نقش مدیریت کارآمددر عبور از بحران‌های طبیعی- بخش دوم

کاهش اثرات بلایای طبیعی با مشارکت عمومی

کد خبر: ۱۵۸۲۱۴

تاریخ: ۲۷ فروردين ۱۳۹۸ - ۲۰:۱۴

در تعریف بلایای طبیعی گفته شده، مجموعه‌ای از حوادث زیانبار است که منشأ انسانی ندارند و به طور ناگهانی و غیر مترقبه اتفاق می‌افتند و وقوع آنها را نمی‌توان پیش‌بینی کرد، درست است که وقوع این حوادث غیرمترقبه و بلایای طبیعی را نمی‌توان پیش‌بینی کرد اما برای احتمال به وقوع پیوستن آنها نیز نمی‌توان آماده بود و شرایط را برای عدم تحقق آنها و یا حداقل کنترل آنها به نحوی که این همه فاجعه‌آمیز نباشد مهیا کرد؟!
بلایای طبیعی شاید منشأ انسانی نداشته باشند و به صورت زلزله، سیل، آتشفشان و... اتفاق بیفتد اما با ایجاد راهکارها و برنامه‌ریزی‌هایی می‌توان خسارات و ضررهای ناشی از آنها را به حداقل رساند و یا از وقوع آنها جلوگیری کرد.
بارندگی‌های شدید و سیل که از چند روز قبل از سال نو آغاز شده بود همچنان در برخی نقاط مختلف ایران ادامه دارد و از 31 استان کشور، دست کم 20 استان دچار آبگرفتگی و سیل شدند.
همه شهروندان یا تصاویر تأثربرانگیز مچاله شدن خودروها در سیل، تخریب منازل و گرفتار شدن انسان‌ها در سیلاب را از رسانه‌ها و فضای مجازی مشاهده کرده و با سیل‌زدگان ابراز همدردی نمودند، حادثه خبر نمی‌کند اما در بسیاری از موارد می‌توان وقوع آنها را به تأخیر انداخت و یا با آثار زیانبار آنها مقابله کرد، کارشناسان محیط زیست معتقدند با حفاظت و حراست از محیط زیست می‌توان با بسیاری از فجایع و بلایای طبیعی مقابله کرد و وقوع آنها را کاهش داد. به طول مثال با کنترل مسیر سیلاب می‌توان از تخریب و تخلیه بسیاری از روستاها جلوگیری کرد و یا با حفظ پوشش گیاهی از وقوع سیل جلوگیری کرد.
آموزش مقابله با بلایای طبیعی
حوادثی مانند سیل و زلزله که در سطح کشور از احتمال وقوع بالاتری برخوردارند از طریق ساخت سدها، سیل بندها و بندهای انحرافی و آبخیزداری مناطق کوهستانی و نیز با ساخت منازل مسکونی مقاوم در سطح قابل ملاحظه‌ای کاهش می‌یابند.
«علی اصغر پیوندی» رئیس جمعیت هلال احمر در این باره می‌گوید: «کمتر از 10 درصد مردم آمادگی لازم را برای مواجهه با خطرات در هنگام وقوع حوادث طبیعی دارند و این موضوع مهمی است که باید به آن توجه بیشتری شود. چرا که کشور ایران کشور حادثه خیزی است و از 42 حادثه طبیعی در جهان 30 مورد احتمال وقوع این حوادث در ایران وجود دارد که بدترین آنها زلزله و سیل است، بنابراین با آموزش‌های فراگیر باید آمادگی لازم برای مقابله با حوادث طبیعی فراهم شود.»
وی اضافه می‌کند: «هلال احمر به تنهایی در این زمینه مسئولیت ندارد و دست کم 20 دستگاه و نهاد متولی مدیریت بحران در این زمینه مسئولیت دارند. قطعاً یک نهاد به تنهایی نمی‌تواند از عهده ارائه خدمات امدادی مناسب به هموطنان برآید و دیگر نهادها نیز باید در این زمینه همکاری کنند.»
تأثیرگذاری بلایای طبیعی بر جوامع با توجه به وضعیت توسعه اقتصادی و آسیب‌پذیری آنها متفاوت است، اما آموزش، پیش‌آگاهی و پیشگیری برای مقابله با بلاهای طبیعی بهتر از مبارزه و درمان است در بسیاری از مواقع می‌توان با پیشگیری، صدمات و خسارات مالی و اقتصادی ناشی از این گونه بلاها را به حداقل ممکن رساند و این مهم نیازمند آگاهی و شناخت آحاد جامعه است و باید در سطح جوامع انسانی بسط و گسترش بیشتری پیدا کند. ساخت منازل مسکونی مقاوم ممانعت از کندن بوته‌ها و درختان جنگلی، جلوگیری از چرای مفرط مراتع، احداث سیل‌بندها و سدها از جمله اقداماتی است که می‌تواند با وقوع بلایای طبیعی همچون سیل و زلزله مقابله کند. «سیما ملتجی» کارشناس مسائل اجتماعی در گفت‌وگو با گزارشگر کیهان با اشاره به پدیده ویرانگر سیل که در روزهای اخیر بسیاری از هموطنان را آواره و بی‌خانمان کرد می‌گوید: «بلایای طبیعی اصولاً ماهیتی پیچیده و غیرقابل پیش‌بینی دارند و بسیاری از آنها از کنترل انسان‌ها خارج می‌شوند اما مطابق این قاعده که پیشگیری بهتر از درمان است با برخی از این بلایا می‌توان مقابله کرد و آن هم به این صورت که با شرایط و امکاناتی که این بلایا را به وجود می‌آورند باید مقابله کرد. به طور مثال سال‌هاست که به ما می‌گویند به پوشش گیاهی و درختان جنگل آسیب نزنید و از جنگل‌ها حفاظت کنید اما آیا واقعاً همه به این مسئله توجه می‌کنند؟ سال‌هاست که می‌گویند در مصرف کاغذ صرفه‌جویی کنید چرا که این کاغذها به قیمت قطع درختان به دست ما می‌رسند اما آیا کسی رعایت می‌کند؟ روزانه چندین تن کاغذ و مواد کاغذی و چوبی به زباله‌دان‌ها ریخته می‌شود؟ برای ساختن این مواد چند درخت قطع شده است؟ مسلماً قطع درختان به منزله از میان رفتن جنگل‌ها و تخریب پوشش گیاهی است و این مسئله هم به معنی استقبال از تخریب محیط زیست و وقوع بلایای طبیعی همچون سیل یا خشکسالی است. از سوی دیگر جنگل‌ها ریه تنفسی یک کشور محسوب می‌شوند و موجب تلطیف هوا و چرخه طبیعی هوا می‌شوند و از میان رفتن آنها به آلودگی هوا منجر می‌شود. آیا پیامدهای زیانباری که از قطع درختان ایجاد می‌شود نباید ما را به فکر بیندازد که از تخریب جنگل‌ها دست برداریم؟» وی اضافه می‌کند: «در شرایط کنونی کشور که همه درگیر مسائل مربوط به سیلاب هستند مردم به سختی افتاده‌اند و بسیاری از شهروندان بی‌خانمان و آواره شده‌اند اما این مسئله هم باعث نمی‌شود که  برخی از شهروندان از تخریب محیط زیست جلوگیری کنند و مشاهده می‌کنیم که برای گردش و تفریح و پیک‌نیک به خارج از شهر می‌روند و به راحتی آتش روشن می‌کنند یا شاخه درختان را قطع می‌کنند بنابراین در درجه اول باید فرهنگ‌سازی در مردم ایجاد شود، آگاهی‌ها افزایش یابد و آموزش‌های لازم به آحاد عمومی جامعه داده شود تا از تخریب محیط زیست جلوگیری کنند چرا که دود این آتش که برافروخته می‌شود به چشم خود مردم خواهد رفت و حوادثی مصیبت‌بار و تاثربرانگیز همچون سیلاب اخیر به وقوع خواهد پیوست.»
این کارشناس همچنین می‌گوید: «مقابله با بلایای طبیعی و پیامدهای زیانبار ناشی از آن مستلزم همکاری و همیاری مردم و مسئولین است و همه باید خود را در مقابل این بلایا و حوادث طبیعی مسئول بدانند و هر کس به سهم خودش در پیشگیری و مقابله با این حوادث تلاش کند.»
اساسا در مواجهه با سیل، زلزله و یا هر بلای طبیعی دیگر، اقداماتی قبل و بعد از وقوع لازم‌الاجرا است که شامل پنج مرحله می‌باشند: پیشگیری و آمادگی، پیش‌بینی و اعلام خطر، امدادهای اولیه، اسکان موقت و بازسازی. اما مهم‌ترین مرحله، مرحله پیشگیری و آمادگی می‌باشد چرا که با تحقق این مسئله یعنی آینده‌نگری، پیشگیری و آمادگی می‌توان با بلای طبیعی مقابله کرد و خسارات ناشی از آن را بسیار تقلیل داد.
«مسعود پزشکیان» نایب رئیس مجلس شورای اسلامی نیز در این باره می‌گوید: «امکان ندارد دولت به تنهایی بتواند مشکل سیل‌زدگان را حل کند، بلکه باید گروه‌ها، هیئت‌ها و سازمان‌های غیردولتی همکاری کنند و دولت هم زیرساخت‌ها را درست کند. لازم است که کارها عملیاتی و اجرا شود، اینکه بگوییم ما نوشتیم ولی دیگران اجرا نکردند درست نیست همه باید همکاری کنند و کارها را عملیاتی و اجرا کنند.»
نقش مدیریت بحران
در کاهش خسارات
بحران‌های طبیعی هر ساله خسارات عمده جانی و مالی فراوانی به جوامع بشری وارد می‌سازد به طوری که اکثر کشورها اقدامات و عملیات ویژه‌ای برای کاهش خسارات بلایای طبیعی در پیش می‌گیرند و برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌های خاصی در جهت مدیریت بحران اتخاذ می‌کنند.
«مجید طلیمی» دبیر شورای عالی رسانه سازمان بسیج اصناف و از فعالان اقتصادی کشور درباره نقش مدیریت بحران در هنگام وقوع بلایای طبیعی می‌گوید: «بر اساس قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور، مدیریت بحران فرآیند برنامه‌ریزی، عملکرد و اقدامات اجرایی است که توسط دستگاه‌های دولتی، غیردولتی و عمومی پیرامون شناخت و کاهش سطح مخاطرات و مدیریت عملیاتی مقابله و بازسازی و بازتوانی مناطق آسیب‌دیده صورت می‌پذیرد. در این فرآیند با مشاهده پیش‌نشانگرها، تحلیل آنها و منابع اطلاعاتی، تلاش می‌شود به صورت یکپارچه، جامع و هماهنگ با استفاده از ابزارهای موجود از بحران‌ها پیشگیری کرد و یا در صورت بروز آنها با آمادگی لازم در جهت کاهش خسارت جانی و مالی به مقابله سریع پرداخت تا شرایط به وضعیت عادی بازگردد.»
وی اضافه می‌کند: «در روش‌های نوین مدیریت بحران، ضمن شناسایی مخاطراتی که جوامع را تهدید می‌کنند، با به کارگیری راهبرد آینده‌پژوهی، استراتژی‌های دانش‌بنیان، استفاده از رویکردهای جامعه‌محور، توانمندسازی لایه‌های مختلف جامعه، جلب مشارکت و کمک‌های مردمی روند بازگشت جامعه به وضعیت قبلی سریع‌تر خواهد بود، از سوی دیگر به میزان قابل توجهی از خسارات انسانی و مالی بلایا کاسته خواهد شد.
هدف مدیریت بحران در درجه اول رفع شرایط اضطراری و بازگرداندن سریع به حالت عادی است بنابراین لازم است برای پیش‌بینی و شناسایی اثر حوادث و آسیب‌های مختلف و برقراری ضابطه و چاره‌جویی برای خنثی‌سازی یا حداقل نمودن این اثرات تلاش‌های گسترده‌ای به عمل آید.
ایجاد هماهنگی، انسجام، نظارت و ارزیابی مستمر واحدهای استانی و دستگاه های اجرایی، همکاری در تهیه طرح‌های جامع، کاهش پیامدهای زیانبار بلایای طبیعی، برنامه‌ریزی برای جبران خسارات، استفاده بهینه از ظرفیت‌های واحدهای استانی، دستگاه‌های دولتی، نیروهای انتظامی، نیروهای مسلح و داوطلب مردمی، نظارت و ارزیابی اقدامات واحدهای استانی و دستگاه‌های اجرایی، اسکان و استقرار حادثه‌دیدگان در مکان‌های امن و... از جمله وظایف اداره کل مدیریت بحران و کارشناسان این مجموعه مدیریتی است.
با توجه به اینکه ایران جزو 10 کشور نخست جهان از لحاظ وقوع بلایای طبیعی و حوادث غیرمترقبه است و با توجه به اعلام مسئولین وزارت کشور که حدود 400 شهر و روستا در دست‌کم 20 استان کشور درگیر سیلاب هستند لزوم توجه به مدیریت بحران و نقش کمک‌رسانی و برنامه‌ریزی برای مهار بحران‌های طبیعی در کشور ما ضروری و انکار‌ناپذیر است.