نظارت و مسئولیت‌پذیری، راه درمان سرطان «بازار سیاه دارو»

پخش یک گزارش خبری از پشت پرده بازار سیاه دارو و جولان دلالان در خیابان ناصرخسرو یک‌بار دیگر لزوم برخورد با این معضل قدیمی ‌اما با ابعاد جدید را گوشزد کرد.

کد خبر: ۱۶۹۱۸۲

تاریخ: ۱۲ شهريور ۱۳۹۸ - ۲۱:۲۲

سرویس اجتماعی-

سه روز پیش بود که اخبار سیما گزارشی درباره مافیای فروش داروهای کمیاب در بازار سیاه ناصرخسرو تهران پخش کرد. در این گزارش که نتیجه 10 ماه رایزنی تیم خبری با برخی فروشندگان و دلالان این بازار بود، نحوه فعالیت مجموعه‌ای از افراد، داروخانه‌ها و شرکت‌ها در فروش غیرقانونی داروهای کمیاب در بازار سیاه تشریح شده بود.
در واکنش به این گزارش، رئیس مرکز روابط عمومی و اطلاع‌رسانی وزارت بهداشت خواستار ورود دستگاه‌های انتظامی، امنیتی و قضایی به این موضوع و پاک شدن چهره پایتخت از این معضل شد.
کیانوش جهانپور در گفت‌وگو با ایسنا، با تأکید بر اینکه این وزارت‌خانه خارج از داروخانه هیچ اختیار و ابزاری برای نظارت و برخورد با تخلفات دارویی ندارد، اظهار داشت: بازار سیاه دارو خارج از حیطه نظارت و اختیارات نظام سلامت و سازمان غذا و داروست. لیکن آنچه در گوشه و کنار این گزارش مطرح شده، موضوعی است که جرم مشهود و جاری است که به‌نظر ما اسامی ‌این افراد و این شرکت‌ها بدون پرده‌پوشی باید منتشر شود و به مقامات انتظامی، امنیتی یا قضایی اعلام شود.
از سوی دیگر مدیرکل داروی سازمان غذا و دارو با بیان اینکه نمی‌دانیم بازار غیررسمی  دارو در دست چه کسانی است، گفته است: ما مکانیزم پرشدن بازار سیاه را می‌دانیم، اما نمی‌دانیم چه گروه یا شخصیت‌هایی پشت ماجرا هستند. سازمان غذا و دارو وظیفه قانون‌گذاری، تنظیم بازار دارو، تأمین دارو و حفظ کیفیت دارو را بر عهده‌دارد، اما وظیفه رصد بازار سیاه دارو که بر عهده ما نیست. حتی اگر با دقیق‌ترین سیستم‌ها هم پیش رویم قطعاً نشت به بازار سیاه وجود دارد و این موضوع مختص ما نیست. در عین حال ما منکر وجود این نشت نیستیم، اما باید به دنبال بستن منافذ بگردیم.
نقش وزارت بهداشت قابل انکار نیست
علی‌رغم این مواضع اما شواهد نشان‌دهنده چیز دیگری است؛ جعل یا سوءاستفاده از مهر پزشکان، اجاره دفترچه بیمه، زد و بند برخی واردکنندگان دارو، لابی افراد با نفوذ و البته برخی داروخانه‌ها، از جمله مواردی است که گفته می‌شود منجر به فروش داروها در مجاری غیررسمی ‌می‌شود. اینکه چگونه داروها از بازار رسمی ‌خارج شده و توسط دلالان با چند برابر قیمت به بیماران فروخته می‌شود، سؤالی است که متولیان حوزه سلامت یعنی وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو، باید پاسخ بدهند.
این در حالی است که مدیرکل دارویی سازمان غذا و دارو، در برنامه گفت‌وگوی ویژه خبری که یکشنه‌شب از شبکه دو سیما روی آنتن رفت، عنوان داشت که رصد بازار دوم دارو، وظیفه وزارت بهداشت نیست. اما به‌نظر می‌رسد، وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو، می‌بایست در برخورد با ایجاد چنین بازارهای غیررسمی دارویی در کشور، قدرتمندتر عمل کنند و اجازه ندهند در بازار رسمی دارویی کشور، نشتی ایجاد شود.
واقعیت آن است که بازار داروی کشور با حاشیه سود چند هزار میلیاردی در کنار یارانه چند میلیارد دلاری دولت برای واردات داروی خارجی باعث شکل‌گیری مافیایی شده که با استفاده از منابع دولتی و خصوصی توانسته است شبکه‌ای موازی زنجیره شرکت‌های دارویی قانونی در کشور ایجاد کند. فعالیت‌های این شبکه مافیایی علی‌رغم اصرار مسئولان دولتی، ریشه در شبکه رسمی توزیع دارد که از نبود نظارت جدی رنج می‌برد، وگرنه چگونه می‌شود دارویی که با ارز 4200 تومانی توسط شرکت‌های رسمی و با مشخصات ثبت‌شده وارد کشور شده، به‌ ناگاه از چرخه رسمی خارج شده و از سر بازار سیاه برآورد؟
نسخه شفابخش بازار سیاه دارو
با بررسی چرخه شکل‌گیری این فساد بزرگ و دنبال کردن منافذ نشت دارو در بازارهایی همچون ناصرخسرو، می‌توان حلقه اصلی را فقدان نظام الکترونیک نسخه‌نویسی دانست. در این نظام الکترونیک تمام نسخه‌های دارویی در یک سامانه آنلاین ثبت شده و نوع دارو، حجم آن و پزشک صادرکننده نسخه کاملاً مشخص است و بدین وسیله امکان وقوع مفاسد دیگری همچون جعل مهر پزشکان، اجاره دفترچه بیمه و خروج غیرقانونی دارو از داروخانه تا حد بسیار زیادی ریشه‌کن می‌شود.
از سوی دیگر کنترل جریان دارو از شرکت پخش‌کننده تا مصرف‌کننده از دیگر ابزار کنترلی در این حوزه است. ‌در این حوزه به گفته مسئولان سازمان غذا و دارو، جریان دارو از شرکت‌های پخش به داروخانه‌ها، به‌طور کامل در سامانه تیتک رصد می‌شود و در فاز دوم، حرکت دارو از داروخانه به سمت مصرف‌کننده قابلیت رصد کردن دارد.
همچنین به گفته معاون فنی و نظارت سازمان نظام پزشکی، برای جلوگیری از سوءاستفاده از مُهر پزشکان جهت نسخه کردن برخی داروهای گران‌قیمت و وارداتی، تا پایان امسال همه پزشکان به امضای الکترونیک دسترسی خواهند داشت. با وجود چنین امکانات و فرصت‌هایی و در صورت استفاده درست و دقیق و تجهیز کامل، همچنین نظارت کامل بر نفوذناپذیری آنها می‌توان امیدوار بود که این معضل قدیمی‌ به‌طور کامل یا تا حد زیادی رفع شود.
چه کسی مسئول رصد بازار غیررسمی دارو است؟
با اینکه مسئولان وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو خود را مسئول نظارت بر سیستم رسمی توزیع دارو می‌دانند و تأکید دارند که فعالیت‌های آنان از بزرگ‌تر شدن بازار سیاه دارو جلوگیری کرده است، اما نباید فراموش کرد که بازار سیاه حاصل نشتی بازارهای رسمی است.
پذیرش وجود فساد و مافیای دارویی در کشور و دعوت از دستگاه قضایی و امنیتی برای شناسایی و برخورد با آن، اقدامی مثبت و رو به جلو از سوی مسئولان وزارت بهداشت بوده که خود چندی است با رسانه‌ای کردن وجود فساد در سازمان غذا و دارو به دنبال برخورد با آن هستند؛ اما تلاش برای منفک کردن کامل بازارسیاه دارو از چرخه رسمی توزیع و عدم پذیرش این نکته که بدون حضور بخشی از ساختار رسمی و قانونی حوزه دارویی کشور این فساد شکل نمی‌گیرد، در واقع سعی در شانه‌خالی کردن از وظایف حاکمیتی است.
به‌نظر می‌رسد فساد دارویی کشور که ریشه در برخی اتفاقات و تحرکات خطرناک در سازمان غذا و دارو دارد و وزیر بهداشت نیز به آن اذعان داشته‌اند، نه قابل کتمان است و نه فرافکنی در حوزه مسئولیت‌پذیری. بنابراین علاوه بر حضور دستگاه‌های قضایی و امنیتی در زمینه برخورد با آن باید خود وزارت بهداشت هم به‌صورت جدی وارد عمل شود.
نظارت مستمر با استفاده از سامانه‌های الکترونیکی شفاف و قابل دسترسی در کنار تجدید ساختار توزیع دارو دو مولفه مهم هستند که در‌ترکیب با برخورد قضایی می‌تواند آرامش را به حوزه دارویی کشور بازگرداند؛ حوزه‌ای که به گفته رئیس سازمان غذا و دارو، دشمن از آن به‌عنوان یک سلاح علیه کشورمان استفاده می‌کند.