نگاهی به نقش مساجد در جریان انقلاب اسلامی

انجمن اسلامی دانشجویان فرزند مسجد هدایت است

کد خبر: ۱۶۵۳۶۰

تاریخ: ۲۸ تير ۱۳۹۸ - ۲۱:۳۴

در اين شرايط انجمن‏ها و تشكل‏هاى مختلف سياسى، مذهبى و غيره تشكيل گرديد، از جمله انجمن اسلامى دانشجويان تهران كه از سوى عده‏اى از دانشجويان مذهبى و به منظور مقابله با تبليغات حزب توده تأسيس شد. به گواهى خاطرات و اسناد ارتباط فكرى طالقانى با آنان و جلسات هفتگى تفسير ايشان مهم‏ترين منبع تغذيه ايدئولوژيكى اعضا و طرفداران انجمن بود.
چنين به نظر مى‏رسد كه سال‏هاى بعد، اهميت چنين تكاپوهايى از سوى طالقانى مورد توجه و تقليد برخى از روحانيون نوگرا نيز قرار گرفت. دكتر مصطفى چمران يكى از شركت‏كنندگان در اين جلسات در خاطراتش از اهميت آن چنين ياد مى‏كند:
«به راستى كه آن اجتماع كوچك [جلسه تفسير مسجد هدايت] كه با هدفى متعالى تشكيل مى‏شد، در طوفان حوادث سياسى آن روزگار مانند كشتى نجات بود كه ما را از خطرات فراوان انحراف به گرداب‏هاى چپ و راست حفظ كرد.»
شهيد محمدعلى رجايى ديگر شركت‏كننده آن جلسات درخصوص تأثير فكرى مرحوم طالقانى معتقد است كه «بزرگ‌ترين نقش را قبل از قيام امام در حركت جامعه، استاد طالقانى داشتند.»
آيت‏الله‏ طالقانى در آن مقطع زمانى به دليل اين كه رژيم تمامى راه‏هاى جذب نيروهاى مسلمان را كنترل مى‏نمود، از طريق پايگاه مسجد هدايت به تدريج با تفاسير خود از قرآن زمينه‏هاى مبارزه را گسترده‏تر نموده و با كلمات قرآن و تفاسير آن، قيام عليه ظالم را به جوانان مى‏آموخت. «جلسات تفسير آيت‏الله‏ طالقانى بهانه بسيار خوبى بود براى جذب جوانان و نقطه‏نظرهاى سياسى كه درباره رژيم مطرح مى‏شد»... «بزرگ‌ترين نقش آيت‏الله‏ طالقانى، تفسير قرآن و به كار بردن الفاظ سياسى عليه رژيم بود زيرا وى آياتى كه در جهت برخورد و مبارزه با طاغوت بود بيان نموده و براى جوانان خوب تفهيم مى‏كرد».
آيت‏الله طالقانى كه مورد تأييد علماى مبارزى همچون آيت‏الله كاشانى بود با بررسى و تحليل مسايل جامعه و بينش ژرف و قوى خود و با استدلال به قرآن و عترت، مسجد هدايت را به پايگاه روشن‏انديشى، ايمان، اعتقاد و مجاهدت تبدیل کرده بود و به دست جوانان پرشورى كه از حوزه، دانشگاه، بازار و خيابان مشتاقانه به جلسات درس تفسير قرآنش روى مى‏آوردند مرز شيطانى جدايى دين و سياست را از ميان برداشت و سياست را به مسجد برد. طالقانى مورد تأييد و حمايت قاطع مردم، سنگرش مسجد هدايت و وسيله مبارزه‏اش قرآن و اسلام و انتقاد سازنده‏اش متوجه رهبران ملى و دينى و خواستش برقرارى قسط اسلامى بود.
مرحوم حجت‏الاسلام والمسلمين على حجتى كرمانى نيز درخصوص جلسات تفسير قرآن آيت‏الله طالقانى مى‏گويد:
«شهيد چمران را من از دوران مسجد هدايت مى‏شناختم. مسجد هدايت، در واقع ستاد مركزى احرار بود. اغلب دانشجويان و استادان ضدرژيم، در پاى درس تفسير آيت‏الله طالقانى در اين مسجد گرد مى‏آمدند. از حوزه علميه قم هم من و برادرمان آقاى خسروشاهى از اصحاب دائمى آن مسجد بوديم».
برپايى جلسات بحث و تفسير در مسجد همچنين باعث به وجود آمدن گردهمايى يا جلسات ديگرى در خارج از پايگاه مى‏شد. آيت‏الله طالقانى موارد و نكاتى را كه جوانان و اقشار شركت‏كننده در مجلس حساسيت داشتند، بسيار روشن و واضح توضيح مى‏داد. اين نكات در برنامه و اهداف دانشجويان و جوانان در جهت مبارزه عليه رژيم نقش بسزايى داشت.
زمانى كه آيت‏الله‏ طالقانى از طرف ساواك دستگير و روانه زندان مى‏شدند، افراد ديگرى از جمله حجت‏الاسلام شهيد دكتر باهنر جلسات تفسير ايشان را ادامه مى‏دادند. در اين خصوص مهندس على دانش منفرد مى‏گويد:
«يادم هست مدتى آيت‏الله طالقانى در زندان بود. شهيد باهنر به همان شيوه كه آيت‏الله طالقانى تفسير قرآن مى‏گفتند ايشان نيز بيان مى‏نمود و بحث‏هاى زيبايى در اين مورد ارائه مى‏داد. به نظرم مى‏رسد كه آن موقع سوره برائت را جالب و جذاب تفسير كرد.»
در اين مسجد به دعوت آيت‏الله طالقانى شخصيت‏هايى چون استاد مطهرى، شهيد باهنر، استاد محمدتقى شريعتى و مهندس بازرگان به سخنرانى مى‏پرداختند و علي‌رغم كنترل ساواك مسايل انقلابى هم مطرح مى‏شد.
مأموران ساواك كه گزارش‏هاى مفصل و مستمرى از جلسات تفسير هفتگى قرآن طالقانى در طى قريب دو سال و نيم از 1340 تا خرداد 1342 تهيه كرده‏اند، تعداد جوانان و دانشجويان حاضر در جلسات مذكور را از يكصد تا پانصد نفر ذكر نموده‏اند.
اين تعداد جمعيت، در مراسم، جشن‏ها، اعياد و يا مناسبت‏هاى خاص ديگر افزايش مى‏يافت و برخى اوقات از هزار نفر نيز مى‏گذشت. يكى از مأمورين
با فراست ساواك از جلسات تفسير او به عنوان يك «شگرد» به منظور فعاليت‏هاى تبليغى و سياسى ياد كرده، تصريح مى‏كند:
«طالقانى در ابتداى سخنرانى يك آيه از قرآن را مى‏گيرد و مى‏خواند و مردم خيال مى‏كنند قرآن را تفسير مى‏كند.»
او در غالب سخنرانى‏هايش جوانان و دانشجويان را از ترفندها و فريبكارى‏هاى هيئت حاكمه برحذر مى‏داشت و غالبا با نيش و كنايه شاه را مورد مؤاخذه قرار مى‏داد. در يكى از اين سخنرانى‏ها دو مرد مستبد و الهى را با هم مقايسه مى‏كند و درخصوص ويژگى‏هاى مرد مستبد مى‏گويد:
«او همواره عليه آزادى‏هاى اجتماعى عمل مى‏نمايد. براى آن كه مردم را بفريبد ظاهرا مجلس روضه‏خوانى ترتيب مى‏دهد و در آن هم شركت مى‏كند. او هميشه در سايه محافظين خود از مردم جداست و در كاخ‏هاى مجلل خود زندگى مى‏كند در حالى كه سنگ خدمت به مردم را به سينه خود مى‏زند.»
اين سخنان ‌اشاره مستقيمى به شاه بود كه در عصر عاشورا در كاخ گلستان مراسم عزادارى برگزار مى‏كرد و وعاظ دربارى در آنجا روضه‏خوانى مى‏كردند.