نگاهی به تأثیر انقلاب اسلامی بر هنرهای تجسمی

درخشش پس از سیاهی

یکی از حلقه های اصلی و موثر بر تطورات اجتماعی و سیاسی در هر کشوری، آثار و جریانات هنری هستند. بدون تردید در همه دگرگونی های اجتماعی معاصر و انقلاب ها، ابزارهای فرهنگی و هنری نقش غیرقابل انکاری داشته اند. نوزایی غرب در قرون جدید و آنچه رنسانس خوانده می شود، اصلا یک جنبش هنری بود. نمی توان نقش رمان های شولوخف، ماکسیم‌گورکی و الکسی تولستوی و همچنین فیلم های آیزنشتاین و پودفکین را در تداوم و گسترش انقلاب شوروی نادیده گرفت. درواقع، این هنرمندان و آثار آن ها بوده اند که روح انقلاب ها را با آثارشان در جان دیگران می دمیدند.

کد خبر: ۱۴۴۸

تاریخ: ۰۸ دی ۱۳۹۲ - ۰۹:۴۲

آرش فهیم

با این حال در ايران، بیش از آنکه هنر و هنرمندان بر انقلاب اسلامی تأثیر بگذارند، اين انقلاب بود كه مسیر جریان‌های هنری را تغییر داد و اعتلا بخشید. آنچه در دوران ماقبل انقلاب بر این عرصه حاکم بود، چیزی جز بي هويتي، ابتذال و مردم‌گريزي نبود. موسیقی گرفتار آثار کاباره ای و سخیف و افسرده بود و ادبیات فارسی نیز سترون، ضدمردمی و عمدتا برخاسته و برساخته از ایدئولوژی مارکسیستی می نمود. هنرهای تجسمی هم به پوچ گرايي و ترسيم مناسبات آلوده محدود می شد. اوضاعی که پس از انقلاب اسلامی تحول یافت. این تحول در عرصه هنرهای تجسمی بیشتر نمود یافت.

رشد و پيشرفت هنرهاي تجسمي پس از پيروزي انقلاب اسلامي در ايران را از دو جنبه مي توان مورد توجه قرار داد؛ نخست، شتاب گرفتن حركت رو به جلو در بسياري از رشته‌هاي اين هنرها و دوم تعالي و اخلاقي شدن آنها بوده است. به بياني صريح بايد گفت، شاخص دوم، هم برجسته تر است و هم اينكه خودش بسترساز شاخص اول بوده است. در همه ميادين و شاخه‌هاي هنري، فساد و تعفن ضداخلاقي يك مانع بزرگ براي ترقي محسوب مي شود. مانعي كه با پيروزي انقلاب اسلامي و تصفيه فضاي هنري عامل پويايي و تكامل در هنر شد.

با پيروزي انقلاب اسلامي اين وضعيت متفاوت مي شود. هنرمندان عرصه هنرهاي تجسمي كه خود را در برابر يك تحول عظيم اجتماعي مي ديدند تحت تأثير قرار گرفتند و آثارشان دچار نوعي رجعت به مردم و ارزش هاي بومي سرزمين مان شد. در شرايطي كه تا آن موقع، هنرهاي تجسمي به قشر خاصي محدود مي شدند، به لطف انقلاب، نسل جديدي از هنرمندان جوان در دل مبارزات و جنگ روييدند كه سبب آشتي نسبي مردم با اين‌گونه هنرها شدند. در اثر اين اتفاقات به عنوان مثال، نقاشي از نگارخانه هاي سرد و بي روح بيرون آمد و با نقش بستن بر معابر و خيابان ها، پيوندي نو با جامعه پيدا كرد. برخلاف دوران قبل كه مضامين غالب آثار، آلوده به بداخلاقي و افسردگي و بيهودگي بود، با پيروزي انقلاب، مضاميني عالي و متعالي همچون؛ ازخود گذشتگي، شهادت، اتحاد مردم، عدالت خواهي و آزادي و آزادگي تجلي يافت؛ اتفاقي كه با درگرفتن جنگ تحميلي بيشتر خودش را نشان داد.

شهيد سيدمرتضي آويني درباره ظهور جريان نقاشان انقلابي در سال هاي پس از انقلاب نوشته بود: «...نگرش محتوايي حاكم بر اين آثار، نشأت گرفته از همان تفكري است كه حزب الله را صادق ترين پيروان حضرت امام را، از ديگران متمايز مي‌دارد. از ميان مضامين جنگ آنچه در كارهاي آنان بيشتر از همه درخشش و تلألو دارد، شهادت است. امتياز بسيجيان نيز بر ديگران در عشق به شهادت است و اين همسويي، تصادفي نيست. اين نقاشان، جنگ را نه چون عارضه اي زائد بر ذات خويش برگزيده اند؛ بلكه جاذبه عشق و آن پيمان ازلي از درون ذات شان آنان را به سوي جنگ فراخوانده است و لهذا جنگ در آثار اين نقاشان حضوري اصيل و باطني دارد، نه در حد شعاري اضافي و زائد بر ذات.»

اما با فاصله گرفتن از سال هاي پرشور انقلاب و جنگ و ورود به دوران جديد اجتماعي در كشورمان، نقاشي انقلابي و دفاع مقدسي نيز كم رنگ شد. هنرمندان اين عرصه، انگيزه و هيجان سال هاي جواني خود را از دست دادند و نسل جديدي هم كه وارد شد، علاقه چنداني نسبت به چنين مضاميني از خود نشان نداد.

بدون شک، عرصه هنرهای تجسمی ایران در سال های اخیر، آن شور و حرارت سال های ابتدای انقلاب را ندارند. هم اکنون آنچه این عرصه را تهدید می کند، انزوای دوباره در گالری ها و نمایشگاه های سرد و مغرور، فاصله گرفتن از مردم و غرق شدن در اطوارهای شبه روشنفکرانه و فیلسوف مآبانه است؛ تردید و تردد میان آفتاب و سایه. هنرهای تجسمی برای پویایی و تأثیرگذاری بیشتر بر جامعه امروز ایران، باید دوباره به سیاق سال های نخستین انقلاب بازگردد؛ به آلام و آرمان‌های مردمی برگردد.