فضای مجازی؛ آوردگاه حقیقت و دروغ

کد خبر: ۱۵۲۱۰۰

تاریخ: ۲۳ دی ۱۳۹۷ - ۱۹:۳۲

محمد محمدی

در میان عوامل یا نشانه‌های فروپاشی بنیادهای اخلاق در جوامع همچون ناعدالتی، ربا، تهمت وانواع مفاسد؛ دروغ از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و در مقابل، گرایش به حقیقت و راستی، کلید سعادت هر ملتی است. پخش خبر یا سخن دروغ، پدیده یا مسئله جدیدی نیست و شاید عمری به اندازه تاریخ بشر داشته باشد. بیان سخن کذب درآموزه‌های اسلامی به شدت نهی شده و بنا برگزارش‌هایی که مورخان باستان از ویژگی‌های مردم ایران ارائه می‌دهند ، ایرانیان باستان نیز ازدروغ پرهیزکرده و آن را زشت و ناپسند برمی شمردند.
با گسترش فناوری‌های نوین ارتباطی و در کنار ارائه انواع خدمات علمی، آموزشی و فرهنگی؛ فضای مجازی به اصلی‌ترین بستر نشر خبرهای جعلی تبدیل شده است. فضای مجازی مجموعه‌ای متشکل از ده‌ها هزار رایانه به هم پیوسته، سرویس‌دهنده‌ها، شبکه‌های ارتباطی و کابل‌های فیبر نوری است که نهایتا امکان ایجاد ارتباط از طریق یک پیام‌رسان را برای کاربران در سطح گسترده و چند ده میلیونی فراهم می‌کند. در گذشته‌های نه چندان دور، خبرها توسط افراد یا موسسات حرفه‌ای تهیه و تنظیم می‌شد؛ اما امروزه درج خبر، گزارش یا تحلیل پیام، توسط همه کاربران فضای مجازی قابل تهیه، همرسانی و بازنشر در سطح وسیع است.
پژوهشگران فضای مجازی بر این باورند که مردم عموما منبع اخبار را در شبکه‌های مجازی پی گیری نمی‌کنند. از دیدگاهRaghunath Durga بسیاری از مطالب در فضای مجازی جنبه عاطفی داشته و از آنجا که معمولا از طریق دوستان یا خویشاوندان همرسانی می‌شوند، تمایل به بررسی صحت آنها به ندرت اتفاق می‌افتد. مطابق نظرات کارشناسان رسانه در موضوع خبرهای جعلی، آنچه این مشکل را تقویت می‌کند آن است که ردیابی منشا این اخبار دشوار است.
در تحقیقی توسط Buzz Feed - با جمعیت آماری سه هزار بزرگسال آمریکایی - مشخص شد که تیترهای خبری در 75 درصد اوقات، کسانی را که فیسبوک منبع خبری اصلی‌شان بوده، فریب داده است. همچنین بنا به اذعان بسیاری از رسانه‌ها، نشر گسترده دروغ در فضای مجازی، یکی از عوامل پیروزی ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا بوده است. عدم تشخیص خبرها یا آمارهای جعلی ،زندگینامه‌های ساختگی، تحلیل‌های نادرست و خلاف واقع و نشر و همرسانی آنها در فضای مجازی؛ در حقیقت کمک بی‌سابقه و بزرگ به کسانی است که نه از روی نا آگاهی ، بلکه به صورت هدفمند و برنامه‌ریزی شده به دنبال تحقق اهداف اجتماعی یا اقتصادی خود از طریق ایجاد شایعه و دروغ هستند... ما در فضای مجازی با انبوهی از اطلاعات و اخبار مواجهیم که هدف بیشتر آنها افزایش اطلاعات و آگاهی است.اما هدف خبرهای جعلی، ضربه زدن به بزرگترین سرمایه اجتماعی، یعنی اعتماد عمومی است.فضای مجازی در حقیقت پهنه‌ای است که در یک سوی آن گردش آزاد اطلاعات و در سوی دیگر،جعل و تحریف قرار دارد. در یک سو حقیقت را می‌بینیم ودر سوی دیگر، دروغ و یا آمیزه‌ای هدفمند از دروغ وحقیقت را شاهد هستیم. مولی علی(ع) در مورد آمیختگی حق و باطل و نقش آن در گمراه کردن مردم می‌فرمایند: «اگر حق به طور خالص و بی‌شائبه خودش را نشان دهد، کسی دچار ‌اشتباه نمی‌شود؛ اگر باطل نیز بدون آمیختگی با حق خودش را نمایان سازد، کسی دچار باطل نخواهد شد.»
اهمیت و جایگاه مخرب فیک نیوز (اخبار دروغ) در برهه‌های حساسی همچون جنگ، تحریم، حوادث طبیعی و انتخابات به اوج خود می‌رسد.اگر چهار مرحله خلق- درج- نشر و همرسانی گسترده پیام در شبکه‌های مجازی را درنظر بگیریم؛ تک‌تک کاربران با بازنشر و همرسانی پیامی که به صحت آن اطمینان ندارند، ناخواسته به زنجیره انتشار این شایعات پیوسته و این وضعیت را تشدید می‌کنند.
امروزه مفاهیمی چون دروازه بانی خبر و کنترل یا نظارت در فضای مجازی تقریبا بی‌معناست و با وجود فناوری‌هایی که روزانه متحول می‌شوند ، افزایش و تقویت سواد رسانه‌ای - در شناخت ماهیت رسانه - شاید تنها راه‌حل و یا آخرین و مهم‌ترین خط دفاعی در برابر این دروغ‌ها باشد.سرعت واکنش و پاسخگویی مسئولان اجرایی و خبرگان علمی و فرهنگی به این قبیل دروغ‌ها و تحریف‌ها، بسیار مهم و حیاتی است چرا که یک خبر یا پیام جعلی، پیش از فاش شدن جعلی بودن آن ، آسیب خود را وارد کرده است. در کشور ما کمتر مطالعه دقیق و کاربردی درمورد جزئیات پدیده فیک نیوز انجام شده و حتی ترجمه‌های کافی از منابع خارجی نیز به اندازه کافی صورت نمی‌گیرد. فضای مجازی البته در سایه وجود زیر ساخت‌های ارتباطی در کشور- در کنار مطبوعات و رسانه ملی - توانسته است بستر مناسبی برای بیان انتقادها ومطالبه‌گری‌های به حق مردم فراهم کند.
اهمیت حضور و کنشگری نخبگان درفضای مجازی تا آنجاست است که رهبر معظم انقلاب می‌فرمایند: «اگر امروز رهبر انقلاب نبودم حتما رئیس ‌فضای مجازی کشور می‌شدم.» (بیانات در 20/7/91) ایشان همچنین فضای مجازی را «مرحله تمدنی جدید» توصیف کرده‌اند.
با این اوصاف، ورود فعالانه سازمان‌های فرهنگی و نخبگان علمی و دانشگاهی در پاسخ به شبهات فضای مجازی و کشیدن خط بطلان بر دروغ و تحریف، بسیار ضروری است. در واقع آن گونه که نجات از تاریکی درگرو بهره‌گیری از روشنایی است؛ باطل السحر دروغ و شایعه نیز، انتشارحقیقت است.