ضرورت توجه به تغذیه مدارس - بخش نخست

تـغذیه سـالم نیاز امروز رشد جسمی دانش‌آموزان

کد خبر: ۱۴۵۶۰۴

تاریخ: ۰۴ آبان ۱۳۹۷ - ۱۹:۳۹

فریده شریفی

آن وقت‌ها که مدرسه می‌رفتیم یادش به خیر، مادرمان لقمه نان و پنیر و گردویی در کیف‌مان می‌گذاشت که اگر در مدرسه گرسنه شویم لقمه دست‌ساز مادر را گاز بزنیم و سیب یا پرتقالی هم همیشه در کیف بود تا اگر سیر نشدیم برای زنگ‌های بعد کنار بگذاریم و میوه‌های خوشمزه و آبدار را بخوریم.
آن وقت‌ها هنوز چیپس و پفک و خوراکی‌های جورواجور به مغازه‌ها راه پیدا نکرده بود و همه بچه‌ها سالم و تندرست به درس و مشق خود رسیدگی می‌کردند و از دکتر و درمانگاه و بیمارستان هم خبری نبود.
سال‌ها گذشت و مدارس مجهز به بوفه شدند، بوفه‌ای که کم‌کم تبدیل به یک سوپر کوچک شد و هرچه می‌خواستیم در آن پیدا می‌شد. بچه‌ها دیگر لقمه نان و پنیر دلچسبشان نبود تا وقتی که ساندویچ و شکلات، چیپس و پفک باشد دیگر کسی به فکر نان و پنیر نمی‌افتد. با روی کار آمدن تنقلات و خوراکی‌های مضر و ناسالم و کنار رفتن خوراکی‌های سالم و مقوی به تدریج مسئله بیماری، سوءتغذیه و مشکلات جسمی دانش‌آموزان بیشتر شد و همین مسئله اهمیت تغذیه دانش‌آموزان در مدارس را صدچندان کرد، چرا که موضوع تغذیه در کودکان و در سنین بالندگی، علاوه بر نقش سلامت‌ساز و حیات‌بخش خود از جهات دیگری مثل بهبود جریان رشد، پیشگیری از بروز عفونت‌ها می‌تواند مؤثر باشد. از این رو همیشه تغذیه مناسب و دور از اسراف در سلامت کودکان، یکی از محورهای مهم بهداشتی به حساب آمده و رشد و تندرستی کودک را به میزان زیادی می‌توان به این امر مربوط دانست.
اهمیت تغذیه دانش‌آموزان در مدارس
تغذیه در مدارس ایران، سابقه‌ای تقریبا 60 ساله دارد، متولدین دهه‌های 30 و 40 یادشان می‌آید که «بابای مدرسه» شیر را در ظرف‌های بزرگ می‌جوشاند و زنگ تفریح بچه‌ها با لیوان پلاستیکی صف می‌بستند تا ملاقه شیر در لیوان‌های آنها ریخته شود و آن را بنوشند. در دهه 50 با افزایش درآمدهای نفتی وضع تغذیه و خوراک خانواده‌ها نسبت به سابق بهتر شد اما وضعیت تغذیه مدارس با اینکه اعلام کرده بودند رایگان است قاعده معینی نداشت و فقط در برخی از شهرها این مسئله رعایت می‌شد و در روستاها هم که خبری از تغذیه مدارس نبود. با پیروزی انقلاب این سیاست تا چند سال ادامه یافت و در اوایل دهه 60 به دلیل مشکلات ناشی از جنگ تحمیلی و محدودیت‌های شدید بودجه دولت، برنامه تغذیه رایگان دانش‌آموزان کنار گذاشته شد اما کم‌کم مسئولان وزارت بهداشت و آموزش و پرورش به این فکر افتادند که چاره‌ای بیندیشند و تغذیه دانش‌آموزان را در مدارس کنترل کنند، به همین منظور بوفه‌ها ساماندهی شد و قرار شد که با عرضه محصولات و خوراکی‌های سالم به دانش‌آموزان، تغذیه مناسب در مدارس رواج پیدا کند و سلامتی و تندرستی دانش‌آموزان تضمین شود.
«امین صالحی» کارشناس تغذیه در گفت‌وگو با گزارشگر کیهان به نقش تغذیه در رشد و سلامت کودکان اشاره می‌کند و می‌گوید: «هرچند عوامل مختلف از قبیل ژنتیک، آب و هوا، ورزش و رعایت مسائل بهداشتی در حفظ سلامتی افراد مؤثر است ولی بدون شک تغذیه مناسب یکی از اساسی‌ترین پایه‌های سلامتی جوامع است.»
به گفته این کارشناس تغذیه ناسالم، عادات غذایی نامناسب به همراه کاهش فعالیت فیزیکی از علل عمده افزایش وزن و چاقی در کودکان و نوجوانان می‌باشد و در بسیاری از مواقع کنترل چاقی و ازدیاد وزن با مشکلات زیادی مواجه است و خانواده‌ها را به دردسر می‌اندازد.
وی اضافه می‌کند: «اکثر مدارس در زمینه فراهم نمودن مواد غذایی و خوراکی‌های سالم و اختصاص فضایی مناسب جهت صرف صبحانه و میان‌وعده‌های غذایی فعالیت زیادی ندارند، به همین دلیل دانش‌آموزان از وضعیت تغذیه‌ای مناسبی برخوردار نیستند و ممکن است به سوءتغذیه دچار شوند که البته این مسئله در روستاها و شهرهای کوچک بیشتر به چشم می‌خورد.»
در اوایل دهه 80 وزارت بهداشت با همکاری صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف» یک طرح تحقیقاتی با هدف ارزیابی سوءتغذیه کودکان ایرانی انجام دادند، نتایج این تحقیقات نشان داد که از هر هفت کودک ایرانی در زمان ورود به مدرسه، یک نفر از کمبود وزن رنج می‌برد. همچنین براساس این تحقیق بیش از 15 درصد کودکان ایرانی کوتاهی قد متوسط تا شدید داشتند. به علاوه در این تحقیق معلوم شد که ترکیب غذایی خانواده‌های ایرانی دچار کمبود پروتئینی و ویتامین و املاح است. به عنوان مثال مصرف نوشابه‌های گازدار، 8/14 درصد در خانواده‌های ایرانی افزایش یافته بود، اما میزان مصرف مواد غذایی نشاسته‌ای به میزان 35 درصد، پروتئین به میزان 20 درصد، انواع سبزی به میزان 12 درصد و میوه‌ها به میزان 5 درصد کمتر از نیاز روزانه این خانواده‌ها بود. بر مبنای این مطالعه بود که طرح «شیر مدرسه» ابتدا به صورت محدود به اجرا درآمد اما خیلی سریع توسعه پیدا کرد و جمعیت دانش‌آموزان تحت پوشش طرح افزایش یافت.
رواج فست‌فودها و تنقلات‌ ناسالم
یکی از مهم‌ترین خطراتی که تغذیه سالم با آنها مواجه است رواج خوراکی‌ها و موادغذایی است که به آنها فست‌فود می‌گویند و با استفاده از سوسیس، کالباس، پنیرهای چرب، ادویه‌های حساسیت‌زا تهیه می‌شوند. خوردن چنین خوراکی‌هایی به همراه تنقلاتی مانند چیپس و پفک، چوب شوره، شکلات و... نه تنها ارزش غذایی زیادی ندارند بلکه باعث افزایش وزن و بروز بیماری‌های مختلف گوارشی می‌شوند.
خانمی که دو کودک 7 و 10 ساله دارد و در یک مغازه مشغول خرید است به گزارشگر کیهان می‌گوید: «مسئله خرید موادغذایی به یک مشکل اساسی خانواده‌ها تبدیل شده است چرا که برخی از خانواده‌ها در سبد خرید خود از مواد سالم، طبیعی و ارگانیک استفاده می‌کنند و کمتر به تنقلات و خوراکی‌های ناسالم تمایل نشان می‌دهند اما متاسفانه برخی از خانواده‌ها در مقابل تمایلات و اصرارهای فرزندانشان برای خرید خوراکی‌هایی مثل چیپس و پفک و... اقدام موثری انجام نمی‌دهند و بالاخره راضی می‌شوند آن خوراکی‌ها را خریداری کنند، نتیجه آن می‌شود که فرزند من برای تغذیه لقمه نان و پنیر و گردو، یا کوکو و... به مدرسه می‌برد ولی مشاهده می‌کند که همکلاسی بغل دستی‌اش ساندویچ کالباس یا سوسیس به همراه آورده و بویی راه انداخته که کودکان دیگر به عذاب افتاده و لقمه خانگی خود را به زحمت قورت می‌دهند!
امین صالحی کارشناس تغذیه در این‌باره می‌گوید: «سوسیس و کالباس‌ نه تنها ارزش غذایی مناسبی ندارند بلکه باعث ایجاد حساسیت و ناراحتی‌‌های گوارشی می‌شوند، بهتر است کودکان و نوجوانان میان وعده‌های خود را از مواد لبنی مانند شیر و بیسکویت سبوس‌دار و میوه‌های فصل انتخاب کنند که سرشار از ویتامین و املاح هستند و همچنین انواع مغزها و میوه‌های خشک را می‌توان در میان وعده‌های دانش‌آموزان جای داد.
خانم ضیائی کارمند در این‌باره می‌گوید: «من برای اینکه فرزندانم به هنگام تحصیل از بوفه تنقلات نخورند و به همان لقمه خانگی و میوه‌هایی که برایشان می‌گذاشتم اکتفا کنند به آنها پول تو جیبی نمی‌دادم اما بعدا فهمیدم که برخی از دوستانشان آنها را میهمان می‌کردند و برایشان پفک یا چیپس و ...  می‌خریدند به همین دلیل فکر می‌کنم باید بر اقدامات بوفه‌ها و خریدهایی که برای مدارس می‌کنند نظارت و کنترل بیشتری اعمال شود تا خوراکی‌های سالم و مناسب در اختیار دانش‌آموزان قرار گیرد.»
این خانم کارمند اضافه می‌کند: «البته خانواده‌‌هایی هم هستند که خودشان چنین تنقلاتی برای فرزندانشان خریداری می‌کنند و مشکلی با تنقلات بوفه مدارس ندارند!»
بخشنامه‌ها چه می‌گویند؟
در سال 1382 دفتر بهداشت و تغذیه وزارت آموزش و پرورش در بخشنامه‌ای سازمان‌های آموزش و پرورش سراسر کشور را موظف کرد تا با نظارت دقیق و مستمر بر بوفه‌های مدارس از بهداشت مکان و مواد عرضه‌ شده در این بوفه‌ها اطمینان حاصل کنند، براساس این دستورالعمل مکان بوفه‌‌ با توجه به استاندارد‌های بهداشت محیط و با مشارکت انجمن اولیا و مربیان باید مورد بهسازی قرار گیرد و در مکانی قرار داده شود که در معرض دید و کنترل مسئولان مدرسه باشد. همچنین از محل جمع‌آوری زباله دور بوده و در و پنجره آن به توری مجهز باشد، همچنین برای نظارت بر بوفه مدارس از مشارکت انجمن اولیا و مربیان و کارشناس ارشد بهداشت محیط و موادغذایی بهره گرفته شود. کارکنان بوفه هم باید دارای کارت بهداشتی باشند.
دکتر «زهرا عبداللهی» رئیس اداره بهبود تغذیه وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی در این‌باره می‌گوید: «بازرسی بوفه‌ها همواره باید به صورت روتین و منظم در مدارس انجام شود و براساس دستورالعمل مشترک وزارت بهداشت و آموزش و پرورش که به همه مدارس ابلاغ شده فقط باید اقلام خوراکی مجاز در بوفه‌ها عرضه شود، البته عرضه اقلام خوراکی مجاز هم نیاز به نظارت و کنترل دارد و باید به صورت مرتب و همیشگی از سوی بازرسان وزارت بهداشت و آموزش و پرورش کنترل شود تا بوفه‌های مدارس موادغذایی ارائه دهند که تهدیدکننده سلامت نبوده و مطابق با استانداردها و دستورالعمل‌ها باشد.»
وی اضافه می‌کند: «مسئولان مدارس در برابر عرضه موادغذایی در بوفه‌‌ها مسئولیت خطیری دارند و اگر خوراکی‌ها و موادغذایی برخلاف دستورالعمل‌ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در مدرسه عرضه شود مدیران و مسئولان مدرسه باید پاسخگو باشند.»
آیا مفاد بخشنامه‌های وزارتخانه‌ها آنچنان که باید شاید به اجرا درمی‌آید؟ با وجود تاکیدهایی که در این رابطه‌ شده آیا عرضه تنقلات از بوفه‌ مدارس به طور کلی قطع شده است؟ خانواده‌ها و والدین معتقدند که برخی از بوفه‌ها به نکات بهداشتی و چنین بخشنامه‌هایی توجه نمی‌کنند و باز هم طبقات بوفه‌‌ها پر از شکلات و چیپس و پفک است، والدین معتقدند با فرهنگ‌سازی و آگاه کردن خانواده‌‌ها باید کاری کرد که دانش‌آموزان به سراغ خوراکی‌های مضر و ناسالم نروند و بوفه‌های غیرمجاز را از رونق بیندازند.