ملت انقلابیِ ایران وقت تحریم گفت یا زهرا

کد خبر: ۱۸۰۱۹۹

تاریخ: ۲۸ دی ۱۳۹۸ - ۲۱:۳۳

یکی از زیر مجموعه‌های مهم و اثر گذار شعر آئینی، «شعر فاطمی» است. این نوع شعر در میان شاعران مسلمان و خصوصاً شاعران شیعی همواره جریان داشته و علی‌رغم فراز و فرودهایی که داشته به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شاخه‌های شعر شیعی محسوب شده است. شاعران شیعی در‌اشعار خود و در کنار جریان پرخروش و تاریخ‌ساز شعر عاشورایی، به «شعر فاطمی» نیز توجه داشته‌اند و آثار فاخری را در این زمینه نیز تولید کرده‌اند.
اگر بخواهیم از نگاه تاریخی این نوع شعر را بررسی کنیم، سرآغاز این نوع مهم شعری را در کلام امیرالمومنین علی(ع) میابیم که در قالب ابیاتی جانسوز به شرح احوالات خویش در ایام پس از شهادت حضرت زهرا(س) می‌پردازد:
نفسى على ظفراتها محبوسهًْ
يا ليتها خرجت مع الظفراتى

لا خير بعدك فى الحياهًْ و إنّما
أبكى مخافهًْ أن تطول حياتى
یعنی «جان من با ناله‏هاى خود حبس شده، اى‌كاش جان من با ناله‏هایم خارج مى‏شد. بعد از تو خیرى در زندگانى نخواهد بود،گریه می‌کنم از اینکه مبادا بعد از تو زیاد زندگی کنم».(بحارالانوار ج43 ص213)
شعر فاطمی ‌از انواع خاص شعر شیعه است و در مقایسه با شعر عاشورایی از وسعت کمتری برخوردار است و آن هم به این دلیل است که به‌جز در زمان‌هایی که حاکمان شیعی بر سرزمین‌های اسلامی تسلط داشتند، شعر فاطمی ‌مجال ظهور و عرضه نداشت.
هرچند شعر فاطمی در دیرباز در‌اشعار شیعه وجود داشته اما شاید در طول تاریخ قبل از انقلاب اسلامی از زمان صفویه شعر فاطمی کم‌کم رواج یافت و با نگاهی بر آثار شاعران گذشته می‌بینیم که اغلب ‌اشعار درخشان فاطمی مربوط به چند سده اخیر، یعنی از دوران صفویه به بعد است. نکته قابل توجه این است که دوران انقلاب اسلامی، دوران رونق و درخشش شعر فاطمی است و این نوع شعر در فضای مدح و مرثیه، تحلیل، سیره زندگی آن حضرت، بیان مصائب و... آثار چشمگیر و فاخری خلق شده است.
محمدعلی مجاهدی شاعر پیشکسوت آئینی کشورمان، درخصوص محتوای شعر فاطمی با‌ اشاره به اینکه این نوع شعر قطعه‌ای پازل شعر ولایی است، می‌گوید: شعر فاطمی از نظر محتوایی و آنچه درونمایه و بار معنایی کار است، برگرفته از فطرتی عفیف و ملکوتی است، شعر فاطمی ابعاد پیچیده‌ای از یک کل به‌نام هنر قدسی را نمایان می‌سازد، در شعر فاطمی مضامین و محتوا و محورهای متعددی نمود می‌یابد، ما یک معرفت فاطمی داریم، یک‌ تربیت فاطمی اما آیا نمی‌توان محورهای مختلف دیگری را به آن افزود؟ پاسخ قطعا مثبت است، عبادت فاطمی، ولایت‌مداری فاطمی، بلاغت فاطمی، غربت و مظلومیت فاطمی، وصیت فاطمی، شهادت ،شفاعت و منزلت فاطمی و... از جمله مضامینی است که می‌توان از نگاه قرآن و عترت به آن پرداخت.
وی همچنین با‌ اشاره به اینکه شاعران باید معلومات خود را نسبت به معارف و تاریخ اهلبیت علیهم‌السلام بالا ببرند گفته است: یک نکته‌ای که وجود دارد و باید به آن توجه کنیم این است که متأسفانه در شعر فاطمی اغلب محور مظلومیت است که البته محوری کاملاً صحیح است اما این موضوع نباید باعث شود ما از ابعاد دیگر غافل شویم، شخصیت بزرگ حضرت زهرا را نباید در مظلومیت محدود کرد، هنگامی که خطبه فدکیه را می‌بینیم و می‌خوانیم در می‌یابیم اگرچه ائمه(ع) و حضرت زهرا(س) همواره از سوی حاکمان مورد ستم قرار گرفته‌اند‌، اما در مقاومت و ایستادگی برابر ستم و آنها که حق ولایت را غصب کردند، الگویی تمام‌عیار هستند.
سبک زندگی فاطمی در آئینه شعر
یکی از ویژگی‌ها و نکات مهم پیرامون حضرت زهرا(س) سبک زندگی ایشان است. حضرت زهرا(س) برای پدرش، دختری مهربانتر از مادر بود و در قبال شوهرش بانوئی نمونه، و در ‌تربیت فرزندانش یکّه‌تاز میدان عشق و مادری بود و در عین حال در متن حوادث کمرشکن و رویدادهای ناگوار جامعه حضور فعّال داشته و هرگز از مسئولیت و رسالت خویش غافل نبود.
علی انسانی شاعر و مداح پیشکسوت کشورمان درباره زندگی و خانه حضرت زهرا(س) می‌نویسد:
خانه ما گرچه از خِشت است و گِل
خشت روی خشت نَه، دل روی دل

آستانش، آسمانِ آسمان
سقف، بالاتر ز بام کهکشان

پایه دیوار آن، بر طاق عرش
وز پَرِ خود عرشیان آورده فرش

خاک آن را، شُسته آب سلسبیل
گَرد آن را رُفته، بال جبرئیل

ناودان‌ ریزش، بِه از ماءِ مَعین
بوریایش، گیسوانِ حور عین
روشنی زین خانه‌ دارد، نور هم
روزَنَش، بُرده سبق از طور هم

کی به سینا پای، موسی می‌گذاشت
گر سُراغِ خِشتی از این خانه داشت...
در جای دیگر نیز نوشته است:
آنچه در این خانه خود را می‌نُمود
عشق بود و عشق بود و عشق بود

رو بدین سو دارد از هر سو، بهشت
تا بگیرد از تو رنگ و بو بهشت

خانه ما گُلبنِ صدق و صفاست
فاش ‌گویم خانه عشق خداست
یکی از ویژگی‌های بارز زندگی حضرت زهرا(س) ساده‌زیستی بود، همچنین آن حضرت آن‌قدر عفاف و حیا داشتند که حتی در روزهای پایانی عمر مبارکشان سفارشاتی درباره نحوه تدفین و خاکسپاری شان دارند. حجت‌الاسلام سیدرضا جعفری از شاعران آئینی کشورمان این ویژگی حضرت زهرا(س) را این‌گونه در شعر بیان می‌کند:
جایی برای کوثر و زمزم درست کن
اسماء برای فاطمه مرهم درست کن

تابوت کوچکی که بمیرم درون آن
با چند تخته چوب برایم درست کن

تا داغ این شقایق زخمی ‌نهان شود
تابوتی از لطافت شبنم درست کن

مثل شروع زندگی مرتضی و من
بی‌زرق و برق و ساده و محکم درست کن...

بیانات حضرت فاطمه(س) در آئینه شعر
از حضرت زهرا(س) احادیث و روایاتی در تاریخ ذکر شده که در ‌اشعار برخی از شاعران آئینی کشورمان تجلی یافته است. حضرت فاطمه(س) فرموده اند: «خَيْرٌ لِلنِّسَاءِ أَنْ لَا يَرَيْنَ الرِّجَالَ وَ لَا يَرَاهُنَّ الرِّجَالُ»برای زنان نیکوست که نه مردان نامحرم را ببینند و نه مردان نامحرم آنها را ببینند. (كشف الغمهًْ، ج‏۱، ص۴۶۶؛ بحارالأنوار، ج۴۳، ص۵۴)
علی اصغر دلیلی صالح شاعر آئینی کشورمان این حدیث را این‌گونه بیان می‌کند:
گر زن به حجاب خویش مستور شود
از دیده آلوده و بد دور شود
نیکوست برای زن که الگو گیرد
از فاطمه، تا آیه‌ای از نور شود
همچنین در جای دیگر که حضرت فاطمه(س) فرموده اند: «إِنَّ الْحَيَاءَ مِنَ الْإِيمَانِ وَ الْإِيمَانُ فِي الْجَنَّهًِْ» همانا حیا از ایمان است و نتیجه ایمان، بهشت می‌باشد.(الکافی، ج۲، ص۱۰۶)، دلیلی صالح این سخن را نیز این‌گونه در شعر خود آورده است:
در دست سپیده، برکاتی دگر است
پیغام سحر را، کلماتی دگر است
ای آنکه امید زندگانی داری
در روشنی حیا، حیاتی دیگر است

پیوند شعر فاطمی و شعر مهدوی
همان‌طور که می‌دانیم شعر مهدوی به ‌اشعاری گفته می‌شود که نام، لقب‌ها، خصوصیت‌ها، غیبت، انتظار، ظهور، فرج، ویژگی‌های حکومت، وظایف شیعه در زمان غیبت حضرت امام زمان(عج) را بیان می‌کند. شاعران آئینی در ‌اشعار مهدوی از مضامینی مانند انتقام گرفتن از دشمنان امیرالمومنین و حضرت زهرا(علیهم‌السلام)، باز‌پس‌گیری باغ فدک و یا مناجات با امام زمان(عج) با محوریت فاطمیه و شهادت حضرت زهرا(س) است.
محسن عرب خالقی شاعر نام آشنای کشورمان نوشته است:

خبری می‌رسد از راه، خبر نزدیک است
آب و آیینه بیارید سحر نزدیک است

طبق آیات و روایات رسیده،‌ ای قوم!
جمعه آمدن او به‌نظر نزدیک است

عاقبت فصل زمستان به سر آید روزی
باز هم گل دهد این باغ، ثمر نزدیک است

قطره چون رود شود، راه به جایی ببرد
به دعای فرج جمع، اثر نزدیک است

با ظهورش حرم فاطمه را می‌سازیم
بار بر بند برادر! که سفر نزدیک است

راه دور دل ما تا به در خیمه او
از در خانه زهرا چقدَر نزدیک است!

آه گفتم که در خانه و یادم آمد
غربت مادر و اندوه پدر نزدیک است

گر چه از آتش در سوخته جانم اما
بیشتر روضه کوچه به جگر نزدیک است...

محمدجواد غفورزاده نیز چنین سروده است:

به لحظه لحظه دوری، به هجر یار قسم،
به دیرپایی شب‌های انتظار قسم،

به باغ سبز شهادت، به خون سرخ شهید
به روشنای سپیده، به نوبهار قسم،
به آشنایی غم با دل صبور علی
به روشنایی قلب امیدوار قسم،

به بی‌صفایی صبح مدینه بی‌زهرا
به بی‌وفایی دنیا، به شام تار قسم...

به آتش دل مسکین، به آه سرد اسیر
به ‌اشک چشم یتیم و به چشمه‌سار قسم

اگرچه قلب جهان غرق در جراحت شد
شبی که فاطمه در خاک خفت، راحت شد

پیوند شعر فاطمی و شعر انقلاب
شعر انقلاب، شعری است متأثر از گفتمان سیاسی- اجتماعی انقلاب که جامعه را به «اندیشه‌ورزی» و «بیداری» فرا می‌خواند و در مسیر تبلیغ و‌ ترویج گزاره‌های انسان سازعرفانی و حماسی گام بر می‌دارد. تأثیر حضرت فاطمه(س) بر شعر انقلابی در زوایای مختلفی قابل بررسی است. شاعران انقلاب برای تبیین و تحلیل جایگاه انسانی زن و بازتعریف نحوه مشارکت و حضور او در عرصه‌های اجتماعی، و بیشتر از این منظر که حضرت فاطمه(س) می‌تواند الگویی شایسته برای «زن مسلمان» روزگار ما باشد، به بازشناخت ابعاد مغفول‌مانده شخصیت جامع‌الاطراف این بانوی بزرگوار پرداخته‌اند. یعنی معرفی حضرت زهرا(س) به‌عنوان یک «اسوه» قابل پیروی، نه یک «اسطوره» ماورایی و ملکوتیِ صرف.
در ادامه دو شعر از شاعران آئینی کشورمان که پیوندی میان شعر فاطمی و انقلاب اسلامی برقرار کرده‌اند را خواهیم خواند:
مهدی جهاندار شاعر خوش ذوق و انقلابی کشورمان سروده است:
صبحِ تقویم گفت یا زهرا
همه هستی‌م گفت یا زهرا
نور زهرا که در جهان پیچید
هفت اقلیم گفت یا زهرا
آدم آموخت علم أسما را
بعد تعلیم گفت یا زهرا
ملت انقلابیِ ایران
وقت تحریم گفت یا زهرا
محشری شد شبی که فرمانده
پشت بی‌سیم گفت یا زهرا
و اباالفضل دست‌هایش را
کرد تقدیم گفت یا زهرا
هی امان‌نامه می‌فرستادند
جای تسلیم گفت یا زهرا
عارفی سرّ عشق می‌دانست
هرچه گفتیم گفت یا زهرا