87.
____________________________
(1) سجده / 1.      (2) انعام / 96.   (3) مزمل / 20.
(4) ر.ك: بحارالأنوار، ج 83، ص 199، باب 44، «سجدهًْ الشكر و فضلها».
(5) وسائل‏الشيعه، ج 7، ص 77، باب «استحباب الدعاء في الليل».
(6) الكافي، ج 8، ص 140، حديث عيسى ابن مريم(ع).
زلال بصیرت در ماه مبارک رمضان روزهای فرد منتشر می‌شود.