آثار و پیامدهای رعایت صرفه‌جویی در زندگی - بخش پایانی

بی‌نیازی و سعادتمندی در گـرو قنـاعـت

کد خبر: ۱۷۳۵۹۳

تاریخ: ۱۰ آبان ۱۳۹۸ - ۲۰:۱۰

فریده شریفی
«عزت مردم با ايمان در بي‌نيازي از مردم است، و آزادي و شرافت در پرتو قناعت به دست می‌آيد.» (پيامبر اعظم(ص)
از نگاه اسلام و قرآن قناعت و صرفه‌جویی به معنای بهره‌وری مناسب و درست از امکانات و وسایلی است که خداوند در اختیار بشر به‌طور مستقیم و یا با تولید و کار قرار داده است، از این‌رو از مردم می‌خواهد که هر چیزی را درست و به شکل مناسب آن مورد استفاده قرار داده و از اسراف و تبذیر خودداری کنند.
مطابق این دیدگاه هرگونه رفتارهای بیرون از این چهارچوب از نظر قرآن نه تنها نادرست و نابهنجار بلکه گناه و گاه جرم تلقی می‌شود. همان‌گونه که زیاده‌روی و اسراف و تبذیر امری مردود و نادرست و گناه شمرده شده است همین‌طور عدم استفاده از نعمت‌های حلال خداوند و عدم بهره‌مندی از آن در جهت آسایش و آرامش و کمال، امری مذموم و ناپسند دانسته شده و شخص مورد نکوهش قرار گرفته است که چرا حلال خدا را بر خود حرام می‌سازد و از آنها بهره‌مند نمی‌شود.
نگاه اسلام به صرفه‌جویی
خداوند در آیه ۱۴۱ سوره انعام فرموده است: «و اوست کسى که باغ‌هایى با داربست و بدون داربست و خرما وکشتزار با میوه‏هاى گوناگون آن و زیتون و انار شبیه به یکدیگر و غیر شبیه پدید آورد از میوه آن چون ثمر داد بخورید و حق بینوایان را از آن بدهید ولى (در خوردن و آشامیدن) زیاده‌‏روى مکنید که او اسرافکاران را دوست ندارد.»
همچنین در آیات ۲۶  و ۲۷ سوره اسرا نیز آمده است: «حق خویشاوند را به او بده و مستمند و در راه مانده را دست‌گیرى کن و ولخرجى و اسراف مکن، چراکه اسرافکاران برادران شیطان هستند و شیطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است.»
موضوع صرفه‌جويي به قدري در اسلام اهميت دارد که علماي اخلاق تأکيد می‌کنند سزاوار است مؤمن در امور مباح نیز سعي کند که اسراف نکند، مانند اسراف در خواب، بيداري، حرف زدن و خوردن.
آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی در درس تفسیر خود این گونه بیان می‌کند که سه نوع مصرف داریم، مورد اول مصرف بخیلانه است یعنی کسانی نسبت به زن و بچه خود و مردم در مصرف کردن سخت‌گیری می‌کنند، مورد دوم مصرف مسرفانه، یعنی زیاده‌روی کردن و مورد سوم مصرف معتدلانه است که در دین اسلام به آن تأکید شده است.
همان‌گونه که در روايات نيز آمده است اسراف مراتب مختلفي دارد، به گونه‌اي که گاهي مختص به خوردن و آشاميدن است و گاهي ضايع کردن نعمات معنوي، مادي و حتي استفاده نادرست از امکانات معنوي است. گستردگي مقوله اسراف آنچنان است که حتي در بحث عقايد و اعمال فردي و اجتماعي راه پيدا نموده و به جرأت می‌توان گفت که در هيچ دین و مذهبي به اين اندازه بر ميانه‌روي و اعتدال سفارش و تأکيد نشده است.
در کنار بحث اسراف که همواره در اسلام مورد مذمت قرار گرفته مسئله قناعت از جمله خصلت‌ها و ويژگي‌هاي ارزشمند براي يک مسلمان به شمار می‌رود و همواره مورد توجه اسلام و اولياء دين قرار گرفته است. در فرهنگ اسلامي صفت قناعت از جمله صفات فاضله و اخلاق حسنه و از آن به عنوان وسيله‌اي که سعادت ابدي آدمي را به دنبال داشته عنوان شده است.
نگاه اقتصاددانان به صرفه‌جویی
اقتصاددانان معتقدند که هدف از صرفه‌جویی، کم مصرف کردن نیست، زیرا مى‌بایست از هر چیزی که بخشى از نیاز آدمى را برطرف مى سازد به مقدار مورد نیاز استفاده کرد. بنابراین شخص مى بایست در حد نیاز طبیعی خود از هر چیز اقتصادى استفاده کند. تنها مسئله‌اى که اقتصاددانان آن را مطرح مى‌سازند این است که در زمان بحران‌های اقتصادى و کاهش توزیع و یا تولید چیزی، می‌بایست به حداقل بسنده کرد و درحد رفع حاجت و نیاز ضرورى از آن استفاده نمود تا فرصت بیشترى به دیگران داده شود.
«سارا راجیان» کارشناس ارشد اقتصاد و مدیریت شهری به گزارشگر کیهان می‌گوید: «‌صرفه‌جویى ازنظر اقتصاددانان به معناى استفاده درست و مناسب از کالاى اقتصادى است و اگر هر فرد به سهم خود، این مسئله را رعایت نماید و از اسراف جلوگیری کند به اقتصاد کشور کمک بزرگی کرده است.»
وی اضافه می‌کند: «صرفه‌جویی به این معنا نیست که شخص چیزی را کم مصرف کند. بلکه سخن از مصرف درحد ضرورت و رفع نیاز است. به عبارت دیگر صرفه‌جویى در همه حال و هر زمانى چه بحران و چه غیربحران به معناى مصرف درست کالاى اقتصادى همانند آب و برق و گاز و سایر کالاهای مورد نیاز است. به عنوان مثال مصرف ۷ تا ۱۵ لیوان آب براى سلامت مفید و سازنده است، بنابراین ۷ لیوان آب نیاز واقعى او را تشکیل می‌دهد که شخص مى‌بایست آن را مصرف کند و کمتر از آن مى‌تواند به او زیان برساند. در زمان غیر بحرانی این شخص می‌تواند بیش از 7 لیوان هم آب بنوشد اما در زمان بحرانی باید به همان 7 لیوان بسنده کند. در این صورت نوعى کم مصرفى را مى‌توان در مفهوم صرفه جویى در زمان بحران استنباط کرد ولى این کم مصرفى زیانبار نیست بلکه کم‌مصرفى در راستاى بهینه‌سازى مصرف در زمان بحران است.»
به گفته این کارشناس درباره مصرف کالاهایى همچون برق، آب، گاز و سایر انرژی‌ها یا اقلام مورد نیاز مى بایست آگاهى درستى به افراد داده شود تا در حوزه اقتصاد مصرف نیز همانند اقتصاد تولید، بهینه‌سازی و بهره‌ورى در دستور کار قرار گیرد.
آقای «دریانی» که در حوالی خیابان ابوذر شمالی فروشگاه موادغذایی دارد در این باره به گزارشگر کیهان می‌گوید: «صرفه‌جویی و قناعت از بهترین و زیباترین صفات انسان‌ها به شمار می‌رود و البته می‌توان گفت که هر کسی هم نمی‌تواند به این صفت آراسته شود چرا که برخی از افراد به ریخت و پاش و ولخرجی عادت کرده‌اند و تغییر عادت و رفتار این نوع افراد کار سختی است. ما در فروشگاه به مشتریان زیادی برخورد می‌کنیم که بسیار پسندیده، اصولی و از روی حساب و کتاب خرید می‌کنند و به هیچ وجه بریز و بپاش و ولخرجی نمی‌کنند اما برخی از افراد هم هستند که درون سبد خرید خود از هرکالایی چندین عدد می‌گذارند مبادا یک موقع کمیاب شود! در صورتی که خدا را شکر همه چیز هست و به موقع اجناس در طبقات قرار می‌گیرند و کمبودی از این نظر نداریم.»
آقای دریانی به خاطره جالبی که چند وقت پیش در مغازه‌اش پیش آمده بود ‌اشاره می‌کند و می‌گوید: «چندی پیش یکی از این کودکانی که نزدیک فروشگاه‌ها می‌ایستند و از مردم خواهش می‌کنند که برای آنها مواد خوراکی خرید کنند از آقایی همین درخواست را کرد و آن آقای محترم به درون مغازه آمد و به من گفت هرچه که این بچه می‌خواهد به او بدهید. البته این یک کار انسانی و خداپسندانه است و مورد تقدیر می‌باشد اما اگر خدای نکرده مورد سوءاستفاده قرار بگیرد و باعث جایگزینی تنبلی و سستی به جای کار و کوشش شود جای انتقاد و مذمت دارد به نحوی که همین طور هم شد و آن پسر به جای مواد خوراکی اقلامی خریداری کرد که باعث تعجب همه شد، مثلا چهار تا قوطی رب گوجه فرنگی، چند تا روغن، حبوبات، آدامس، پفک و.... خلاصه به حساب آن آقا کلی خرید کرد.»
وی اضافه می‌کند: «کسی منکر این مسئله نیست که این نوع کودکان در خانواده‌هایی بزرگ می‌شوند که مسلماً کمبودهایی دارند و یا بی‌سرپرست یا بد سرپرست هستند که آنها را روانه خیابان‌ها می‌کنند اما باید به این مسائل عمیق نگریسته شود و به آنها آموخت که به جای گدایی و درخواست کمک از این و آن تلاش کنند، کار کنند و از نتیجه زحمات خودشان بهره بگیرند. مثلا اگر آن پسر به من پیشنهاد کار در مغازه را داده بود حتماً می‌پذیرفتم و از او در کارهای مغازه کمک می‌گرفتم و حقوق هم برایش در نظر می‌گرفتم.»
اقتصاددانان تاکید می‌کنند که شغل تنها کار اداری و پشت میزنشینی نیست و افراد در هر سن و موقعیتی که باشند می‌توانند برای خود شغلی دست و پا کنند، اصولا به اعتقاد آنان لازمه رسیدن به اقتصاد مقاومتی که شامل فرهنگ اقتصادی، تقویت روحیه خودباوری، خلاقیت، تقویت دانش اقتصادی، آشنایی با عقاید اقتصادی، احکام اقتصادی و اخلاق اقتصادی است، صرفه‌جویی و بهینه مصرف کردن در تمامی ابعاد است که باید سرلوحه اهداف خانواده‌ها قرار گیرد.
روش‌های کاهش هزینه‌ها
متأسفانه شرایط اقتصادی و دخل و خرج زندگی به بسیاری از ما اجازه نمی‌دهد تا به تمامی آنچه دلمان می‌خواهد، دست یابیم و در نتیجه هیچ راهی جز کاستن هزینه‌های غیرضروری نداریم.
«معصومه طاهریانپور» کارشناس مسائل اجتماعی در این باره می‌گوید: « همیشه در زندگی ما مقدار زیادی از پولمان صرف هزینه‌های مازاد و خرید وسایل و لوازم بدون کاربرد می‌شود و از این طریق بخش زیادی از پولمان هدر می‌رود. اما روش‌های متعددی برای صرفه‌جویی و کاهش هزینه‌های غیر ضروری وجود دارد که رعایت این روش‌ها هم به اقتصاد خانواده و هم به اقتصاد کشور کمک می‌کند. کاهش هزینه‌ها و صرفه‌جویی در هزینه‌های زندگی یکی از مهم‌ترین روش‌های پس‌انداز کردن پول است که با به کارگیری آن می‌توان به اقتصاد خانواده کمک کرد. به طور مثال در بسیاری از زمینه‌ها می‌توان محصولات ارزان قیمت ولی با کیفیت را جایگزین محصولات گران قیمت کرد.»
وی اضافه می‌کند: «کافی است هر وقت از منزل به قصد خرید بیرون می‌آییم قبل از خرید هر چیزی از خود بپرسیم آیا واقعا خریدش ضرورت دارد. با پاسخ به این سؤال می‌توان به راحتی خرج‌های غیر ضروری را حذف و پول بیشتری پس انداز کرد. یا می‌توان دفترچه‌ای را تهیه و همه هزینه‌ها را از مبالغ سنگین گرفته تا کوچک‌ترین هزینه‌های روزانه در آن یادداشت کرد تا بتوان از این طریق هزینه‌ها را کنترل کرد.»
آقایی که خود را «ابراهیمی» معرفی می‌کند و در یک اداره دولتی مشغول به کار است در گفت‌و‌گو با گزارشگر روزنامه کیهان درباره راه‌های کاهش هزینه‌های غیر ضروری می‌گوید: «راه‌های فراوانی برای صرفه‌جویی و استفاده بهینه‌ از پول وجود دارد. برای نمونه می‌توان به جای استفاده از ماشین شخصی به کمک وسایل حمل‌ونقل عمومی به محل کار رفت، چرا که استفاده از خودروی شخصی بسیار هزینه بر است. نه تنها ارزش خودرو به مرور زمان کمتر‌ می‌شود، بلکه نگهداری و تأمین سوخت خودرو نیازمند صرف زمان و هزینه‌ زیادی است. راه دیگر برای کاهش هزینه‌های اساسی، صرفه‌جویی در مصرف انرژی است. بسیاری از وسایل برقی حتی زمانی که خاموش باشند نیز مقداری جریان الکتریکی مصرف می‌کنند، بنابراین بهتر است در صورتی که از وسیله برقی استفاده نمی‌شود آن را از برق جدا کرد. در ادارات و سازمان‌ها نیز به طرق مختلف می‌توان صرفه‌جویی کرد به خصوص از دادن پاداش‌های غیر ضروری، مأموریت‌های غیرضروری و هزینه بر و مسافرت‌های پر هزینه باید جلوگیری کرد. اما «اکبر رنجبرزاده» عضو هیئت‌رئیسه مجلس شورای اسلامی با ‌اشاره به جلسه اخیر هیئت‌رئیسه مجلس، خبرهای خوبی در این مورد می‌دهد و می‌گوید: «براساس تصمیم جدید هیئت ‌رئیسه سفرهای غیر ضروری خارجی نمایندگان حذف می‌شود، همچنین قرار شد مسافرت‌ها به صورت اقتصادی یعنی با درجه عادی انجام شود و دیگر بلیط‌های گران قیمت دریافت نخواهد شد.»
وی اضافه می‌کند: «این تصمیم برای کاهش هزینه‌ها اخذ شده و قرار است تنها سفرها و شرکت در مراسمی که حضور مجلس جمهوری اسلامی ایران در آنها لازم و ضروری است انجام شود.»
نه تنها خانواده‌ها بلکه مدیران، مسئولان و همه دست‌اندرکاران کشور به‌عنوان وظیفه‌ای ملی باید صرفه‌جویی و پرهیز از مصارف غیرضروری را سرلوحه اهداف خود قرار دهند تا زمینه توسعه و پیشرفت کشور را فراهم سازند.