گزارشی از سی و هشتمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر

ویترینی از بحران در مدیریت هنرهای نمایشی

کد خبر: ۱۸۲۸۹۹

تاریخ: ۰۳ اسفند ۱۳۹۸ - ۲۱:۰۰

آرش فهیم
«همه مسئولان فرهنگی باید توجه کنند در موضوع فرهنگ با حمله همه‌جانبه و جبهه وسیع بیگانگان مواجه هستیم.»، «دشمنان نظام اسلامی می‌گویند باید با نفوذ فرهنگی و تأثیرگذاری بر ذهن‌ها، مغزها و تحریک هوس‌ها بر جمهوری اسلامی غلبه کنیم.»، «باید مانع نفوذ اقدامات سازمان‌یافته ضدفرهنگی و ضدارزشی در تولیدات فرهنگی همچون هنر، سینما، کتاب و تئاتر شد.» این عبارات، بخش‌هایی از بیانات رهبر معظم انقلاب در جمع هیئت دولت در مرداد امسال است. نکاتی که طی ماه‌های پس از آن، به‌طور کم و بیش در محیط فرهنگی و جشنواره‌ها و اجراها و برگزاری‌ها دیده شد.
یکی از بخش‌هایی که دور از نگاه عموم مردم و با مخاطب خاص، فعالیت می‌کند «تئاتر» است. جشنواره تئاتر فجر، چکیده‌ای از نمایش‌های برگزیده هر سال را نمایش می‌دهد اما در سی و هشتمین دوره‌اش، کمتر دیده شد. این جشنواره به خاطر برگزاری همزمان با جشنواره فیلم فجر، خبرساز نشد و به نوعی در حاشیه قرار گرفت. اما اتفاقات قابل تأملی در آن رخ داد که در این گزارش به بخشی از آنها می‌پردازیم.
بدعت‌گذاری مدیران بی‌تعهد!
یکی از اتفاقات عجیب این دوره از جشنواره تئاتر فجر، تحریم این رویداد تئاتری از سوی برخی از نورچشمی‌های تئاتر کشور است. همان‌هایی که طی سال‌های اخیر، نقش عزیزدردانه‌های مدیران دولتی را داشته‌اند و هر بار درخواست اجرا داشته‌اند، بدون چون و چرا بهترین تالارها و امکانات و بالاترین بودجه‌ها دراختیارشان قرار می‌گرفت؛ همین افراد، ناگهان از در اپوزیسیون وارد جشنواره شدند و با شعار تحریم، از جشنواره خارج شدند. اتفاق شگفت انگیز این است که به‌جای برخورد مدیران اداره هنرهای نمایشی با این افراد، شاهد نوازش آنها هم بودیم. طوری که همان‌هایی که علیه جشنواره تئاتر فجر شاخ و شانه کشیده بودند، یا به عنوان داور منصوب شدند یا در تئاتر شهر اجرا گرفتند و...
محمد محمدی، هنرمند تئاتر و کارشناس فرهنگی درباره این اتفاقات در گفت وگو با گزارشگر روزنامه کیهان می‌گوید: «امسال، دشمن برای رویدادهای هنری دهه فجر برنامه داشت. مرکزیت این برنامه نیز تئاتر بود. همچنان که شبکه‌های معاند نیز گفتند‌، برخی از تئاتری‌ها در تحریم و فضاسازی علیه جشن‌های انقلاب پیشگام شدند. متأسفانه می‌توان گفت به دلیل انتخاب مدیران غلط در اداره کل هنرهای نمایشی این اتفاقات قابل پیش‌بینی بود. یکی از عواملی هم که باعث شد تا این نفوذ در تئاتر بیشتر از سایر حوزه‌ها رخ دهد این است که افرادی در مجموعه تئاتر کشور متولی اموری هستند که مدیران متعهدی نیستند، اما مسئولیت‌های حساسی دارند. بارها نسبت به این مسئله هشدار داده بودیم اما متأسفانه گوش شنوایی نبود، تا اینکه در نهایت شاهد اتفاقات جشنواره تئاتر فجر بودیم. رفتارهای مدیران جشنواره تئاتر فجر انقلاب را نگاه کنید، ببینید چه سنخیتی با انقلاب اسلامی دارند؟ مدیر یکی از بخش‌های جشنواره، در فضای مجازی به صراحت علیه انقلاب اسلامی مطلب می‌نویسد، بعد می‌بینیم که در بخشی که همین فرد، مدیریت آن را به عهده ‌دارد‌، از 18 اثر نمایشی حاضر در آن صاحبان بیش از 10 اثر جشنواره را تحریم می‌کنند؛ مشخص است که چنین اتفاقی، ماحصل انتخاب مدیریت آن بخش است. به نظر من، وقایعی که امسال در متن و حاشیه سی و هشتمین جشنواره تئاتر فجر رخ داد، نماد بارز تذکر و هشدار رهبر انقلاب درباره نفوذ سازمان یافته بود. دولتی که در حوزه بین‌الملل تا این حد ضعیف عمل کرده و در حوزه اقتصادی نیز ناتوان است در حوزه فرهنگ هم نباید انتظار داشت که قوی عمل کند. در حوزه تئاتر اما نه تنها ضعیف عمل کرده بلکه بستر را طوری فراهم کرده که دشمن به راحتی در این حوزه نفوذ پیدا کند.»
وی می‌افزاید: «عمده مشکلات تئاتر ما، ربطی به خارج از مرزها ندارد و مشکل اصلی به داخل و درون مجموعه مدیریت تئاتر ارتباط دارد؛ قریب به اتفاق مشکلات تئاتر به حضور افرادی بر می‌گردد که تعهدی به ارزش‌های انقلاب ندارند. کافی است فقط اتفاقات یک سال اخیر تئاتر را مرور کنیم. طی یک سال اخیر نمایش‌هایی روی صحنه رفته که آشکارا علیه خانواده و ضداخلاق عمومی بودند. در یک سال گذشته، نمایشی با مجوز رسمی و با حمایت دولت و دولتمردان حوزه تئاتر روی صحنه رفت که در تأیید صهیونیسم بود! خروجی همه این اتفاقات، سی و هشتمین جشنواره تئاتر فجر بود. جشنواره‌ای که استقبال چندانی از آن نشد و برخی از گروه‌ها نیز انصراف دادند و وقتی نگاه می‌کنیم اغلب داوران، انصراف دهندگان و... اعتقاد چندانی به این نظام ندارند. این مشکل اصلی تئاتر ماست که در جشنواره فجر امسال نمود یافت. مقصر اصلی همه این اتفاقات، متولیان دولتی تئاتر هستند. چاره‌ای جز تغییر ترکیب مدیریت تئاتر نداریم، در غیر این صورت باز هم شاهد همین اتفاقات خواهیم بود.»
محمدی ادامه می‌دهد: «مدیرکل هنرهای نمایشی در نشست خبری خودش گفت که بسیاری از داخل به هنرمندان خارجی نامه نوشتند و آنها را به تحریم جشنواره تئاتر فجر دعوت کردند. چرا اسامی آنها منتشر نمی‌شود؟ نه تنها این اسامی منتشر نشد که از تحریم‌کنندگان نیز حمایت صورت گرفت. عملکرد مدیریت تئاتر باعث شد تا به مهم‌ترین رویداد کشور در حوزه تئاتر خدشه وارد شود و اعتبار آن کاهش یابد. بزرگ‌ترین بدعت مدیریت دولتی تئاتر، حمایت از افرادی بود که جشنواره را تحریم کردند. همان افرادی که تحریم کردند، پس از جشنواره در بهترین مجموعه تالار کشور یعنی تئاتر شهر، اجرا گرفتند! این نتیجه تئاتری است که برخی از مدیرانش، اخیرا از دراویش داعشی حمایت کردند و باید خیلی قبل‌تر از این برکنار می‌شدند.»
جشنواره‌ای بی‌هویت و فاقد موضوع!
احسان زیور عالم، نمایشنامه‌نویس و منتقد تئاتر در گفت وگو با گزارشگر کیهان می‌گوید: «ضعف در سیاستگذاری یکی از مشکلات اصلی جشنواره تئاتر فجر است، به این معنی که سیاستگذاری این جشنواره، تلفیقی از هنر و مدیریت است. اما تجربه نشان داده وقتی هنرمندان مدیریت را به عهده می‌گیرند، موجب اقتدارزدایی از مدیریت می‌شوند. به همین دلیل هم مدیرانی که از نظر هنری قوی‌تر هستند، موفقیت کمتری داشته‌اند. این مسئله بعینه خودش را در جشنواره تئاتر فجر نشان داد؛ هنوز هم تعریف و تکلیف این جشنواره مشخص نشده است. جشنواره فجر یک دوره روزی تریبون تئاتر ایران است و دوره دیگر ویترین، اما به واقع هیچ کدام از این‌ها نیست؛ تئاتر فجر، اساسا فاقد هویت است. نام و نشان جشنواره تئاتر فجر با انقلاب و دفاع‌مقدس پیوند خورده بود؛ اما به مرور و گذشت چهار دهه، سمت و سوی جشنواره تغییر کرد و پرداختن به موضوعات انقلابی و دفاع مقدسی به جشنواره تئاتر مقاومت سپرده شد. با این تغییر اما موضوع و هویت تازه‌ای برای جشنواره تئاتر فجر طراحی نشد.»
وی در ادامه تصریح می‌کند: «وقتی از هویت و موضوع در یک جشنواره صحبت می‌کنیم، منظورمان شعارزدگی نیست. اجازه بدهید برخورداری یک جشنواره تئاتر از هویت و موضوع را با یک مصداق خارجی روشن کنم. جشنواره اوینیون یکی از مطرح‌ترین جشنواره‌های تئاتر در سطح جهان است. این جشنواره در هر دوره خودش براساس یک مانیفست، از هنرمندان تئاتر دعوت می‌کند کار کنند. جشنواره تئاتر فجر هم اگر همچون سایر جشنواره‌های جریان ساز و تأثیرگذار، از یک سیاستگذاری قدرتمند و معین برخوردار شود، می‌تواند جایگاه بهتری پیدا کند.»
ضعف در بخش بین‌الملل
جشنواره تئاتر فجر در سی و هشتمین دوره‌اش نیز به صورت بین‌المللی برگزار شد و میزبان چند گروه خارجی بود. اما کارشناسان معتقدند که این بخش، همچون دوره‌های قبل، دستاوردی برای جشنواره تئاتر فجر نداشت.
سید کمال‌الدین حسینی ساوجی، منتقد تئاتر درباره بخش بین‌الملل سی و هشتمین جشنواره تئاتر فجر به گزارشگر روزنامه کیهان می‌گوید: «برای بخش بین‌الملل، نمایش‌هایی انتخاب شد که چه به لحاظ تکنیکی و دراماتیک و چه به لحاظ محتوایی و مطابقت با معیارها و ارزش‌های داخلی، غیراستاندارد بودند. گویا شورای ارزشیابی و نظارت هیچ دخالتی در انتخاب آثار خارجی و دعوت از آنها ندارد. یعنی آنکه دوستان در بخش بین‌الملل، خودشان نمایش‌ها را می‌بینند و تصمیمی می‌گیرند و دعوت می‌کنند. در نهایت زمانی که گروه خارجی در ایران است برای خالی نبودن عریضه یک روز قبل از اجرای گروه خارجی فیلم نمایش را به شورا می‌فرستند. این یعنی دور زدن شورا و ایضا موازین ومقررات؛ یعنی شورا را در عمل انجام شده قرار دادن.به طور مثال، دراجرای اول نمایش لهستان مواردی غیر قابل اجرا دیده شد و شورای نظارت برای اجرای دوم وارد عمل شد و بخش‌هایی را اصلاح کرد. نمایش یونانی نیز آنقدر ضعیف بود که خیلی‌ها از وسط نمایش تالار را ترک کردند. انتخاب این گونه آثار ضعیف خارجی به جز وقت تلف کردن و پول هزینه کردن هیچ سودی ندارد و به نوعی توهین به جشنواره بین‌المللی تئاترفجر و هنرمندان و تئاتر ایران محسوب می‌شود.»
احسان زیورعالم نیز در این باره می‌گوید: «یکی از برنامه‌های خوب در حاشیه سی و هشتمین جشنواره تئاتر فجر، سخنرانی استفانی کرپ، دبیر جشنواره تئاتر سه سالانه «روهر» آلمان بود که نکته‌های قابل تأملی داشت. همان طور که می‌دانید شعار جشنواره تئاتر فجر در دوره‌های متمادی، «تئاتر برای مردم» بوده است. اما سیاست خصوصی‌سازی در این عرصه، عملاً موجب غلبه تئاتر بازاری و‌ اشرافی بر تئاتر مردمی شده است. خصوصی‌سازی تئاتر که به نظر من مغایر با قانون اساسی و اصل 44 است، به ظاهر نوعی الگوبرداری از غرب تصور می‌شود. این درحالی است که استفانی کرپ در نشست خودش در جشنواره تئاتر فجر امسال گفت که تئاتر آلمان، به عنوان مهم‌ترین مرکز تئاتری اروپا، کاملا دولتی است.»
وی می‌افزاید: «نکته مهم دیگر در صحبت‌های کرپ، این بود که برخلاف جشنواره تئاتر فجر که به دنبال دعوت از گروه‌های اروپایی است، جشنواره روهر به سمت دعوت از گروه‌های تئاتر از آفریقا و آمریکای لاتین رفتند. با توجه به نزدیکی کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین، من به یاد نمی‌آورم که در جشنواره تئاتر فجر از این مناطق اجرایی دیده باشم.»
کم‌توجهی به گروه‌های شهرستانی
تئاتر استان‌ها نیز یکی از بخش‌های مهم جشنواره تئاتر فجر بوده است که هم رنگین کمانی از قومیت‌ها و فرهنگ‌های داخل ایران را نمایش می‌دهد و هم استعدادهای جوانی از داخل آنها کشف می‌شود. اما کارشناسان معتقدند که این بخش نیز، سقوط کرده است.
احسان زیور‌عالم در گفت‌وگو با گزارشگر کیهان می‌گوید: «یکی دیگر از ضعف‌های عمومی مدیریت تئاتر کشور که در جشنواره تئاتر فجر امسال هم بروز یافت، کم توجهی به گروه‌ها و هنرمندان شهرستانی است. این نقطه ضعف حتی در اعلام اسامی نامزدهای جشنواره امسال نیز وجود داشت. هر چند بخش مهمی از جوایز به گروه «همه فرزندان مکبث» اهدا شد؛ اما این جوایز عمدتاً فنی بود. همچنین جایزه ویژه درحالی به نوید محمدزاده داده شد و داوران گفتند که برای اجرای نقش متفاوت و ویژه از وی تجلیل شده که در همین دوره، نقش‌های مشابه وی کم نبودند.»
محمد محمدی نیز در این باره معتقد است: «امسال در حوزه تئاتر شهرستان چندین برابر گذشته درخواست داشتند و خیلی از جوانان مشتاق بودند اما این جوانان نادیده گرفته شدند و چهره‌هایی به جشنواره وارد شدند که همسو با دشمن جشنواره را تحریم کردند. حتی همان آدم‌هایی که جشنواره را تحریم کردند همچنان محبوب اداره هنرهای نمایشی هستند، اجرا گرفتند و به آنها بودجه داده شده و در تئاتر شهر اجرا می‌روند.»