بافندگی، بالندگی استعدادها در پرتو رنگ‌ها وکمک به اقتصاد و اشتغال خانوار - بخش نخست

ایجاد اشتغال و رونق اقتصاد خانواده با اعجاز دستان بافنده

کد خبر: ۱۴۶۷۶۱

تاریخ: ۲۰ آبان ۱۳۹۷ - ۲۰:۵۳

گالیا توانگر

می‌دانید چرا تا این حد بافتن را دوست می‌دارم؟ نه به خاطر ذات بافتن، بلکه به خاطر بخشیدن و ساختن یک لبخند. وقتی به  گردن دوستان و اعضای خانواده‌ام، شال می‌پیچم و از ته دل در آینه می‌خندند، مزدم را می‌گیرم. من در تلاشم که از پوسته تنهایی این جهان بیرون بزنم و در جهان شلوغ و شاد درونم زندگی کنم. باورتان نمی‌شود که چقدر مهربانی و هنر را می‌توان در بافتنی جستجو کرد! هم شادی بخشید و هم برای تقویت اقتصاد خانوار قدمی هر چند کوچک برداشت.
بافتن موجب سلامتی است. ممکن است تعجب کنید، اما تحقیقات ثابت کرده است که بافتن بافتنی، علاوه بر کاهش فشار خون و تنظیم ضربان قلب، تاثیر فراوانی بر سلامت جسم و روح دارد. به عبارت بهتر، بافتن بافتنی، نوعی آرامش عمومی برای بدن به دنبال دارد که از بروز بیمارهای مختلف در بدن جلوگیری می‌کند. شاید با دیدن آرامش مادربزرگ‌ها در هنگام بافتن بافتنی برای نوه‌ها بتوانیم این موضوع را به نحوی به خود اثبات کنیم.
با این حال امروزه بافتنی هنر مختص به افراد مسن نیست، حتی مختص بانوان نبوده و به همه گروه‌های سنی معطوف است. خیلی از جوانان در سراسر جهان به این شغل مشغول بوده و برای خود از این شاخه هنری کارآفرینی داشته‌اند.
پاییزی که در شوق بافتن غرق شدم
اولین پاییزی که به هنر بافتنی توجه خاص نشان دادم را کاملا در ذهن دارم. وارد مغازه کاموافروشی شدم. هزار رنگ کامواها مرا مسحور خود ساخته بودند. ناگهان متوجه کیف بافتنی یکی از مشتری‌های مغازه شدم. کیف دستی و بافتنی زیبایی که رویش با گل‌ها و برگ‌های بافتنی تزیین شده بود. من آن روز به دنبال بافت یک کلاه و شال گردن ساده به مغازه کاموافروشی رفته بودم و هنوز نمی‌دانستم واقعا می‌توانم از پس بافت یک کلاه و شال ساده بر بیایم یا نه؟
مریم حسینی یک بافنده با ورق زدن خاطرات ذهنی‌اش و به یاد آوردن خاطره بالا در ادامه برایمان می‌گوید: «خلاصه در حسرت آن کیف زیبا با خودم زمزمه کردم: آیا روزی می‌شود که من هم بتوانم در این هنر دست به قدری تبحر پیدا کنم که چنین بافتنی‌های زیبا و یک کیف دستی برای خودم ببافم؟» آهی از ته دل کشیدم و سه کلاف کاموا با رنگ‌های پاییزی خریدم و به سمت خانه راه افتادم در حالی که نمی‌دانستم واقعا باید از کجا شروع کنم؟»
وی ادامه می‌دهد: «خیلی‌ها به کلاس‌های بافتنی می‌روند، چون فرصتش را دارند، ولی من از چنین فرصتی برخوردار نبودم، اما از آن جا که معتقدم ریشه هر هنری تا حدود زیادی از خانواده نشأت می‌گیرد- به خصوص خانواده‌های ایرانی که زنان در محور آن، دست‌هایشان خاستگاه چندین هنر اصیل و قدیمی است- به آن چه در کودکی از مادرم به یاد داشتم رجوع کردم. بافت «دو زیر، دو رو» را به خوبی به یاد داشتم و شروع به بافتن کردم. چند سانت اول را که بافتم، در کمال تعجب فهمیدم من گویی ذاتا بافتن می‌دانم. تا آخر ادامه دادم و اولین شال و کلاه بافتنی با دومیل را با دستانم خلق کردم. پس از آن با توجه به این که پایه کار بافتنی دو میل را به یاد آوردم، به مدل‌ها و انواع بافت در اینترنت و فضای مجازی دقت کردم و هر روز پیشرفت روزافزونی داشتم. در حال حاضر از طریق کیف‌بافی و ساک‌بافی یک شغل خانگی جنبی برای خودم ایجاد کرده ام و رویای آن روز پاییزی در مغازه کاموافروشی ظرف مدت یکسال محقق شده است.»
هنری برخاسته از آسیای غربی
به نظر می‌رسد که بافتنی به شکل مرسوم و امروزی آن، از قلاب‌بافی قدیمی‌تر و از بافت تار و پود پارچه ای جدیدتر باشد. متاسفانه به خاطر این که بافته‌ها در گذر زمان به راحتی از بین می‌روند، تعیین قدمت این هنر برای باستان‌شناسان امری دشوار است. چوب‌ها یا میله‌های نوک تیزی که طی حفاری‌های مختلف به دست آمده اند، ممکن است میل بافتنی باشند، اما این احتمال نیز وجود دارد که برای منظوری کاملا متفاوت نیز به کار گرفته شده باشند.
واژۀ انگلیسی knitting»» برای نخستین بار در قرن چهاردهم در این کشور مورد استفاده قرار گرفت. به نظر می‌رسد که خاستگاه این هنر غرب آسیا بوده و بافتنی پس از جنگ‌های صلیبی به غرب برده شده است.
در سال‌های اولیه رواج هنر بافتنی، نخ پشمی محبوب‌ترین نوع نخ برای بافتن بافتنی نبود. شاید به این دلیل که در خارج از مناطقی که کشاروزی رواج داشت، دسترسی به پشم و نخ پشمی دشوار بود. به همین دلیل تا ۴۰۰ سال، نخ پنبه‌ای و ابریشم محبوب‌ترین نوع نخ برای بافتنی بود. پس از آن به تدریج پشم تبدیل به سلطان بلامنازع دنیای بافتنی شد و مزرعه‌داران، شروع به پرورش دام‌هایی کردند که به طور خاص، قادر به تولید پشم نرم، محکم و پایدار باشند، مثل گوسفند نژاد «مرینو.»
قرن ۲۱ با ظهور الیاف گیاهی نظیر بامبو، لینن و کتان، انقلابی در صنعت بافتنی پدید آورد. نخستین کتاب راهنمای بافتن و بافتنی در قرن هفدهم میلادی نوشته شد. این کتاب راهنما که در سال ۱۶۱۱ منتشر شد، شامل ۱۲۶ صفحه طرح و الگو برای بافتنی بود که از طرح‌های ساده تکراری تا صحنه‌های زیبا و پیچیده شبیه نقاشی در آن دیده می‌شد. جالب است بدانید که بسیاری از طرح‌های پیچیده و دشوار این کتاب، به صورت دستی کشیده و رنگ‌آمیزی شده بود.
میل‌های بافتنی اولیه از جنس عاج، استخوان یا لاک لاکپشت بودند. طراحی میل‌های بافتنی ابتدایی به گونه ای بود که علاوه بر استحکام، به اندازه کافی تیز و استفاده از آن‌ها راحت باشد، اما استفاده از عاج، استخوان و لاک لاک پشت برای ساخت میل‌ها کمی عجیب است. امروزه از مواد بسیار زیادی برای ساخت میل‌ها استفاده می‌شود؛ از پلاستیک و آلومینیوم گرفته تا بامبو و چوب‌های رنگی جذاب.
استحکام نخ کاموا مثل گذشته نیست
با همه شور و شوقی که برای بافتن در پاییز وجود دارد، اما امسال با گرانی نخ کاموا کمی این شور و شوق تحت تاثیر قرار گرفته است. به عبارتی در بورس فروش کاموا که میدان حسن آباد تهران است، دیگر به ندرت می‌توان از کلاف کاموا زیر قیمت 5 هزار تومان سراغ گرفت!
محمد درویش‌زاده، کاموافروش می‌گوید: «هنوز هم 90 درصد مشتری‌هایمان خانم‌ها هستند، البته من چند تا بافنده مرد هم می‌شناسم. یکی از آن‌ها کفش نوزاد می‌بافد و از طریق فضای مجازی می‌فروشد. گاهی هم برخی آقایان با تکه‌ای نخ کاموا برای نمونه وارد مغازه می‌شوند و دائما باعیالشان از طریق تلفن همراه چک می‌کنند که چطور کاموایی بخرند؟ چون انتخاب کاموا سلیقه‌ای است، به نظرم هر فردی که می‌خواهد برایش لباسی بافته شود، باید خودش برای خرید کاموا مراجعه کند.»
وی ادامه می‌دهد: «زمستان، فصل بافتنی است. انگار طبق قراری نامعلوم وقتی هوا سرد می‌شود، آن‌ها که دستشان به بافتن عادت دارد، یک راست می‌روند سراغ میل بافتنی و طرحی نو درمی‌اندازند، اما حقیقتش را بگویم امسال بازار کساد است. بیشتر افرادی برای خرید کاموا می‌آیند که شغلشان بافندگی است و چاره‌ای جز خرید کاموا حتی با قیمت دو برابر پارسال ندارند. مابقی مشتری‌ها ترجیح می‌دهند از بافت‌های ماشینی در بازار خریداری کنند. البته بافت‌های ماشینی بازار ارزان تر است و زحمتی هم بابت بافتنش نمی‌کشند، اما آیا همان حس و حال بافتنی کاردست را دارند؟ ضمنا نخ‌هایشان بیشتر  نایلونی است و با یکی و دو بار شستن شُل می‌شوند.»
مونا انصاری یک خانم خانه دار با یادآوری خاطرات زمان جوانی خود برایمان می‌گوید:«آن وقت‌ها حتی لباس‌های قدیمی را می‌شکافتند و از کاموای آن برای بافت لباسی تازه با شکل و شمایل جدید استفاده می‌کردند؛ اما حالا نه نخ‌های کاموا آن استحکام قدیم را دارند و نه کسی حوصله این کارها را دارد.»
این خانم خانه‌دار متوجه کیف دستی بافتنی‌ام می‌شود و با کنجکاوی سوال می‌کند: «این کیف را خودتان بافته‌اید؟»
پاسخ می‌دهم: «بله.»
می‌گوید: «خیلی زیباست. یعنی یک روزنامه‌نگار بافندگی هم بلد است؟ دخترهای من بافتنم را دوست ندارند. می‌گویند کار افراد مسن آست!»
بعد هم مرا به گوشه دنجی می‌کشاند تا هم از کیفم عکسی بگیرد و هم دستور بافتش را به او بدهم.
جاذبه هنر بافتنی
پیچیده در کلاف سردرگم گرانی
سارا احمدی یک دانشجو با کوله پشتی بزرگش وارد مغازه کاموا فروشی می‌شود. او یک شال و کلاه بافت دست به همراه دارد. افرادی که با هنر بافتنی آشنایی دارند، فورا در یک نگاه می‌توانند متوجه شوند که بافتنی کارِدست است یا ماشینی؟ البته بماند که برخی بافت‌های ماشینی هم این روزها جوری بافته می‌شوند که آدم حرفه‌ای را هم به شک می‌اندازند. این بافت‌های ماشینی معمولا درشت بافت هستند و با کاموای ترک بافته می‌شوند.
یکی از کاموافروشی‌های میدان حسن‌آباد خیلی آهسته می‌گوید: «این بافت‌های ماشینی همگی تولید داخل هستند با همین کامواهایی که ما می‌فروشیم و با ماشین بافت در کارگاه‌های چند نفره می‌بافند و به بازار می‌فرستند. الکی مارک ترک به بافت می‌چسبانند. کاموایش ممکن است ترک باشد، اما بافتشان همگی تولید داخل است.»
سارا دانشجو می‌گوید: «زیاد از ژاکت خوشم نمی‌آید. وقتی می‌پوشم روی قفسه سینه‌ام سنگینی می‌کند، اما از بافت‌هایی چون شال، کلاه و دستکش استقبال می‌کنم. این  شال و کلاه را خودم بافته‌ام. قیمت شال و کلاه بافتنی با مارک ترک که به آن‌ها وصله می‌کنند، در بازار کمتر از 120 هزار تومان نیست. خودم سه کلاف کاموا به قیمت 24 هزار تومان خریدم و بافتم. همه همکلاسی‌هایم با دیدنش دورم حلقه می‌زنند و می‌پرسند: «خودت بافتی؟ چه رنگ زیبایی دارد، نارنجی پاییزی!»
یک بافنده خانم که در طول سال‌های فعالیتش همیشه بر استفاده از نخ و کاموای ایرانی تأکید داشته و تلاش کرده باور مردم را در مورد برتری کاموای ترک بر کاموای ایرانی تغییر دهد، می‌گوید: «همیشه کاموای ایرانی می‌خرم، چون بیشتر تولید‌کننده‌های ایرانی، محصولی مرغوب‌‌تر از کاموای ترک ارائه می‌دهند. محصولاتی که با کاموا و نخ تریکوی تولید مشهد و تبریز بافته می‌شوند، بسیار مقاوم هستند و حتی در صورت شست‌و‌شو با ماشین‌ لباسشویی هم آسیبی نمی‌بینند. رنگشان ثابت است و نرمی و شکل اولیه را حفظ می‌کنند.»
این بافنده که چند نمونه از کارهایش را برای فروش آورده، کارهایش را با دقت و حوصله‌ فراوان می‌بافد تا علاوه بر ظرافت هنری، از استحکام و دوام بالایی برخوردار باشند. او برای سلیقه مشتری اهمیت زیادی قائل است و سفارش‌ها را طبق نظر آن‌ها ارائه می‌دهد و برای انتخاب محصول بهتر، راهنمایی‌شان می‌کند. با این حال قصه تلخ تعطیلی برخی کارخانه‌های تولید کاموای ایرانی قصه پرغصه‌ای است.