«سواد رسانه‌ای» لازمه تعالی و پیشرفت در دنیای امروز

کد خبر: ۱۸۳۰۷۴

تاریخ: ۰۵ اسفند ۱۳۹۸ - ۱۹:۵۵

محمدرضا ترابی
جهان امروز، جهان سرعت و پیشرفت، عصر ارتباطات پیچیده و عصر بمباران اطلاعات و استفاده از فناوری‌های نوین است. امروز دیگر رادیو و تلویزیون رسانه مطلق و غذای افکار مخاطب نیست. امروز هر فرد با داشتن یه گوشی همراه هوشمند در حال حمل یک جهان با خود است، شبکه‌ها و برنامه‌های متفاوت در هر زمینه و رشته‌ای، صفحه‌ها، کانال‌ها و دنبال‌کنندها(فالورها).
در اینستاگرام و تلگرام و فیس بوک افرادی حضور دارند که همچون برنامه‌های کامپیوتری و فیلم‌های علمی تخیلی شخصیت خود را طراحی کرده‌اند و در پشت هزاران نقاب در جلوی دوربین به ایفای نقش می‌پردازند. بیان این نکته به این معنا است که نمی‌توان درستی و نادرستی هر چیز را به راحتی و فقط از طریق دیدن یا خواندن مطالب فرد مورد نظر مورد سنجش قرار‌داد، زیرا وزنه مناسبی برای سنجش وجود ندارد و شما فرد را بدون دیدن و شناختن از طریق حواس پنجگانه و قدرت تفکر و تحلیل شخصیتی در ارتباط پیوسته و رودررو مورد شناسایی قرار ‌داده‌اید. مسلما همه افراد دارای خصوصیات اخلاقی سیاه و سفید هستند که شما در مراودات روزانه و معمول بسیاری از آنها را در جامعه، محل کار، وسایل حمل و نقل عمومی و حتی خانواده و نزدیکان خود از نزدیک دیده و لمس کرده‌اید، به همین خاطر زمانی که به صفحه شخص مورد نظر خود رفته و دنیایی رنگی و متفاوت از زندگی فرد را می‌بینید این برای شما شگفت‌انگیز و غیرقابل باور است. شما اینجا به راحتی توانسته‌اید با ارزیابی و با استفاده و تکیه بر واقعیت میزان تفاوت را تشخیص دهید اما آیا برای میلیون‌ها نفر دیگر حاضر در دنیای مجازی نیز این شناخت برای شما وجود دارد.
این مثال ساده به ما کمک می‌کند تا تعریف ساده و جامع‌تری از سواد رسانه‌ای را ارائه دهیم. سواد رسانه‌ای را شاید به ساده‌ترین و کارآمد‌ترین بیان می‌توان به ابزاری برای حمایت از مخاطب در عصر ارتباطات امروزی بدل کرد. جامعه آگاه مردمانی هستند که می‌توانند بیاموزند و بیاد آورند و بازآموزی کنند. یونسکو در مقدمه سلسله مباحث خود در زمینه تعریف سواد رسانه‌ای، استانداردها و دستورالعمل‌ها، آموزش و شرح آن به این نکته توجه و تاکید می‌کند که دسترسی آزادانه به اطلاعات و دریافت آنها و به دست آوردن عقیده‌ها و دیدگاه‌های مختلف بدون مداخله دیگران، از اصول اولیه حقوق بشر محسوب می‌شود. این سازمان همچنین هدف سواد رسانه‌ای را 1- تعیین میزان و نحوه استفاده از رسانه‌ها 2- آموزش مهارت مطالعه و تماشای انتقادی و 3- توانایی تجزیه و تحلیل؛ در نظر می‌گیرد. نکته قابل تامل در این تعاریف میزان اطلاعات و نحوه برخورد با آن می‌باشد. مخاطب باید بتواند در مواجهه با مطالب (عکس، فیلم، خبر و متن ...) از سطح و پوسته نمایش داده شده، جدا شده و مفهوم و عمق موضوع را مورد کنکاش قرار دهد. در برخی از موارد مخاطب باید بتواند درستی یا نادرستی هر مطلب را به واسطه میزان مطالعه و کنکاش خود مورد سنجش قرار‌داده و از برخوردهای احساسی و بعضا ‌اشتباه جلوگیری کند. در فضای با وسعت نامحدود، امکان غربالگری و نظارت بسیار کم و حتی می‌توان گفت ناممکن است . به همین دلیل هر خبر یا نکته حتی بعضا ‌اشتباه به سرعت به تیتر اول موضوعات تبدیل شده و می‌تواند یک موج ناامنی یا حاشیه‌ای و تنش‌زا را در جامعه ایجاد کند.
از طرف دیگر با پیشرفت‌های امروزی رسانه و در دسترس بودن آن شکی در این نیست که دولت‌ها می‌توانند از آن به عنوان سلاح برای پراکندن شایعه و اخبار کذب در کشورهای دیگر استفاده کنند، که شواهد نیز چنین استفاده مخربی را در طول گسترش این رسانه‌ها در کشورهای مختلف نشان داده است و کشورهای مرتبط سلاح رسانه را بسیار مخرب‌تر و زیان‌بارتر با گستره وسیع‌تر و از طرفی به صرفه‌تر از نظر اقتصادی می‌دانند.
به همین منظور در کشورهای پیشرفته همچون کانادا و ژاپن سال‌هاست که دوره‌ها، برنامه‌ها، همایش‌ها و کلاس‌های مختلفی در جهت آموزش، شناخت و استفاده صحیح مخاطب از رسانه‌ها برگزار می‌شود و دیگر کشورها نیز به الگوبرداری از روش‌ها و تجربیات این دو کشور روآورده و آموزش را سرلوحه کار خود قرار‌ داده‌اند. نکته مهم نهفته در موضوع این است که مخاطب باید بتواند به همه اطلاعات دسترسی داشته باشد اما باید از طرفی قدرت تجزیه و تحلیل و درک را در خود به میزان کافی پرورش داده باشد که این مهم فقط در زیر سایه آموزش صحیح و روشن‌بینانه به اجرا در می‌آید.
رسانه‌ها عنصری فعال در زمینه اقتصاد
مسلماً تنها هدف رسانه‌ها سرگرمی، دسترسی به اطلاعات، اخبار و آموزش نیست. رسانه‌ها امروز به عنصری فعال در زمینه اقتصاد بدل شده‌اند. تبلیغات متنوع و پُرزرق و برق و تهییج‌کننده مصرف‌گرایی را می‌توان به عنوان بهترین و مهمترین این نمونه‌ها بیان کرد. اما یک کاربرد دیگر نیز در زمینه اقتصاد و رسانه می‌توان در نظر گرفت و آن کارآفرینی است. شخصی که با تکیه بر دانش و مهارت دست‌های خود بدون سرمایه هنگفت به خلق یک اثر یا یک محصول تجاری کاربردی خوراکی و یا پوشاک می‌پردازد، می‌تواند در شبکه‌های مختلف مجازی به تبلیغ آن بدون صرف هیچ هزینه‌ای (صرف‌نظر از هزینه اینترنت) بپردازد و بعضاً خریدارانی نیز پیدا کرده و اینگونه با گسترش و معروفیت در همین دنیای مجازی کسب و کار خود را رونق بخشیده و مقدار زیادی سود را نصیب خود کند، بدین ترتیب دایره و گستره کاری خود را نیز گسترش دهد. البته باید این موضوع را نیز بیان کرد که راه سوء‌استفاده در این دنیا گسترده است و متاسفانه هستند افراد سودجویی که جز برداشتن کلاه دیگران حرفه دیگری را نیاموخته‌اند. اینجاست که سواد رسانه‌ای بار دیگر رخ نشان داده و توجه مخاطب را به این موضوع سوق می‌دهد که آیا تبلیغات موجود می‌تواند واقعی یا نوعی شیادی و کلاه برداری باشد. هر آنچه که از عرف و واقعیت دنیای واقعی دور باشد مسلما در دنیای مجازی هم واقعی نیست. البته باید به این نکته نیز توجه کرد که در دنیای واقعی شما در خرید اجناس آنها را با دست لمس و با قدرت تفکر مورد سنجش و خرید قرار می‌دهید، اما در دنیای مجازی شما نمی‌توانید با تکیه بر دانسته‌های خود از یک محصول به خرید آن بپردازید و ریسک این کار را نپذیرید.
فضای مجازی دارای وسعتی نامحدود است و قابلیت‌های فراوانی دارد و ذکر نمونه‌های اولیه در مورد کارکردهای آن به معنی انکار یا تضعیف موارد دیگر نیست. در واقع می‌توان این طور بیان کرد که هرانسانی بسته به نیاز و شرایط مورد نظر خود از این فضا استفاده می‌کند. هر تجارت، مهارت، موسیقی، خبر، عکس، متن و... در فضای مجازی می‌تواند تبدیل به یک دروازه ورودی شده و روزانه هزاران نفر به راحتی و تنها بایک تلفن هوشمند از آن عبور کرده و وارد این دنیای بیکران طراحی شده شوند. در واقع می‌توان این طور بیان کرد که این دنیا فقط محدود به دنبال‌کننده‌ها و دنبال شونده‌ها و نمایش‌های مرتبط با آنها نیست، بلکه امروزه به صورت یک بازار بورس فعال، مشغول کار و فعالیت است و تعداد افرادی که توانسته‌اند از این فضا به نفع کسب و کار خود(چه به صورت مثبت یا منفی) استفاده کنند کم نیستند. تجارت جهانی بر پایه دانش و مهارت استوار شده است و دانش وابسته به انسان هوشمند و هوشیار به موقعیت و نیاز جامعه است. در دهکده جهانی که ما در آن زندگی می‌کنیم دیگر تجارت محدود به خرید و فروش کالا و محصولات نیست و بازاریابی و تبلیغات گسترده در رسانه‌های مختلف عنصر محرک و لازمه این دوران و پله ترقی و پیشرفت در این زمینه است. تولید‌کننده و مصرف‌کننده حتی با وجود مسافت طولانی به راحتی در دسترس یکدیگر قرار دارند و مخاطب تنها با صرف اندک زمانی می‌تواند در صفحات مختلف و شبکه‌های مجازی از کالای مورد نیاز خود بازدید کرده و اقدام به خرید کند. البته تکرار این نکته بر اهمیت و تاکید سواد رسانه‌ای در زمینه خرید و بازدید از این صفحات حائز اهمیت است چرا که مخاطب صفحات پرزرق و برق باید بتواند با تکیه بر سواد رسانه‌ای و بر پایه آموزش‌های حاصله بر واقعیت نه احساسات هیجانی و گذرا و برحسب نیاز اقدام به خرید محصول مورد نظر خود بکند. کیفیت محصول نیز ضمانتی بر ادامه حیات و شریان اصلی این نوع تجارت است. تعهد و خدمات بعد از فروش نیز عنصر محرک دیگری برای جلب توجه مخاطب برای اقدام به خرید است. در چنین گستره وسیعی تمام صنایع (کشاورزی، دستی، هنری و...) کوچک و نوپا می‌توانند با تکیه بر سواد رسانه‌ای و استفاده از شاخص‌های بازاریابی با ایجاد یک صفحه و کانال در فضای مجازی به تبلیغ محصول خود پرداخته و بنا به حرفه و مهارت برای خود مشتریانی پیدا کند. این سبک تجارت و کار در بسیاری از کشورهای پیشرفته به خوبی شناخته شده است و افراد بسیاری ترجیح می‌دهند به جای پرداخت کرایه مغازه و صرف وقت و هزینه رفت و آمد از این روش به کسب درآمد بپردازند. این نوع درآمدزایی در کشور ما نیز جای پیشرفت زیادی دارد و هر ایرانی مستعد و با هوش و صاحب مهارت می‌تواند جایگاه خود را در این فضا بخوبی شناسایی کرده و در جهت اقدام موثر بکوشد.